Highlights
- Η σχολική ετοιμότητα δεν ταυτίζεται με την ηλικία εγγραφής στο δημοτικό ούτε με την πρόωρη κατάκτηση γραφής και ανάγνωσης.
- Η μετάβαση στην Α΄ δημοτικού χρειάζεται βασική γλωσσική, κινητική, κοινωνική και συναισθηματική αυτονομία.
- Το νηπιαγωγείο και η συνεργασία με τους εκπαιδευτικούς είναι το βασικό πεδίο παρατήρησης των δυσκολιών.
- Η επαναφοίτηση στο νηπιαγωγείο μπορεί να λειτουργήσει προστατευτικά όταν υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ανωριμότητας ή αναπτυξιακής δυσκολίας.
- Οι γονείς μπορούν να στηρίξουν το παιδί χωρίς πρόωρη σχολειοποίηση, μέσα από ανάγνωση, παιχνίδια και περιορισμό των οθονών.
Προς το τέλος κάθε σχολικής χρονιάς, με την έναρξη των εγγραφών για το νηπιαγωγείο και την Α΄ δημοτικού, κάποιες οικογένειες έρχονται αντιμέτωπες με ένα ουσιαστικό ερώτημα: είναι το παιδί έτοιμο για το σχολείο; Όσο απλό και αν ακούγεται, στην πράξη η μετάβαση από το νηπιαγωγείο στο δημοτικό προκαλεί σύγχυση στους γονείς. Και αυτό γιατί ο όρος «σχολική ετοιμότητα» χρησιμοποιείται άλλοτε με παιδαγωγική χροιά, άλλοτε ως αναπτυξιακή εκτίμηση και άλλοτε γίνεται πηγή άγχους, συγκρίσεων και βιαστικών συμπερασμάτων.
Πότε ξεκινάει η υποχρεωτική εκπαίδευση στην Ελλάδα;
Στην Ελλάδα, η πρώτη διάσταση του ζητήματος είναι καθαρά διοικητική. Η φοίτηση στο νηπιαγωγείο είναι πλέον υποχρεωτική για δύο έτη, από την ηλικία των 4 ετών, ενώ στην Α΄ δημοτικού εγγράφονται τα παιδιά που συμπληρώνουν το 6ο έτος της ηλικίας τους έως τις 31 Δεκεμβρίου του έτους εγγραφής. Για το σχολικό έτος 2026-2027, για παράδειγμα, στην Α΄ δημοτικού εγγράφονται τα παιδιά που έχουν γεννηθεί από την 1η Ιανουαρίου έως και την 31η Δεκεμβρίου 2020.
Αυτό το τυπικό κριτήριο, ωστόσο, δεν δίνει απάντηση στην ουσία του ερωτήματος. Το γεγονός ότι ένα παιδί έχει την προβλεπόμενη ηλικία για να πάει στο σχολείο δεν σημαίνει αυτομάτως ότι είναι σε θέση να ανταποκριθεί χωρίς δυσκολίες στις απαιτήσεις της σχολικής ζωής. Από την άλλη πλευρά, αν ένα παιδί δυσκολεύεται σε ορισμένους τομείς, αυτό δεν προδικάζει ότι «δεν κάνει» για την Α΄ δημοτικού.
Τι απαιτείται για να πάει ένα παιδί στο σχολείο;
Στο ελληνικό εκπαιδευτικό πλαίσιο δεν υφίσταται κάποιος καθολικός, δημόσιος «διαγωνισμός» ή υποχρεωτική εξέταση σχολικής ετοιμότητας την οποία πρέπει να περάσει κάθε παιδί προτού φοιτήσει στην Α΄ δημοτικού. Η εγγραφή δεν εξαρτάται από το αν ξέρει ήδη να γράφει, να διαβάζει, να κάνει πράξεις ή να κάθεται σαν μικρός ενήλικος στο θρανίο. Στα δικαιολογητικά της εγγραφής περιλαμβάνονται, όπου βέβαια υπάρχουν, γνωματεύσεις από ΚΕΔΑΣΥ, δημόσια ιατροπαιδαγωγικά κέντρα ή άλλες αρμόδιες υπηρεσίες, στην περίπτωση όπου έχει ήδη εντοπιστεί κάποια δυσκολία ή ανάγκη υποστήριξης.
Η σχολική ετοιμότητα, επομένως, εξετάζεται κυρίως μέσα από την καθημερινή παρουσία του παιδιού στο νηπιαγωγείο: από όσα παρατηρούν οι εκπαιδευτικοί, από τη στενή συνεργασία τους με την οικογένεια και, όταν χρειάζεται, με τη συνδρομή των ειδικών. Τα ΚΕΔΑΣΥ έχουν την αρμοδιότητα να αξιολογούν εκπαιδευτικές ανάγκες ή άλλα εμπόδια στη μάθηση παιδιών προσχολικής και σχολικής ηλικίας και να εισηγούνται τις κατάλληλες υποστηρικτικές παρεμβάσεις.
Υπάρχουν, επίσης, ιδιωτικές ή εξειδικευμένες ανιχνευτικές δοκιμασίες, όπως το ευρέως γνωστό «Α΄ ΤΕΣΤ», το οποίο παρουσιάζεται ως ανιχνευτική δοκιμασία σχολικής ετοιμότητας για παιδιά νηπιαγωγείου. Αυτά τα εργαλεία μπορούν πράγματι να φανούν χρήσιμα όταν υπάρχει ένας συγκεκριμένος προβληματισμός, όμως δεν αποτελούν το θεσμικό φίλτρο από το οποίο υποχρεούνται να περάσουν όλα τα παιδιά πριν μπουν στο δημοτικό.
Τι εξετάζουμε όταν μιλάμε σοβαρά για σχολική ετοιμότητα;
Πρώτα απ’ όλα, εστιάζουμε στη γλώσσα. Ένα παιδί που ετοιμάζεται για την Α΄ δημοτικού δεν χρειάζεται να ξέρει ούτε να διαβάζει ούτε να γράφει. Είναι όμως αναγκαίο να μπορεί να επικοινωνεί με σαφήνεια, να κατανοεί απλές οδηγίες, να αφηγείται ένα γεγονός με λογικό ειρμό, να απαντά σε ερωτήσεις και να ζητά βοήθεια όταν δεν καταλαβαίνει κάτι. Αν ένα παιδί αντιμετωπίζει τόσο έντονες δυσκολίες στον λόγο ώστε να μη γίνεται κατανοητό από άγνωστους ενήλικους, αν αδυνατεί να παρακολουθήσει μια σύντομη ιστορία ή αν μπερδεύεται με τις βασικές οδηγίες της τάξης, δεν είναι απλώς «ανώριμο». Τα προηγούμενα είναι ενδείξεις που χρήζουν άμεσης αξιολόγησης.
Έπειτα, εξετάζουμε τη συγκέντρωση και την ικανότητα συμμετοχής σε μια οργανωμένη δραστηριότητα. Κανένα εξάχρονο παιδί δεν κάθεται ακίνητο για ώρες − ούτε θα έπρεπε, άλλωστε. Το ζητούμενο είναι αν μπορεί, υπό την καθοδήγηση του ενήλικου, να παραμείνει προσηλωμένο για λίγη ώρα σε μια δραστηριότητα, να ολοκληρώσει μια απλή εργασία, να περιμένει τη σειρά του και να τηρήσει μια οδηγία χωρίς να αναστατώνει την ομάδα. Το σχολείο δεν απαιτεί από το παιδί να χάσει τη ζωτικότητά του. Αυτό που καλείται να κάνει το παιδί είναι να μάθει σταδιακά να τη ρυθμίζει.
Σημαντικό μέρος της ετοιμότητας είναι και η προσωπική αυτονομία. Μπορεί το παιδί να πάει μόνο του στην τουαλέτα; Να πλύνει τα χέρια του; Να ανοίξει το παγούρι του; Να φάει το δεκατιανό του χωρίς βοήθεια; Να φορέσει το μπουφάν του, έστω και με μικρή υποστήριξη; Να φροντίσει τα πράγματά του; Αυτές οι δεξιότητες συχνά υποτιμώνται, κι όμως στην καθημερινότητα της Α΄ δημοτικού έχουν τεράστια σημασία. Ένα παιδί που εξαρτάται απόλυτα από έναν ενήλικο, ακόμα και για απλές καθημερινές πράξεις, κουράζεται ευκολότερα, αισθάνεται εκτεθειμένο και είναι πιθανό να αντιδράσει με άγχος ή άρνηση.
Η λεπτή κινητικότητα παίζει επίσης σημαντικό ρόλο. Δεν χρειάζεται το παιδί να ξέρει να γράφει «σωστά» γράμματα πριν πάει στο δημοτικό – ανεξαρτήτως των πλείστων «μαθημάτων προγραφής» που διαφημίζονται από ιδιωτικές επιχειρήσεις. Είναι όμως απαραίτητο να μπορεί να κρατήσει το μολύβι, να χρησιμοποιήσει το ψαλίδι με ασφάλεια, να κολλήσει, να ζωγραφίσει, να αντιγράψει απλά σχήματα και να χειριστεί διάφορα εκπαιδευτικά υλικά χωρίς να αποδιοργανώνεται. Η ικανότητα του γράφειν προκύπτει μέσα από παιχνίδια με πλαστελίνες και τουβλάκια, και από μικρές ασκήσεις, όπως το κούμπωμα και το ξεκούμπωμα, μέσα από χειροτεχνίες και βέβαια μέσα από τη ζωγραφική.
Ύστερα έρχεται το μεγάλο πεδίο της κοινωνικής και συναισθηματικής ετοιμότητας. Μπορεί το παιδί να αποχωριστεί τον γονιό του χωρίς καθημερινά επαναλαμβανόμενη συναισθηματική κατάρρευση; Μπορεί να παίξει μαζί με άλλα παιδιά; Να μοιραστεί τον χώρο και τα υλικά του; Να αντέξει μια μικρή ματαίωση; Να χάσει σε ένα παιχνίδι χωρίς να εκνευρίζεται ή να στενοχωριέται; Να δεχθεί ένα «όχι» από τον εκπαιδευτικό; Να ζητήσει βοήθεια, αντί να χτυπήσει, να φύγει, να κρυφτεί ή να παγώσει από το άγχος;
Εδώ εντοπίζουμε το κρίσιμο σημείο. Ένα παιδί μπορεί να γνωρίζει γράμματα και αριθμούς, αλλά να μην αντέχει ακόμη την πραγματικότητα της συμμετοχής σε ομάδα. Και η Α΄ δημοτικού είναι ακριβώς αυτό: ομάδα με κανόνες, στην οποία το παιδί θα προσαρμοστεί, μαθαίνοντας να αντέχει την αναμονή και να μην καταρρέει μπροστά σε μικρές ή μεγαλύτερες ματαιώσεις.
Η πρόωρη σχολειοποίηση δεν συνεπάγεται σχολική ετοιμότητα
Το ίδιο το νηπιαγωγείο στην Ελλάδα δεν αντιμετωπίζει την προσχολική εκπαίδευση ως προθάλαμο γραφής και ανάγνωσης με τη στενή έννοια. Αντίθετα, το επίσημο αναλυτικό πρόγραμμα δίνει έμφαση στην ολόπλευρη μάθηση, στο παιχνίδι, στη φυσική περιέργεια των παιδιών, στη γλώσσα, στην κοινωνική και συναισθηματική ανάπτυξη, στη συνεργασία με την οικογένεια και στη σταδιακή διαμόρφωση της ταυτότητας του παιδιού ως μαθητή.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, γιατί πολλοί γονείς μπερδεύουν τη σχολική ετοιμότητα με την πρόωρη σχολειοποίηση. Πιέζουν το παιδί να γράφει το όνομά του «σωστά», να αναγνωρίζει όλα τα γράμματα, να συμπληρώνει φύλλα εργασίας, να μετρά και να αντιγράφει. Αυτά τα στοιχεία ίσως εντυπωσιάζουν, αλλά στην πράξη δεν αρκούν πάντοτε. Η ουσία βρίσκεται στο αν μπορεί το παιδί να κατακτήσει τη γνώση μέσα σε μια σχολική κοινότητα, με κοινούς ρυθμούς, διαπροσωπικές σχέσεις, αυστηρά όρια, εναλλαγές δραστηριοτήτων και παρουσία πολλών άλλων παιδιών.
Πότε να ανησυχήσω;
Υπάρχουν, βέβαια, περιπτώσεις όπου η ανησυχία για τη σχολική ετοιμότητα του παιδιού είναι βάσιμη. Αν δεν αυτοεξυπηρετείται στα βασικά, χωρίς να συντρέχει θέμα υγείας, αν ο λόγος του υπολείπεται αυτού των συνομηλίκων του, αν αποφεύγει συστηματικά να σχετίζεται με άλλα παιδιά, αν δεν αντέχει ακόμα τον αποχωρισμό, αν εκδηλώνει έντονες εκρήξεις, που δεν υποχωρούν με την παρουσία ενηλίκου, αν παρουσιάζει σοβαρή κινητική αδεξιότητα, έντονη αισθητηριακή δυσφορία ή παλινδρόμηση σε δεξιότητες που είχε ήδη κατακτήσει, τότε χρειάζεται συζήτηση με τον/την παιδίατρο, τον/τη νηπιαγωγό και, εφόσον κριθεί απαραίτητο, παραπομπή για αναπτυξιακή ή εκπαιδευτική αξιολόγηση.
Η επανάληψη φοίτησης στο νηπιαγωγείο δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ούτε ως τιμωρία ούτε ως αποτυχία, αλλά ως βοήθεια. Το παιδί θα παρακολουθήσει ξανά την τελευταία τάξη της προσχολικής εκπαίδευσης, πάντοτε με τη συγκατάθεση των γονέων, ώστε να αντιμετωπίσει ευκολότερα τις δυσκολίες του, πριν από τη μετάβαση στην Α΄ δημοτικού.
Το να πάει ένα παιδί στο δημοτικό επειδή «έτσι πρέπει με βάση την ηλικία του», με τους γονείς να ελπίζουν ότι κάθε πρόβλημα θα λυθεί από μόνο του μαγικά, κάπου στην πορεία, ενέχει κίνδυνο για την ευημερία του. Η αναπτυξιακή δυσκολία δεν θα εξαφανιστεί επειδή αλλάζει η σχολική βαθμίδα. Μάλλον ισχύει το αντίστροφο: Στο δημοτικό θα γίνει πιο ορατή, γιατί το ωρολόγιο πρόγραμμα έχει λιγότερο παιχνίδι και περισσότερες οδηγίες και κανόνες. Αν ένα παιδί ήδη ζορίζεται στο νηπιαγωγείο, αξίζει να εξετάσουμε την πιθανότητα επαναφοίτησης, πριν η δυσκολία μετατραπεί σε σχολική αποτυχία, σχολική άρνηση, θυμό ή χαμηλή αυτοεκτίμηση.
Πώς βοηθάμε το παιδί το καλοκαίρι πριν από τη μετάβαση στο δημοτικό;
Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς χωρίς να μετατρέψουν το καλοκαίρι πριν από την Α΄ δημοτικού σε φροντιστήριο; Πολύ απλά πράγματα, που όμως ενισχύουν τη σχολική ετοιμότητα: Να διαβάζουν καθημερινά στο παιδί ένα βιβλίο και να συζητούν μαζί του την ιστορία. Να παίζουν επιτραπέζια παιχνίδια μικρής διάρκειας, ώστε να εξασκείται στο να περιμένει τη σειρά του, να υπακούει σε κανόνες και να διαχειρίζεται τις ματαιώσεις.
Να το αφήνουν να ντύνεται μόνο του, να τακτοποιεί την τσάντα του, να ανοίγει το ταπεράκι του, να γεμίζει το παγούρι του, να φροντίζει τα πράγματά του, να φροντίζει την προσωπική του υγιεινή. Να του δίνουν ψαλίδι, κόλλα, πλαστελίνες, χρώματα, κουμπιά, κορδόνια και άλλα υλικά για φυσικό, αισθητηριακό παιχνίδι. Να το πηγαίνουν στην παιδική χαρά. Να το αφήνουν να βαρεθεί. Να μειώσουν τις οθόνες, ιδίως όταν βλέπουν ότι μετά τη χρήση τους το παιδί γίνεται πιο ανυπόμονο, πιο ευέξαπτο ή πιο αδύναμο να παίξει μόνο του.
Η προσωπική μου θέση για παιδιά έξι ετών, βασισμένη σε επιστημονικά στοιχεία, είναι καθόλου οθόνη κινητού τηλεφώνου ή και λάπτοπ. Να μην υπάρχει δυνατότητα κίνησης του παιδιού με τη συσκευή, προκειμένου να μάθει να μένει προσηλωμένο σε κάτι που έχει νόημα και να μην αποκτήσει μηχανικές προεκτάσεις που δεν θα μπορεί να διαχειριστεί. Ναι σε παιδικά προγράμματα ή ταινίες, με αρχή, μέση και τέλος, σε τηλεόραση ή σταθερό υπολογιστή, με συγκεκριμένο χρονικό όριο, που θα τηρείται απαρέγκλιτα και ιδανικά συν-παρακολούθηση.
Και κάτι ακόμη, πριν κλείσουμε: η σχολική ετοιμότητα δεν αφορά μόνο τα παιδιά. Ένα παιδί «έτοιμο» για την Α΄ δημοτικού χρειάζεται και ένα σχολείο «έτοιμο» να το υποδεχθεί. Από τη μεριά των εκπαιδευτικών χρειάζεται ξεκάθαρη επικοινωνία με την οικογένεια, έγκαιρη αναγνώριση των δυσκολιών, στενή συνεργασία με άλλους συναδέλφους, υπομονή, αποφυγή της απόδοσης μιας εύκολης ταμπέλας, που χαρακτηρίζει το παιδί και εξελίσσεται συχνά σε αυτοεκπληρούμενη προφητεία, και σοβαρότητα όταν τα σημάδια είναι πράγματι ανησυχητικά.
Σχολική ετοιμότητα, λοιπόν, δεν σημαίνει να φτάσει το παιδί στην Α’ δημοτικού όντας «τέλειο», ήδη γράφοντας, διαβάζοντας και μετρώντας – αυτά ανήκουν στην ύλη του δημοτικού και όχι του νηπιαγωγείου. Χρειάζεται, όμως, να έχει κατακτήσει έναν βασικό βαθμό γλωσσικής, κινητικής, κοινωνικής και συναισθηματικής αυτονομίας, ώστε να μπορεί να συνυπάρξει στην τάξη, να μάθει, να κάνει παρέες, να ζητήσει βοήθεια από τον/την εκπαιδευτικό και να προχωρήσει.
Σε κάθε περίπτωση, αν διαπιστώσουμε ότι το παιδί δυσκολεύεται, δεν πανικοβαλλόμαστε, μα ούτε αδιαφορούμε. Παρατηρούμε, εντοπίζουμε το πρόβλημα, συζητάμε με ειδικούς και πλαισιώνουμε κατάλληλα το παιδί, πριν προλάβει να συνδέσει το σχολικό περιβάλλον με προσωπική αποτυχία.
