Ένα παιδί παραπονιέται αργά το απόγευμα ή τη νύχτα για έντονο άλγος στα κάτω άκρα, συχνά μην μπορώντας να κοιμηθεί ή ξυπνώντας από τη δυσφορία και αναζητώντας ανακούφιση κυρίως μέσω της μάλαξης των μυών. Το επόμενο πρωί, ωστόσο, σηκώνεται χωρίς κανένα σύμπτωμα, κινείται φυσιολογικά και συμμετέχει ανεμπόδιστα σε κάθε δραστηριότητα. Αυτή είναι η συνήθης εικόνα που παρουσιάζουν οι πόνοι ανάπτυξης (growing pains), μια καλοήθης, αυτοπεριοριζόμενη κατάσταση που παρατηρείται συχνότερα σε παιδιά ηλικίας 3 έως 12 ετών (εμφανιζόμενη συχνότερα μεταξύ 4 και 8 ετών) και αφορά το 10% έως 35% των παιδιών.
Παρά την καθιερωμένη ονομασία τους, η επιστημονική έρευνα δεν συνδέει την εμφάνισή τους με την επιμήκυνση των οστών κατά την ανάπτυξη. Με άλλα λόγια, ο όρος «πόνοι ανάπτυξης» είναι επιστημονικά ανακριβής, καθώς οι φάσεις ταχείας επιμήκυνσης των οστών δεν ταυτίζονται χρονικά ούτε ανατομικά με τα επεισόδια του άλγους.
Αν και ο ακριβής μηχανισμός παραμένει υπό διερεύνηση, οι επικρατούσες υποθέσεις εστιάζουν στη μυϊκή κόπωση από καταπόνηση, στη συνυπάρχουσα υπερευλυγισία των αρθρώσεων, σε ανατομικές παραλλαγές (όπως η πλατυποδία) ή σε έναν χαμηλότερο ουδό αντίληψης του πόνου. Σε κάθε περίπτωση, το θεμελιώδες διαφοροδιαγνωστικό στοιχείο είναι η πλήρης απουσία συμπτωμάτων ή χωλότητας το πρωί και η ακέραιη διατήρηση της λειτουργικότητας κατά τις ημερήσιες δραστηριότητες.
Πόνοι ανάπτυξης στα παιδιά | Κλινική εικόνα
Ο πόνος στο πόδι εντοπίζεται κατά κανόνα βαθιά στη μυϊκή μάζα των μηρών, των γαστροκνημίων (γάμπες) ή στην πρόσθια επιφάνεια των κνημών. Χαρακτηριστικά γνωρίσματα αποτελούν:
-
Αμφοτερόπλευρη κατανομή: Αφορά συνήθως και τα δύο πόδια, χωρίς να προσβάλλει τις αρθρώσεις.
-
Χρονικός εντοπισμός: Εμφανίζεται αργά το απόγευμα ή κατά τη διάρκεια της νύχτας, ενίοτε διακόπτοντας τον ύπνο, αλλά υποχωρεί πλήρως έως το πρωί.
-
Διαλείπουσα πορεία: Τα επεισόδια εκδηλώνονται με ακανόνιστη συχνότητα. Μπορεί να μεσολαβήσουν εβδομάδες ή μήνες χωρίς καμία ενόχληση, ενώ το μοτίβο ενδέχεται να επαναλαμβάνεται κατά περιόδους για μερικά χρόνια. Τα συμπτώματα υποχωρούν οριστικά με την είσοδο στην εφηβεία, χωρίς να καταλείπουν καμία οργανική ή λειτουργική βλάβη στο μυοσκελετικό σύστημα.
-
Απουσία λειτουργικής έκπτωσης: Μεταξύ των επεισοδίων, το παιδί διατηρεί πλήρη κινητικότητα, χωρίς χωλότητα ή περιορισμό στο παιχνίδι και τις αθλητικές του δραστηριότητες.
Τρόποι ανακούφισης και υποστήριξη του παιδιού
Η αναγνώριση της δυσφορίας του παιδιού από το οικογενειακό περιβάλλον είναι καθοριστική. Παρά την απουσία αντικειμενικών παθολογικών ευρημάτων, η αίσθηση του άλγους είναι απολύτως υπαρκτή και δεν αποτελεί προσποίηση ή μέσο αναζήτησης προσοχής. Ο πόνος είναι υπαρκτός και η συναισθηματική καθησύχαση μειώνει το άγχος που συνοδεύει τα νυχτερινά επεισόδια.
-
Φυσικά μέσα: Η ήπια μάλαξη (μασάζ) των μυών, τα θερμά επιθέματα (με προστατευτικό κάλυμμα για την αποφυγή εγκαύματος) και ένα χλιαρό μπάνιο πριν από την κατάκλιση συμβάλλουν στη μυϊκή χαλάρωση. Οι ήπιες διατάσεις των κάτω άκρων μπορούν επίσης να δράσουν προληπτικά.
-
Φαρμακευτική αγωγή: Όταν ο πόνος διαταράσσει έντονα τον ύπνο, μπορεί να χορηγηθεί παυσίπονο (παρακεταμόλη ή ιβουπροφαίνη), πάντα στη σωστή δοσολογία βάσει του σωματικού βάρους του παιδιού και κατόπιν οδηγιών παιδιάτρου.
-
Αντένδειξη ασπιρίνης: Το ακετυλοσαλικυλικό οξύ (ασπιρίνη) αντενδείκνυται απόλυτα σε παιδιά και εφήβους, λόγω της συσχέτισής του με το σύνδρομο Reye, μια σπάνια αλλά δυνητικά θανατηφόρα ηπατική και εγκεφαλική επιπλοκή.
-
Ημερολόγιο καταγραφής: Η τήρηση ενός απλού ημερολογίου συμπτωμάτων (συχνότητα, διάρκεια, ένταση και προηγούμενη σωματική δραστηριότητα) διευκολύνει την αξιολόγηση κατά τον παιδιατρικό έλεγχο.
- Ενημέρωση του παιδιού: Κατόπιν της παιδιατρικής διάγνωσης, χρειάζεται ενημέρωση του παιδιού ότι πρόκειται για μια παροδική κατάσταση που θα εξαλειφθεί σταδιακά. Αυτό θα ενισχύσει το αίσθημα ασφάλειας και θα εξαλείψει ευκολότερα τυχόν φόβο ή/και άγχος.
Ενδείξεις που απαιτούν ιατρικό έλεγχο
Η διάγνωση των πόνων ανάπτυξης τίθεται εξ αποκλεισμού (diagnosis of exclusion). Δεν υφίσταται ειδική εργαστηριακή ή απεικονιστική εξέταση που να τους επιβεβαιώνει. Συνεπώς, κάθε απόκλιση από την τυπική εικόνα επιβάλλει ιατρική διερεύνηση.
Απαιτείται άμεση παιδιατρική αξιολόγηση επί παρουσίας των ακόλουθων ενδείξεων:
-
Εμμονή του πόνου αποκλειστικά στο ένα πόδι.
-
Εντόπιση του άλγους σε συγκεκριμένη άρθρωση (π.χ. γόνατο, ισχίο, ποδοκνημική) ή παρουσία πρωινής δυσκαμψίας.
-
Εμφάνιση χωλότητας ή άρνηση βάδισης.
-
Τοπικά σημεία φλεγμονής: οίδημα (πρήξιμο), ερύθημα (κοκκινίλα), αυξημένη τοπική θερμοκρασία.
-
Συνοδά συστηματικά συμπτώματα: ανεξήγητος πυρετός, καταβολή, απώλεια βάρους ή ανορεξία.
-
Εμφάνιση πόνου κατά τη διάρκεια της ημέρας ή κατά τις δραστηριότητες που περιλαμβάνουν κίνηση.
Όπως επιβεβαιώνεται από τη διεθνή βιβλιογραφία, δεν υφίσταται κανένας ειδικός εργαστηριακός βιοδείκτης ή απεικονιστικό εύρημα που να τεκμηριώνει θετικά την κατάσταση. Όταν η κλινική εξέταση είναι απολύτως φυσιολογική και το ιστορικό τυπικό, δεν απαιτούνται εργαστηριακές εξετάσεις ή ακτινογραφία. Η επιβεβαίωση της διάγνωσης επιτρέπει στο παιδί να διατηρήσει ακέραιο το πρόγραμμα των σωματικών του δραστηριοτήτων, εστιάζοντας αποκλειστικά στη συμπτωματική ανακούφιση όταν αυτό απαιτείται.
Πηγές: American Academy of Pediatrics (AAP) / HealthyChildren.org, National Health Service, American Academy of Family Physicians, Ελληνική Παιδιατρική Εταιρεία (ΕΠΕ)
