Καθημερινά, γονείς και εκπαιδευτικοί συζητάμε για τα κινητά στο σχολείο, για τον χρόνο που περνούν τα παιδιά στις οθόνες, για το ποια είναι η «σωστή» ηλικία για να αποκτήσουν πρόσβαση στα κοινωνικά δίκτυα. Τι συμβαίνει, όμως, στην πράξη όσο εμείς θεωρητικολογούμε; Ποια θέση έχει ο εκφοβισμός, διαδικτυακός και μη, στα σχολικά περιβάλλοντα ή σε όποια άλλα, φυσικά και ψηφιακά, περιβάλλοντα συχνάζουν παιδιά;
Για παράδειγμα, τι θα κάνει το παιδί όταν, μετά το σχόλασμα, ανοίξει το κινητό και εντοπίσει στην ομαδική της τάξης ένα βίντεο με έναν συμμαθητή ή μια συμμαθήτριά του να τρώει ξύλο ή να δέχεται απειλές ή… ή…; Θα το στείλει στην παρέα του φροντιστηρίου; Θα το χρησιμοποιήσει για επιπλέον κοροϊδία; Όταν συναντήσει ξανά εκείνο το παιδί που έπεσε θύμα εκφοβισμού θα γελάσει, επειδή θυμήθηκε τι είδε;
Διάβαζα εχθές για δύο πρόσφατους θανάτους εφήβων στις ΗΠΑ, μία δολοφονία δεκαπεντάχρονου και μία αυτοκτονία δεκαεπτάχρονου. Οι οικογένειες των μαθητών καταγγέλλουν ότι είχε προηγηθεί εκφοβισμός. Μολονότι οι υποθέσεις παραμένουν υπό διερεύνηση, σε μία από αυτές υπάρχουν βίντεο παιδιών που έχουν καταγράψει την επίθεση που προηγήθηκε. Μπροστά σε ένα παιδί που δεχόταν βία, κάποια άλλα έβγαλαν τα κινητά τους. Δεν προσπάθησαν να το βοηθήσουν. Φυσικά, δεν είναι η πρώτη φορά που παρατηρούνται τέτοιου είδους φαινόμενα.
Τα παραπάνω αφορούν εξίσου τη δική μας σχολική ζωή. Καθημερινά, ακούμε και βλέπουμε βίντεο γεμάτα παιδική και εφηβική βία. Οι αυτοκτονίες αυξάνονται, γεγονός που καταδεικνύει ότι υπάρχουν παιδιά που δεν έχουν κανένα δίχτυ ασφαλείας.
Τι έχουν καταλάβει τα παιδιά από τις ομιλίες για τον εκφοβισμό, τις αφίσες που ετοιμάζουν, τις εκπαιδευτικές δράσεις κατά του bullying; Πώς συνδέουν όσα συζητούν στην τάξη με όσα συμβαίνουν στο διάλειμμα, στην εκδρομή, στο γηπεδάκι της γειτονιάς; Αναγνωρίζουν τη δική τους συμμετοχή όταν γελούν, ενθαρρύνουν ή προωθούν ένα βίντεο;
Bullying. Μήπως η λέξη έχασε την ουσία της;
Στην καθημερινότητα, ο όρος bullying χρησιμοποιείται πλέον για ένα ευρύ φάσμα καταστάσεων. Για κακόβουλα σχόλια, για καβγάδες ανάμεσα σε φίλους, για τη συμπεριφορά ενός εκπαιδευτικού που επιμένει στην παιδαγωγική αυστηρότητα, αλλά και για αυτό που πραγματικά είναι − τη συστηματική προσπάθεια να γίνει η ζωή ενός παιδιού μαρτύριο. Έτσι, είναι πιθανόν ορισμένοι γονείς να χαρακτηρίζουν εκφοβισμό κάθε διένεξη του παιδιού του με τους συνομηλίκους του, ενώ άλλοι να θεωρούν «πλακίτσα» την καθημερινή ταπείνωση συνομηλίκων του.
Το «παιδιά είναι» μας εξυπηρετεί ιδιαίτερα όταν πρέπει να εξετάσουμε τη συμπεριφορά του δικού μας παιδιού. Το «να μάθει να απαντάει» μεταφέρει την ευθύνη σε εκείνο, που υποφέρει. Και όσο οι μεγάλοι υπερβάλλουμε ή διαφωνούμε, τα παιδιά θα συναντηθούν σύντομα ξανά, στην ίδια τάξη.
Περισσότερο θα βοηθούσε να μάθουμε τι ακριβώς συμβαίνει. Πειράζονται μεταξύ τους ή γελούν πάντοτε εις βάρος του ίδιου παιδιού; Σταματούν όταν τους το ζητά; Έγινε ένας καβγάς ή η ιστορία συνεχίζεται εβδομάδες; Βιντεοσκοπούν και αναμεταδίδουν σκηνές λεκτικής, ψυχολογικής ή σωματικής βίας; Οι απειλές συνεχίζονται; Το περιμένουν έξω από το σχολείο; Όσα γράφονται στην ομαδική μεταφέρονται και στο φροντιστήριο ή σε άλλα σημεία όπου συναντιούνται παιδιά από διαφορετικά τμήματα ή σχολεία;
Τα παιδιά οφείλουν να μπορούν να απαντήσουν σε ερωτήματα όπως τα παραπάνω, που επιτρέπουν να καταλάβουμε τη διάρκεια, την έκταση και τη σοβαρότητα όσων συμβαίνουν.
Εκφοβισμός όλο το εικοσιτετράωρο
Τα έξυπνα τηλέφωνα διευρύνουν τον κύκλο των συμμετεχόντων. Τα βίντεο αναμεταδίδονται μέσα από τη σχολική αίθουσα και το προαύλιο στην παρέα της γειτονιάς ή σε ομάδες. Μπορεί να γίνουν viral και να σχολιαστούν από ανθρώπους που ούτε ήταν παρόντες ούτε ξέρουν τους πρωταγωνιστές. Ο εξευτελισμός των θυμάτων διαδικτυακού εκφοβισμού συνεχίζεται μετά το σχόλασμα, μέσα στο σπίτι, ενώ εκείνα αναρωτιούνται πόσοι άλλοι θα το δουν τις επόμενες ώρες και πώς θα επιστρέψουν την επόμενη ημέρα στο σχολείο.
Και το παιδί που το προώθησε μπορεί να θεωρεί ότι δεν έκανε τίποτε ιδιαίτερο. «Εγώ δεν τον χτύπησα». «Άλλος το τράβηξε». «Όλοι το είχαν». Εδώ χρειάζεται σοβαρή συζήτηση, ώστε το παιδί μας να αντιληφθεί ότι κάθε ευτελιστικό βίντεο και κάθε νέα κοινοποίησή του χτίζει ένα ευρύ κοινό από ανήλικους ή νεαρούς ενήλικους θεατές και παρατείνει τον πόνο του συμμαθητή του.
Τι μπορούμε να κάνουμε;
-
- Να ξεκαθαρίσουμε ότι, όταν κάποιος κινδυνεύει, ζητάμε βοήθεια. Το «μην καρφώνεις» έχει ισχύ στις παιδικές παρέες. Γι’ αυτό χρειάζεται να ξέρει το παιδί σε ποιον μπορεί να απευθυνθεί: στον δάσκαλό του, σε έναν καθηγητή που εμπιστεύεται, στον εφημερεύοντα εκπαιδευτικό. Και να αισθάνεται ότι οι ενήλικοι θα ασχοληθούν με όσα τους πει.
- Να μιλήσουμε για τη στιγμή της επίθεσης. Όταν κάποιος δέχεται χτυπήματα ή απειλές, καλούμε αμέσως έναν ενήλικο. Δεν τραβάμε βίντεο, δεν αναπαράγουμε βίντεο άλλων. Δεν το κοινοποιούμε ούτε στους φίλους μας, που τους έχουμε εμπιστοσύνη. Η κουβέντα αυτή πρέπει να γίνει και με τα παιδιά που θεωρούμε ήσυχα, συνετά, «μακριά από τέτοια». Μπορεί να βρεθούν μπροστά σε ένα περιστατικό και να ακολουθήσουν τους υπόλοιπους, από απλό μιμητισμό, φόβο μήπως πάθουν κάτι αντίστοιχο και τα ίδια ή επειδή θέλουν να ανήκουν.
- Να κρατήσουμε τα στοιχεία και να ενημερώσουμε το σχολείο. Αποθηκεύουμε μηνύματα και στιγμιότυπα οθόνης, περιγράφουμε γραπτώς τι έχει συμβεί και ζητάμε να μάθουμε πώς θα αντιμετωπιστεί. Θα πρότεινα να μην εκφράσουμε την αγανάκτησή μας στην ομαδική των γονέων. Αυτό που χρειάζεται είναι να επικοινωνήσουμε άμεσα με τους εκπαιδευτικούς και τη διεύθυνση και να επανερχόμαστε μέχρι το ζήτημα να λυθεί.
- Να εξετάσουμε τη συμπεριφορά του δικού μας παιδιού. Αν ένας εκπαιδευτικός μάς ενημερώσει ότι το παιδί μας προκαλεί ή συμμετέχει σε εκφοβισμό, ας ακούσουμε τι έχει να μας πει πριν το υπερασπιστούμε. Η σκέψη ότι μπορεί να φέρεται σκληρά σε κάποιον άλλο είναι δυσάρεστη. Αλλά συχνά συμβαίνει και πρέπει να το γνωρίζουμε.
Πώς ανοίγουμε τη συζήτηση με τα παιδιά μας;
Από την προσχολική ηλικία μέχρι περίπου τα 7 χρόνια, φροντίζουμε να θωρακίσουμε το παιδί μας με γνώση. Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε βιβλία, να δούμε παραστάσεις παιδικού θεάτρου ή απλώς να μοιραστούμε ιστορίες, ακόμα και από τη δική μας εμπειρία.
Από τα 8 έως τα 11 χρόνια, οφείλουμε να θέτουμε συγκεκριμένες ερωτήσεις: «Πειράζουν συνέχεια κάποιο παιδί στην τάξη; Εσύ τι κάνεις; Τι κάνουν οι υπόλοιποι; Σε ποιον δάσκαλο θα πήγαινες να το πεις;»
Από τα 11 έως τα 13 χρόνια, μπορούμε να συζητήσουμε για τη διάκριση του αστείου από τη σκόπιμη προσβολή και στοχοποίηση: «Πόσο συχνά σπάτε πλάκα με άλλα παιδιά; Πώς καταλαβαίνεις ότι ο άλλος έχει ενοχληθεί; Τι γίνεται στην παρέα όταν ζητά να σταματήσουν;»
Στους εφήβους από 14 ετών και άνω, χρησιμοποιούμε παραδείγματα από αληθινά περιστατικά και τα φέρνουμε στη θέση των συμμετεχόντων: «Αν ξεκινούσε ένας καβγάς έξω από το σχολείο και οι φίλοι σου έβγαζαν τα κινητά τους, τι θα έκανες; Τι θα σε δυσκόλευε να ζητήσεις βοήθεια;» Ας ακούσουμε πρώτα τι φοβούνται ότι θα αντιμετωπίσουν από την παρέα τους. Ανάλογα με την απάντηση, επεκτείνουμε τη συζήτηση ζητώντας από το παιδί να «μπει» και στους τρεις ρόλους – θύτης, θύμα, θεατής – ώστε να αισθανθεί πώς πραγματικά νιώθουν.
Αν η λέξη «bullying» είναι αποδυναμωμένη εξαιτίας της κατάχρησής της, μπορούμε να ρωτήσουμε απλούστερα σε κάθε ηλικία: «Σου κάνει κάποιος τη ζωή δύσκολη στο σχολείο; Ή σε κάποιο άλλο παιδί που ξέρεις; Μήπως εσύ δεν φέρεσαι όπως πρέπει σε άλλα παιδιά; Έχεις αναλογιστεί ότι η συμπεριφορά σου επηρεάζει άμεσα τους γύρω σου;» Έπειτα, να ακούσουμε όσα έχουν να μας πουν τα ίδια τα παιδιά.
