Η πρώτη ώρα της ημέρας μπορεί να καθορίσει το πώς ένα παιδί θα ξεκινήσει με ηρεμία το πρωινό του. Το είδαμε αναλυτικά σε προηγούμενο άρθρο, που αφορούσε το πρωινό χαμηλής διέγερσης. Εκεί, το ζητούμενο ήταν να προστατευθεί ο εγκέφαλος από τον καταιγισμό ερεθισμάτων. Τι γίνεται, όμως, με τη μετασχολική κατάρρευση του παιδιού, όταν δηλαδή επιστρέφει στο σπίτι από το σχολείο σε απορρύθμιση; Τι του προκαλεί αυτή την αναταραχή και πώς θα αποσυμπιεστεί;
Οι ενήλικοι περιμένουμε συνήθως συμμόρφωση, ησυχία και συνεργασία από ένα εξουθενωμένο πλάσμα. ενώ και εμείς οι ίδιοι συχνά επιστρέφουμε σπίτι χωρίς καμία ενέργεια. Λείπει η σύνδεση με τη δική μας κούραση, την οποία προβάλλουμε στο παιδί. Προσδοκούμε ότι, με το που τελειώσει το σχολείο, θα μας μιλήσει για τη μέρα του, θα εξηγήσει τι συνέβη στην τάξη και στο προαύλιο, θα οργανωθεί για το διάβασμα της επόμενης.
Όμως αυτά που συχνά αντιμετωπίζουμε είναι αντιδραστικότητα, εκνευρισμός ή απόσυρση και τα ερμηνεύουμε σαν κακή συμπεριφορά. Δεν είναι. Στις περισσότερες περιπτώσεις, πρόκειται για κόπωση που ξεσπάει στο ασφαλές πλαίσιο του σπιτιού, επειδή εκεί το παιδί δεν φοβάται ότι θα τιμωρηθεί ή θα ντραπεί, τουλάχιστον όχι τόσο όσο στο σχολείο.
Το φαινόμενο αφορά όλα τα παιδιά που εντάσσονται σε πλαίσιο, από τον παιδικό σταθμό έως και το λύκειο. Ωστόσο, η ένταση και η μορφή του αλλάζουν, όπως και η δική μας δυνατότητα παρέμβασης:
-
Προσχολική ηλικία: Η κατάρρευση είναι σωματική και συναισθηματική (κλάματα, παλιμπαιδισμός, tantrums).
-
Δημοτικό: Υπάρχει έντονη αντιδραστικότητα, άρνηση για διάβασμα και ξεσπάσματα θυμού, καθώς οι γνωστικές απαιτήσεις αυξάνονται.
-
Εφηβεία: Η μετασχολική κατάρρευση παίρνει τη μορφή απόσυρσης, μονολεκτικών απαντήσεων ή επιθετικότητας.
Ο πυρήνας είναι ο ίδιο. Η εξάντληση από την προσπάθεια προσαρμογής σε κανόνες εκτός σπιτιού.
Σχολικές απαιτήσεις και μετασχολική κατάρρευση
Κατά τη διάρκεια της σχολικής ημέρας, το παιδί καλείται να διαχειριστεί λόγια, κινήσεις, συναισθήματα. Να ακολουθήσει κανόνες, να δεχτεί διορθώσεις, να συμμορφωθεί σε απαιτήσεις γνωστικές και κοινωνικές – να περιμένει τη σειρά του, να εξεταστεί, να μη διακόπτει, να αντέχει τη φασαρία. Ανεξάρτητα από την ηλικία ή από το αν υπάρχει διαγνωσμένη νευροδιαφορετικότητα, η καθημερινή σχολική ρουτίνα έχει κόστος για το παιδί, σωματικό και ψυχικό.
Όταν το παιδί επιστρέφει στο σπίτι, παύει να βρίσκεται υπό την επιτήρηση εκπαιδευτικών και συνομηλίκων. Κανείς, πέραν των στενών του προσώπων, δεν αξιολογεί αν διαχειρίζεται τον εαυτό του και τις καταστάσεις σωστά. Γι’ αυτό χαλαρώνει – όχι συνειδητά ούτε πάντοτε με τρόπο φανερό. Και τότε συχνά καταρρέει. Είτε εκφραστικά, με ξεσπάσματα ή γκρίνια, είτε αθόρυβα, με απομόνωση ή συναισθηματική αποστασιοποίηση.
Η μετασχολική κατάρρευση ή απορρύθμιση, γνωστή και ως after-school restraint collapse, δεν αποτελεί διάγνωση. Είναι ένας περιγραφικός όρος για το παιδί που έχει κρατήσει «άμυνες» όλη μέρα και αφήνεται μόνο αφού επιστρέψει σε οικείο περιβάλλον. Τα παιδιά απορρυθμίζονται συχνά εκεί όπου νιώθουν ασφάλεια. Ο όρος έχει περάσει στον δημόσιο γονεϊκό λόγο και αποδίδεται σε επαγγελματία ψυχικής υγείας που τον διατύπωσε ως παρατήρηση και όχι ως κλινική κατηγορία.
Αν αναρωτιέστε γιατί το φαινόμενο γίνεται εντονότερ9 όσο περνούν τα χρόνια, αυτό δεν συμβαίνει επειδή παλιότερα τα παιδιά ήταν πιο υπάκουα, αλλά επειδή άλλαξε ριζικά η καθημερινότητα. Έχουμε εγκλωβιστεί σε μια ζωή χωρίς ανάσες.
Πέραν του έντονου άγχους που παρατηρείται και καταγράφεται ως αυξητική τάση στον γενικό πληθυσμό, το «μετά το σχολείο» για πολλά παιδιά σημαίνει μετακινήσεις, αναμονή, εξωσχολικές δραστηριότητες, δυσανάλογο με την ηλικία τους διάβασμα.
Η υπερκόπωση δεν αργεί να έρθει. Μιλάμε ουσιαστικά για ένα δεύτερο υποχρεωτικό πρόγραμμα πριν τα παιδιά πάνε για ύπνο το βράδυ, χωρίς να λαμβάνουμε υπόψη τις πραγματικές ανάγκες τους. Μέσα σε τόσο στενό πλαίσιο, όταν δεν υπάρχει χώρος και χρόνος για αποσυμπίεση, τα εξαντλημένα παιδιά ξεσπούν με ένταση.
Οι παγίδες της πρώτης ώρας μετά την επιστροφή από το σχολείο
Όσα συμβαίνουν στο παιδί μέσα στα πρώτα εξήντα λεπτά μετά την επιστροφή από το σχολείο είναι καθοριστικά. Δεν είναι ώρα για λόγια ούτε για ερωτήσεις. Πολύ περισσότερο, δεν είναι η κατάλληλη στιγμή για έλεγχο, κήρυγμα, προγραμματισμό ή πειθώ με λογικά επιχειρήματα. Είναι ελεύθερος χρόνος προκειμένου να επανέλθει το παιδί στην ηρεμία του.
Κι όμως, πολλοί ενήλικοι παρεμβαίνουν. Γιατί αν το παιδί ζητήσει οθόνη, αδιαφορήσει για τις οδηγίες ή φανεί προκλητικό, εκείνοι εντοπίζουν πρόβλημα πειθαρχίας. Δεν έχει σεβασμό. Μας κάνει ό,τι θέλει. Οι κλασικές ανόητες ατάκες που λέμε όταν νιώθουμε ότι χάνουμε τον έλεγχο, ίσως γιατί κάποτε τις ακούσαμε και εμείς και τις κατάπιαμε. Κάπου εκεί αρχίζει ένας φαύλος κύκλος, με το παιδί ήδη στο όριο, τον ενήλικο να έχει απαιτήσεις και την ένταση να κλιμακώνεται.
Η πραγματικότητα είναι πιο απλή. Το παιδί, εκείνη τη στιγμή, δεν αντέχει να του ζητάμε πράγματα. Οτιδήποτε ακούγεται σαν εντολή το αναστατώνει περισσότερο, γιατί δεν έχει άλλες αντοχές. Η αρνητική στάση του μετά το σχολείο δεν ταυτίζεται με έλλειψη ορίων, αλλά με προσπάθεια επανεκκίνησης ή/και κραυγή για μια παύση. Γι’ αυτό και δεν γίνεται να του ζητάμε επίμονα να συνεργαστεί πριν κατεβάσει στροφές.
Δυο παράγοντες που μεγεθύνουν τη μετασχολική κατάρρευση είναι η πείνα και η δίψα. Χωρίς ενέργεια, δεν υπάρχουν αντοχές. Έτσι, μια μικρή ματαίωση μπορεί να μοιάζει τεράστια στα μάτια ενός κουρασμένου, αφυδατωμένου πλάσματος που η κοιλιά του γουργουρίζει. Χρειάζεται καύσιμη ύλη για να λειτουργήσει.
Αποφόρτιση και επαναρρύθμιση στην πράξη
Η σωματική και συναισθηματική αποφόρτισή του απαιτεί ένα σταθερό και προβλέψιμο πλαίσιο μέσα στο οποίο το παιδί γνωρίζει ότι δεν θα του ζητηθεί να αποδώσει πριν να ηρεμήσει, από όποιον φροντιστή κι αν βρίσκεται στο σπίτι μετά την επιστροφή του. Αυτό, στην πράξη, μπορεί να σημαίνει τα εξής:
- Προσφέρουμε την αγκαλιά μας, εφόσον ζητήσει σωματική εγγύτητα.
- Δεν του κάνουμε ερωτήσεις αμέσως μετά την επιστροφή από το σχολείο. Σταματάμε την ανάκριση τύπου τι φάγατε; Τι κάνατε; Είπε τίποτα η κυρία; Αρκεί μια φράση, όπως πάρε τον χρόνο σου και θα τα πούμε μετά.
- Έχουμε φροντίσει για διαθέσιμο φαγητό και νερό και του δίνουμε χρόνο να απολαύσει το γεύμα του, χωρίς να σχολιάζουμε τον τρόπο που τρώει.
- Του δίνουμε την επιλογή να κινηθεί ή να αποσυρθεί. Δύο επιλογές αρκούν. Περισσότερες αυξάνουν την πίεση.
- Αποφεύγ0υμε τη χρήση οθόνης την πρώτη ώρα μετά την επιστροφή από το σχολείο, γιατί εκνευρίζει και δεν ηρεμεί. Προσφέρει φτηνή ντοπαμίνη που, μόλις τελειώσει, αφήνει το παιδί πιο άδειο.
Για παραπάνω δεν είναι απαραίτητος μόνο ο γονιός. Αν το παιδί το υποδέχεται άλλος ενήλικος, οι οδηγίες παραμένουν σταθερές: Προσφορά αγκαλιάς ή ήσυχης παρουσίας, χωρίς ερωτήσεις, φαγητό και ενυδάτωση, πρόταση για παιχνίδι ή για ηρεμία. Καθόλου οθόνη.
Η«σωστή» διάρκεια της ώρας για αποφόρτιση ποικίλλει. Σε κάποιες οικογένειες αρκούν είκοσι λεπτά. Σε άλλες, χρειάζεται μία ολόκληρη ώρα και ακόμα παραπάνω. Αυτό που έχει σημασία είναι να αναγνωρίσουμε ότι η επιστροφή στο σπίτι καλό είναι να λειτουργεί με συγκεκριμένους όρους, που θα βοηθούν το παιδί να αποφορτιστεί. Αν υπάρχει ένταση γύρω από τη χρήση οθόνης ως μεθόδου χαλάρωσης, μια χρήσιμη διάκριση είναι η εξής. Άλλο το «όχι οθόνη», άλλο το «όχι τώρα οθόνη».
Πότε χρειάζεται να ανησυχήσουμε
Στις περισσότερες οικογένειες, η μετασχολική κατάρρευση γίνεται ηπιότερη όταν σταθεροποιηθεί το πλαίσιο και το παιδί επιστρέφει σε ένα περιβάλλον ηρεμίας. Αν, όμως, παρατηρούμε κλιμάκωση αντί για μείωση των αρνητικών συναισθημάτων, καθημερινά ξεσπάσματα που κρατούν πολλή ώρα, συστηματικά σωματικά συμπτώματα, όπως πονόκοιλο ή πονοκέφαλο, ή επίμονη άρνηση να πάει στο σχολείο, τα πράγματα αλλάζουν. Σε τέτοια περίπτωση καλό είναι να αναζητήσουμε τι συμβαίνει στο σχολικό πλαίσιο, και όχι μόνο στο σπίτι, ώστε να εντοπίσουμε την πηγή του ανθεκτικού στρες.
