Ενσυναίσθηση με όρια: Μεγαλώστε παιδιά με δυνατό χαρακτήρα

Highlights

Υπάρχει μια παρανόηση, προερχόμενη από παρελθοντικές θεωρίες, που ταλαιπωρεί ακόμα τη γονεϊκότητα: Η πεποίθηση ότι η ψυχική δύναμη και η ανθεκτικότητα χτίζονται είτε με σκληρότητα και πειθαρχία είτε με διαρκή κατευνασμό και αποδοχή όσων ζητάει το παιδί. Σαν να μην υπάρχει τρίτος δρόμος ανάμεσα στον αυταρχισμό και στη γονεϊκή εξάντληση. Αυτή τη λύση δίνει, το Μεγαλώστε παιδιά με δυνατό χαρακτήρα, των δρ. Ντάνιελ Έιμαν και δρ. Τσαρλς Φέι, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Ψυχογιός, προτείνοντας ένα μοντέλο ανατροφής που έχει στο επίκεντρο την ενσυναίσθηση και τα όρια, χωρίς τιμωρητική φόρτιση.

Η νευροεπιστήμη ως ρεαλιστική γλώσσα

Η «νευροεπιστημονική» πλευρά του βιβλίου λειτουργεί ως ρυθμιστής προσδοκιών. Μετακινεί την ερμηνεία του ενήλικου από το «με προκαλεί» στο «δυσκολεύεται να αυτορρυθμιστεί». Από το «δεν έχει σεβασμό» στο «δεν έχει ακόμη ανεπτυγμένη δεξιότητα αναστολής». Τα παραπάνω δεν υποβαθμίζουν τυχόν αντικειμενικές δυσκολίες, αλλά βοηθούν ώστε αυτές να αντιμετωπιστούν έγκαιρα, πριν εγκαθιδρυθούν ως εκατέρωθεν σταθερές συμπεριφορές.

Αυτή η αλλαγή αντίληψης προστατεύει τις ενδοοικογενειακές σχέσεις. Όταν ο ενήλικος πιστεύει ότι δέχεται επίθεση, απαντά με άμυνα. Όταν ο ενήλικος αναγνωρίζει ότι δεν τιμωρεί, αλλά διδάσκει δεξιότητες, απαντά δομημένα. Η δομή είναι πιο αποτελεσματική από κάθε σύγκρουση.

Οι υποσυνείδητες αιτίες για τη δυσκολία απελευθέρωσής μας από αρνητικούς φαύλους κύκλους και επίλυσης προβλημάτων είναι ο φόβος και η ανησυχία. Αν αυτά καθησυχαστούν, τότε όλα θα γίνουν ευκολότερα.

Από τη θεωρία στην πράξη

Ο νευροψυχίατρος δρ. Ντάνιελ Έιμαν και ο παιδοψυχολόγος δρ. Τσαρλς Φέι συνδέουν την ήρεμη ανατροφή, που οδηγεί στο χτίσιμο ουσιαστικής σχέσης με τα παιδιά, με τη φροντίδα του εγκεφάλου μας και του εγκεφάλου του παιδιού μας. (Οι συγγραφείς (και μπαμπάδες) καταθέτουν μια δυναμική, επιστημονική πρόταση, που επιδιώκει να μεταφράσει τη γλώσσα της εγκεφαλικής ανάπτυξης (ωρίμαση, αυτορρύθμιση, εκτελεστικές λειτουργίες) σε πρακτικές που εφαρμόζονται εύκολα στο σπίτι.

Δεν χρειάζεται να μεταμορφωθούμε σε ειδικούς ψυχικής υγείας. Με προϋπόθεση τη φροντίδα και την καλή λειτουργία του εγκεφάλου και του σώματος, οι γονείς μπορούμε να οργανώσουμε έναν τρόπο ενήλικης παρουσίας με ρεαλιστικές προσδοκίες, που σταδιακά παράγει πιο υπεύθυνες συμπεριφορές.

Στόχος δεν είναι τα παιδιά να «διορθωθούν», αλλά να πλαισιωθούν. Στόχος δεν είναι οι γονείς να «τιμωρήσουν», αλλά να δείξουν τον δρόμο, ώστε τα παιδιά να γίνουν υπεύθυνα, σίγουρα για τον εαυτό τους, καλοσυνάτα και αποφασιστικά, καλύτερα προετοιμασμένα για να παίρνουν σωστές αποφάσεις, πιο συγκεντρωμένα και κινητοποιημένα, δυνατά και ικανά να χτίσουν υγιείς σχέσεις, και πολλά άλλα.

Τι σημαίνει «με δυνατό χαρακτήρα»;

Ο τίτλος θα μπορούσε να παρασύρει προς μια εικόνα παιδιού που δεν λυγίζει και τα αντέχει όλα. Όμως η νοηματοδότηση αφορά την ψυχική δύναμη και ανθεκτικότητα (στο βιβλίο αναφέρεται ως ψυχικό σθένος, αλλά διατηρώ την απόδοση που προσωπικά χρησιμοποιώ) ως ικανότητες αντοχής της ματαίωσης και της αναμονής. Αυτό που προτείνουν, ουσιαστικά, οι συγγραφείς είναι μια μέθοδος προκειμένου:

• Να ρυθμίζονται έγκαιρα η ένταση, η ανυπακοή, τα ξεσπάσματα και οι αγώνες εξουσίας.
• Τα παιδιά να μάθουν να κάνουν λάθη και να αναλαμβάνουν ευθύνες.
• Οι συνέπειες να μη συνοδεύονται από συναισθηματική κατάρρευση,
• Να καλλιεργείται η ανθεκτικότητα χωρίς να απαγορεύεται το συναίσθημα και η έκφρασή του.
• Να διατηρούνται η καλοσύνη και η υπευθυνότητα απέναντι στους άλλους, ως προσωπική στάση ζωής.
• Να μετατρέπονται οι κοινές οικογενειακές προκλήσεις σε δύναμη, πνευματική, ψυχική και σωματική.

Η ανατροφή μετατοπίζεται από την απόλυτη υπακοή ή τον παιδοκεντρισμό στην καλλιέργεια δεξιοτήτων ζωής εντός οικογενειακού πλαισίου. Όταν το παιδί δυσκολεύεται και αντιδρά αρνητικά, το ζητούμενο δεν είναι να κερδίσει ο ενήλικος την αντιπαράθεση, αλλά να το βοηθήσει να χτίσει έναν εσωτερικό μηχανισμό αυτορρύθμισης, προκειμένου να μπορεί να αντεπεξέλθει στην όποια δυσκολία, με τη λιγότερη δυνατή ψυχική καταπόνηση και τη μέγιστη δυνατή ψυχική ενδυνάμωση.

Αγάπη άνευ όρων και όχι άνευ ορίων

Η αυτορρύθμιση δεν παρουσιάζεται ως ηθική αρετή («καλό παιδί») ούτε ως ελάττωμα («δύσκολο παιδί»). Είναι μία δεξιότητα που καλλιεργείται και σταδιακά ωριμάζει. Η συνειδητοποίηση αυτή χαμηλώνει τις εντάσεις στο σπίτι και σπάει τον φαύλο κύκλο συγκρούσεων και τιμωρίας. Το ζητούμενο είναι δομή, επανάληψη, συνέπεια, χρόνος σύνδεσης και κατανόησης, χωρίς ταμπέλες. Στο βιβλίο υπάρχουν ξεκάθαρες προτάσεις-οδηγίες ποιοτικού χρόνου, τόσο απλές που ίσως δεν τις έχετε καν φανταστεί.

Στο πλαίσιο αγάπη και λογική, η ενσυναίσθηση μπορεί να συνυπάρχει με τις συνέπειες μιας πράξης. «Σε καταλαβαίνω», αλλά δεν ακυρώνω το όριο. Η συνέπεια δεν γίνεται αντιληπτή ούτε ως επιβολή σκληρής πειθαρχίας ούτε ως τιμωρία που εκτονώνει τον ενήλικο. Είναι εμπειρία κοινωνικής μάθησης, άμεσα συνδεδεμένη με τις επιλογές που δίνουμε στο παιδί, χωρίς κηρύγματα, απειλές, φωνές ή άλλες αναποτελεσματικές στρατηγικές διαπαιδαγώγησης.

Σε κάποιους γονείς, αυτό το πάντρεμα φαντάζει αδύνατο, γιατί δεν το έζησαν ως παιδιά. Η αλήθεια είναι ότι το μοντέλο καταργεί το ενεργοβόρο ψευδοδίλημμα «αγάπη άνευ όρων ή κανόνες», που ταλανίζει τους φροντιστές. Εδώ η αγάπη έχει μορφή παρουσίας και φροντίδας, ενώ οι κανόνες δημιουργούν σταθερό πλαίσιο, προκειμένου το παιδί να ανθήσει χωρίς να δυσκολευτεί. Έτσι μειώνεται και η γονεϊκή φθορά. Το «ή» είναι αχρείαστο. Οι ξεκάθαροι, εφαρμόσιμοι κανόνες και οι σαφείς στόχοι είναι μέρος της αγάπης άνευ όρων.

Αγάπη και λογική: τα σύγχρονα εργαλεία

Ο συνδυασμός αγάπης και λογικής προτείνεται από τους συγγραφείς ως μια σειρά καθημερινών τεχνικών, που θα γίνουν ρουτίνα. Η σχέση και η σύνδεση είναι εξασφαλισμένες, χάρη σε πρακτικές όπως η ενεργητική ακρόαση, αλλά οι κανόνες δεν γίνονται αντικείμενο διαπραγμάτευσης όποτε ανεβαίνει η ένταση. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, γιατί οι περισσότερες οικογένειες έχουν κανόνες, αλλά δεν τους εφαρμόζουν καθολικά αν οι ενήλικοι δυσκολεύονται να αντέξουν τη συναισθηματική φόρτιση του παιδιού.

Το βιβλίο επιδιώκει να μας οδηγήσει από τις λανθασμένες πεποιθήσεις με τις οποίες ανατραφήκαμε σε μία σταθερή και επιστημονική θέση για τη γονεϊκότητα. Μια υγιής σχέση, με διάρκεια έως και τη δύσκολη εφηβεία, μπορεί να χτιστεί εξ απαλών ονύχων αν αλλάξουμε τον τρόπο αντίληψης της σύνδεσης γονιού-παιδιού και χτίσουμε νέες πεποιθήσεις, βοηθητικές και όχι ανασταλτικές.

Στην πράξη, αν στο σπίτι επικρατήσει αυτή η λογική, οι γονείς ανακουφίζονται, καθώς δεν χρειάζεται κάθε μέρα να επινοούν από το μηδέν πώς θα χειριστούν κάθε μικρή ή μεγάλη δυσκολία. Υπάρχει ένας επαναλαμβανόμενος άξονας: ενσυναίσθηση για όσα αρνητικά νιώθει και εκφράζει το παιδί, σταθερότητα στο πλαίσιο και ανάληψη ευθύνης, ανάλογη με το τι μπορεί να αντέξει το παιδί.

Από την κούνια ως την αυτονομία

Το βιβλίο δεν περιορίζει το ενδιαφέρον του στα πρώτα χρόνια. Η στόχευση φτάνει ως την εφηβεία, ακόμα και στην ενηλικίωση. Και αυτό είναι ουσιαστικό, γιατί για κάθε ηλικία υπάρχουν συγκεκριμένες «οδηγίες προς τους ναυτιλλομένους» γονείς, με παραδείγματα, πίνακες, ενδεικτικούς κανόνες, παιγνιώδεις ιδέες και σύντομες παραινέσεις.

• Στην πρώιμη παιδική ηλικία, κεντρικό διακύβευμα είναι η ρουτίνα και η οριοθέτηση στο παρόν.
• Στην παιδική ηλικία, χρειαζόμαστε επιμονή, συνέπεια, συνεργασία και σταθερό πλαίσιο.
• Στην εφηβεία, το ενδιαφέρον μεταφέρεται από το σπίτι στον κόσμο έξω από αυτό: στην αυτονομία, στις παρέες, στη σχολική πίεση, στο άγχος, στις σχέσεις, στα ρίσκα που παίρνουν τα παιδιά σε αυτή την ηλικία.
• Στα πρώτα χρόνια της ενηλικίωσης, το ζήτημα είναι αν το νεαρό άτομο μπορεί να σταθεί χωρίς συνεχές εξωτερικό στήριγμα: να οργανώσει τον χρόνο του, να αναλάβει περισσότερες υποχρεώσεις, να διαχειριστεί συνέπειες και να ανοίξει τα φτερά του με αυτοπεποίθηση.

Μια νέα καθημερινή γλώσσα

Αρκετά οικογενειακά προβλήματα δεν οφείλονται επί της αρχής σε οργανικά ζητήματα, αλλά δημιουργούνται στιγμιαία, όταν ο γονιός είναι κουρασμένος ή το παιδί φορτισμένο. Η κατάσταση προσφέρεται για συναισθηματική κλιμάκωση, με όλες τις συνέπειές της.

Το «Μεγαλώστε παιδιά με δυνατό χαρακτήρα» έχει αξία γιατί προσφέρει ένα σενάριο με λιγότερα λόγια, περισσότερη σταθερότητα, λιγότερη διαπραγμάτευση και περισσότερη συνέπεια. Έτσι δεν τροφοδοτείται η σύγκρουση, είτε αφορά το σχολείο είτε τις οθόνες είτε τη ζήλια είτε το διαζύγιο είτε το φαγητό είτε μια πεταμένη κάλτσα.

Στη σύγχρονη οικογένεια, τα όρια δεν δοκιμάζονται μόνο από τον χαρακτήρα του παιδιού αλλά και από το περιβάλλον (άγχος, ταχύτητα, οθόνες, οικονομική και κοινωνική επισφάλεια). Η κατάλληλη γλώσσα, οι λέξεις, η στάση του σώματος, η διατροφή αποδεικνύονται ιδιαίτερα ισχυρά εργαλεία ρύθμισης στην καθημερινότητα για τη δημιουργία μιας νέας οικογενειακής πραγματικότητας.

Θέλουμε σπιτικά όπου η πειθαρχία προκύπτει αβίαστα μέσα από μάθηση και όχι από την τιμωρία. Θέλουμε γονείς που θα φροντίζουν συνειδητά τον εγκέφαλο των παιδιών και τον δικό τους. Όσο κι αν ακούγεται δύσκολο, έως ακατόρθωτο, δεν είναι. Δεκάδες πρακτικές ιδέες θα φανούν χρήσιμες όταν η κατάσταση μοιάζει αδιέξοδη. Αρκεί μια μικρή προσαρμογή τους στην προσωπική καθημερινότητα και η θέλησή μας να μεγαλώσουμε μαζί με τα παιδιά μας, όλοι πνευματικά, ψυχικά και σωματικά υγιείς.

Ο γονεϊκός ρόλος αλλάζει μαζί με την επιστημονική γνώση και τη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα. Από τον αυστηρό, τιμωρητικό και αδιάλλακτο γονέα οφείλουμε, για το καλό των παιδιών μας, να περάσουμε σε ένα καινούργιο και αποτελεσματικό μοντέλο, που θα περιλαμβάνει:

• Σταθερότητα χωρίς φωνές ως πρακτική μεθοδολογία. Όταν το πλαίσιο αλλάζει, οι δοκιμές των παιδιών να σπάσουν τα όρια μειώνονται και ιδανικά ελαχιστοποιούνται.
• Ενσυναίσθηση που δεν ακυρώνει την πραγματικότητα. Το δύσκολο συναίσθημα αναγνωρίζεται, αλλά το όριο δεν είναι διαπραγματεύσιμο κάθε φορά από την αρχή. Αυτό είναι ο πυρήνας της αγάπης με λογική.
• Συνέπειες που δεν ταπεινώνουν το παιδί. Τα παιδιά κάνουν λάθη και πρέπει να κάνουν λάθη, για να μάθουν. Οι συνέπειες και η διαχείρισή τους έχουν νόημα μόνο ως εκπαίδευση, όχι ως εκτόνωση της γονεϊκής έντασης και τιμωρία. Συνδέονται με τις επιλογές του παιδιού και όχι με την ανάγκη του ενήλικου να «επανέλθει η τάξη».
• Σταδιακή μεταφορά ευθυνών. Η ευθύνη μεταφέρεται στο παιδί όταν αυτό μπορεί να τη σηκώσει ή στον βαθμό που μπορεί να τη σηκώσει. Χρειάζεται ακόμα ο ενήλικος να αντέχει να μην περνούν τα πάντα από το χέρι του. Είναι δύσκολο και για τις δύο πλευρές και για αυτόν τον λόγο χρειάζεται συγκεκριμένο πλαίσιο.
• Ανθεκτικότητα μέσα από καθημερινή εκπαίδευση στη ματαίωση. Το βιβλίο μιλά για την ψυχική ανθεκτικότητα όχι ως απλό εργαλείο αυτοβοήθειας και ετεροβοήθειας, αλλά ως επαναλαμβανόμενη διαδικασία μάθησης, αντοχής στη ματαίωση, επιμονής και επανόρθωσης χωρίς φθορά.

Τι εξηγεί την απήχησή του «Μεγαλώστε παιδιά με δυνατό χαρακτήρα»

Το βιβλίο έχει μεγάλη απήχηση, γιατί τα τελευταία χρόνια οι οικογένειες ζητούν εργαλεία που ούτε προϋποθέτουν ούτε εμπεριέχουν αυταρχισμό.  Η πρότασή του είναι ισορροπημένη, ώστε να κρατά τη σχέση ζεστή και τα όρια ζωντανά και εφαρμόσιμα. Σε πολλές οικογένειες, αυτό και μόνο αρκεί για να αρχίσει να αλλάζει η καθημερινότητα. Οι δυσκολίες δεν εξαφανίζονται ως διά μαγείας, αλλά δεν καταλήγουν κάθε φορά σε «πόλεμο».

Γονείς που μεγάλωσαν μέσα στη γονεϊκή παντοδυναμία της άσκησης εξουσίας, δεν θέλουν να χρησιμοποιήσουν μεθόδους που τους στιγμάτισαν ψυχικά. Από την άλλη, μετά την κοινωνική δοκιμή αυστηρά παιδοκεντρικών μοντέλων, οι γονείς δεν αντέχουν τη διαρκή ψυχική και νοητική εξάντληση που αυτά φαίνεται να προκαλούν.

Το Μεγαλώστε παιδιά με δυνατό χαρακτήρα λειτουργεί ως ψυχοεκπαιδευτικό και πρακτικό εργαλείο, οργανώνοντας τον λόγο, τα όρια και τη συνέπεια στην καθημερινότητα, ώστε να δημιουργηθεί ένα υγιές πλαίσιο ανατροφής και οικογενειακής ζωής: ενσυναίσθηση χωρίς θυμό και εγκατάλειψη, όρια χωρίς επιθετικότητα, συνέπειες χωρίς ταπείνωση, μεταφορά ευθύνης χωρίς πανικό.

Υ.Γ. Στο τέλος του βιβλίου υπάρχει ένα κεφάλαιο που θα βοηθήσει όταν δεν ξέρετε τι να κάνετε. Οι συγγραφείς προτείνουν 130 πράγματα που ενισχύουν την ψυχική δύναμη των παιδιών. Και 20 πράγματα που δεν κάνουν ποτέ οι γονείς παιδιών με δυνατό χαρακτήρα, γιατί συχνά αυτό που δεν κάνουμε είναι πιο σημαντικό από αυτό που κάνουμε. Μέσα σε αυτές τις προτάσεις, θα βρείτε το δίχως άλλο πολλές που μπορείτε να εφαρμόσετε, ανάλογα με τις ανάγκες της οικογένειάς σας.

Daniel Amen, Charles Fay, Μεγαλώστε παιδιά με δυνατό χαρακτήρα

Μετάφραση: Χρήστος Μπαρουξής, Εκδόσεις Ψυχογιός