Highlights
- Η Marjane Satrapi μετέτρεψε την προσωπική της μνήμη σε παγκόσμια πολιτική εικόνα.
- Η Περσέπολις άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο διαβάστηκε το graphic novel ως μαρτυρία Ιστορίας, εξορίας και γυναικείας ενηλικίωσης.
- Η Satrapi αρνήθηκε να γίνει βολικό σύμβολο για τη Δύση, ασκώντας ταυτόχρονη κριτική στο ιρανικό καθεστώς και στην ευρωπαϊκή υποκρισία.
- Η επιρροή της πέρασε από τα κόμικς στον κινηματογράφο, στην pop culture, στη φεμινιστική σκέψη και στις συζητήσεις για λογοκρισία.
Ο θάνατος της Μαρζάν Σατραπί (Marjane Satrapi), μόλις στα 56 της χρόνια, στερεί από τη σύγχρονη κουλτούρα μια από τις πιο αιχμηρές και ασυμβίβαστες φωνές της.
«Η Μαρζάν Σατραπί πέθανε από θλίψη λίγο περισσότερο από ένα χρόνο μετά τον θάνατο του Ματίας Ρίπα (Mattias Ripa), του συζύγου της και έρωτα της ζωής της», αναφέρει ανακοίνωση της οικογένειάς της στο AFP.
Η Ιρανή δημιουργός ήταν η γυναίκα που ανάγκασε τη Δύση να αναθεωρήσει τα στερεότυπά της για τη Μέση Ανατολή, φτάνοντας με το έργο της παντού και ανοίγοντας συζητήσεις για τη λογοκρισία, τον θρησκευτικό φονταμενταλισμό και την εικόνα της Ιρανής γυναίκας.
Τα πρώτα χρόνια στο Ιράν και η Ευρώπη
Γεννημένη το 1969 στο Ραστ του Ιράν, μέσα σε μια εύπορη, προοδευτική οικογένεια με βαθιές αριστερές καταβολές, η Σατραπί απέκτησε πολιτική συγκρότηση από νωρίς.
Μεγαλώνοντας στην Τεχεράνη των ’70s, έζησε από πρώτο χέρι τη μετάβαση από το αυταρχικό καθεστώς του Σάχη στη βίαιη εγκαθίδρυση της Ισλαμικής Δημοκρατίας το 1979, ενώ η εφηβεία της σημαδεύτηκε από τον οκταετή πόλεμο Ιράν-Ιράκ, τις στερήσεις και τις διώξεις φίλων και συγγενών.
Στις αρχές της δεκαετίας του ’80, οι γονείς της έστειλαν τη δεκατετράχρονη Μαρζάν στη Βιένη για να τη γλιτώσουν από την καταστολή του καθεστώτος. Η περίοδος αυτή, με βάση τα όσα έγραψε, υπήρξε μια τραυματική εμπειρία αποξένωσης, περιθωριοποίησης και υπαρξιακής αναζήτησης.
Έπειτα από μια σύντομη, αποτυχημένη επιστροφή στο Ιράν, όπου σπούδασε Οπτική Επικοινωνία στη Σχολή Καλών Τεχνών της Τεχεράνης, εγκατέλειψε οριστικά τη χώρα το 1994 και εγκαταστάθηκε μόνιμα στη Γαλλία.
Στο Παρίσι, η Σατραπί συνδέθηκε με το Atelier des Vosges και την πρωτοποριακή κολεκτίβα L’Association, μια ομάδα δημιουργών που άλλαζε ριζικά το τοπίο των γαλλικών BD, στρέφοντάς τα προς τον κοινωνικό ρεαλισμό.
Περσέπολις
Επηρεασμένη από το Maus του Art Spiegelman, η Σατραπί κατάλαβε ότι το graphic novel, ως αφηγηματικό μέσο, μπορούσε να λειτουργήσει ως προσωπική και πολιτική μαρτυρία, που συγκρούεται με την επίσημη ιστορία.
Έτσι γεννήθηκε το τετράτομο Περσέπολις (Persepolis 2000-2003), το ανατρεπτικό graphic novel που την ανέδειξε παγκοσμίως, η αυτοβιογραφία της από την ηλικία των 6 έως εκείνη των 24 ετών. Η πρώτη κυκλοφορία του στην Ελλάδα έγινε σε δύο τόμους από το Ηλίβατον και τη Γεωργία Τσάκωνα (2007), ενώ πλέον κυκλοφορεί επίτομο από την Brainfood, σε μετάφραση του Νίκου Χατζόπουλου.
Το έργο μεταφράστηκε σε περισσότερες από 40 γλώσσες, ενώ η κινηματογραφική του μεταφορά το 2007, ως ασπρόμαυρου animation, απέσπασε το Βραβείο της Επιτροπής στις Κάννες και μια υποψηφιότητα για Όσκαρ, ενοχλώντας έντονα την κυβέρνηση της Τεχεράνης, η οποία διαμαρτυρήθηκε επίσημα για την προβολή του.
Το Persepolis σημείωσε εμπορική επιτυχία γιατί, πέραν από την καλλιτεχνική του αρτιότητα, ήταν μια βαθιά πολιτική αφήγηση αποδόμησης τόσο του ίδιου του Καθεστώτος όσο και του αφηγήματος της Δύσης περί «πολέμου κατά της τρομοκρατίας» και της ισλαμοφοβίας.
Η Σατραπί, με τη ριζοσπαστική απλότητα των σχεδίων της και την ειλικρίνεια των προσωπικών βιωμάτων της, έδειξε την πολυσύνθετη αλήθεια του Ιράν, έξω από τις παρωπίδες του δυτικού αφηγήματος: οικογένειες κοσμικές και θρησκευόμενες, αριστεροί διανοητές, τέχνη, φεμινισμός, καταστολή από τον Σάχη, επανάσταση, πόλεμος, γυναικεία καθημερινότητα, ταξικότητα, φόβος, χιούμορ.
Η μικρή Μάρζι, που προσπαθούσε να ισορροπήσει ανάμεσα στους δίσκους των Iron Maiden και την απόλυτη καταπίεση των Φρουρών της Επανάστασης, ένα κορίτσι που οι γονείς του ήθελαν να μεγαλώσει ελεύθερη, έγινε το παγκόσμιο σύμβολο μιας γενιάς που διεκδικούσε τα δικαιώματά της απέναντι σε κάθε είδους ολοκληρωτισμό.
Η έφηβη Μαρζάν ακολουθεί τους κοινούς κωδικούς των νέων, ανεξαρτήτως της καταγωγής της. Ακούει δυτική μουσική, φοράει τζιν μπουφάν, θέλει αφίσες, κασέτες, καπνίζει, τσακώνεται, ερωτεύεται, παρατηρεί, επαναστατεί όπως κάθε δυτικός συνομήλικός της.
Με ειλικρίνεια και καταλυτικό χιούμορ, η Σατραπί διηγείται την ιστορία μιας ασυνήθιστης ενηλικίωσης – της δικής της.
Η Μάρζι-Μαρζάν έγινε αναγνωρίσιμη: Είναι το θυμωμένο, αστείο, πανέξυπνο κορίτσι με το καθαρό βλέμμα, που δεν ανέχεται τη μαντίλα, καπνίζει αρειμανίως, διψά για ελευθερία και λαχταρά να μη χαθεί μέσα στην Ιστορία που πάει να το καταπιεί.
Μετά την πρώτη επιτυχία
Με σαφείς επιρροές από τη μαρξιστική σκέψη και την ευρωπαϊκή κουλτούρα, η Σατραπί αρνήθηκε συστηματικά να παίξει το «θύμα» ή την «επαγγελματία Ιρανή», ρόλους που έκοψαν στα μέτρα της τα δυτικά σαλόνια, άμα τη εμφανίσει της στον χώρο των γραμμάτων.
Η κριτική της ήταν διπλή και αμείλικτη: από τη μία πλευρά, ξεγύμνωσε τον θρησκευτικό φονταμενταλισμό και τη βίαιη ομογενοποίηση της ιρανικής κοινωνίας, και από την άλλη, κατέγραψε με χειρουργική ακρίβεια την ψυχρότητα της ευρωπαϊκής μπουρζουαζίας, τον συγκεκαλυμμένο ρατσισμό, τον φετιχισμό της «εξωτικής» Ιρανής και την υπαρξιακή αποξένωση της προσφυγιάς.
«Ήμουν Ιρανή στη Δύση, δυτική στο Ιράν», γράφει χαρακτηριστικά, συνοψίζοντας σε μια φράση την κρίση ταυτότητας που βίωσε σε Δύση και Ανατολή.
Σε επόμενα έργα της, όπως τα σπαρταριστά Κεντήματα (Εκδόσεις Ηλίβατον, μετάφραση: Γεωργία Τσάκωνα), όπου εννέα γυναίκες από το Ιράν, από τρεις γενιές, κουτσομπολεύουν για άντρες, έρωτες και σεξ, πίνοντας τσάι γύρω από το σαμοβάρι, και το Κοτόπουλο με Δαμάσκηνα, που μεταφέρθηκε από την ίδια και στον κινηματογράφο, η Μαρζάν Σατραπί μετέφερε το πολιτικό πεδίο στην ιδιωτική σφαίρα, στις οικογενειακές αφηγήσεις, στις κουζίνες των γυναικών και στην καθημερινή τους μάχη για επιβίωση σε μια χώρα βαθιά σημαδεμένη από βία, επαναστάσεις, καταστολή και πολέμους.
Έγραψε και εικονογράφησε δύο παιδικά βιβλία: “Τα τέρατα δεν αγαπούν το φεγγάρι” και “Ασδάρ”, που κυκλοφορούν από τις Εκδόσεις Επόμενος Σταθμός.
Για λίγα χρόνια, η Σατραπί άφησε στην άκρη το σκίτσο για να επικεντρωθεί στη σκηνοθεσία live-action ταινιών με εντελώς διαφορετικό ύφος, όπως η μαύρη κωμωδία τρόμου The Voices (2014) και το βιογραφικό δράμα Radioactive (2019), για τη ζωή της Marie Curie.
Ζωή, Γυναίκα, Ελευθερία
Η τελευταία της εμφάνιση στα γράμματα έγινε με το συλλογικό graphic novel Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία (2023, στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Επόμενος Σταθμός, σε μετάφραση της Στεφανίας Γεωργάκη).
Η Σατραπί ανέλαβε την επιμέλεια και την έκδοση ενός συλλογικόύ τόμου που υποστήριζε το γυναικείο κίνημα που γεννήθηκε στο Ιράν, μετά τον θάνατο της Mahsa Amini, μιας νεαρής που ξυλοκοπήθηκε από την Αστυνομία Ηθών, γιατί δεν φορούσε σωστά τη μαντίλα της…
Η Σατραπί συνεργάστηκε με τρεις ειδικούς: τον πολιτειολόγο Φαρίτ Βαχίντ, τον ρεπόρτερ Ζαν-Πιερ Περέν και τον ιστορικό Αμπάς Μιλανί, καθώς και με δεκαεπτά από τα μεγαλύτερα ταλέντα της εικονογραφημένης αφήγησης για να διηγηθούν αυτό το καθοριστικό γεγονός, όχι μόνο για το Ιράν, αλλά για όλη την ανθρωπότητα.
Η Σατραπί αρνήθηκε μέχρι τέλους να μετατραπεί σε προϊόν lifestyle ακτιβισμού ή να εξαργυρώσει το τραύμα της στις αγορές της πολιτικής ορθότητας. Δεν βολεύτηκε στον ρόλο της τιμώμενης εξόριστης ούτε πρόσφερε απλώς εναλλακτικές ισλαμικές αναγνώσεις προς δυτική κατανάλωση.
Αξιοσημείωτη ήταν η άρνησή της να αποδεχθεί το βραβείο της Λεγεώνας της Τιμής το 2025, επειδή θεωρούσε υποκριτική τη γαλλική στάση απέναντι στο Ιράν. Η ζωή της στο Παρίσι, δίπλα στον σύζυγό της Mattias Ripa, παραγωγό και συνοδοιπόρο στη ζωή και στο έργο της από το 1996, ήταν μια διαρκής προσπάθεια να παραμείνει ελεύθερη. Τα κατάφερε.
Μετά τον θάνατο του Ripa, η Σατραπί δημιούργησε στις αρχές του 2026 το Fondation Mattias et Marjane Ripa-Satrapi που στεγάζεται στην Académie des beaux-arts και στηρίζει ξένους φοιτητές κινηματογράφου στο Παρίσι. Ανθρώπους που, όπως και εκείνη κάποτε, φτάνουν σε μια ξένη πόλη αναζητώντας τρόπο έκφρασης και ύπαρξης. Δεν πρόλαβε να το δει να αναπτύσσεται.
Η απώλειά της αφήνει ένα τεράστιο κενό σε μια περίοδο όπου το Ιράν βρίσκεται πάλι στο επίκεντρο αρνητικών εξελίξεων, ενώ ο δημόσιος λόγος έχει ανάγκη, περισσότερο από ποτέ, από την αυθεντική, σαρκαστική και ταυτόχρονα βαθιά ανθρώπινη ματιά της, που καμία πολιτική βαρβαρότητα δεν μπόρεσε να της στερήσει.
Το έργο της παραμένει μια ζωντανή υπενθύμιση ότι το πάντρεμα μνήμης και τέχνης είναι η μοναδική άμυνα απέναντι στη λήθη και την πολιτισμική ισοπέδωση.
