Highlights
- Η Αλεξάνδρα Στουραΐτη προτείνει στους γονείς να μιλήσουν μαζί στα παιδιά για τον χωρισμό, με λόγια ανάλογα με την ηλικία τους.
- Οι καβγάδες συνεχίζονται καμιά φορά μέσα από σχόλια για τον άλλον γονέα, ακόμη και σε τηλεφωνήματα που ακούν τα παιδιά.
- Στο βιβλίο Η γονεϊκότητα μετά τον χωρισμό, οι γονείς θα βρουν ένα σχέδιο για την καθημερινή φροντίδα κάθε παιδιού, ανάλογα με τις ανάγκες του.
- Στην οικογενειακή διαμεσολάβηση, οι γονείς εξετάζουν ποιες συμφωνίες μπορούν να τηρήσουν. Όταν ο ένας φοβάται τον άλλον, η ισότιμη συζήτηση δυσκολεύει.
- Τα παιδιά μπορούν να πουν τι θέλουν για την καθημερινότητά τους. Οι γονείς τα ακούν και αναλαμβάνουν οι ίδιοι την τελική απόφαση.
Όταν δύο γονείς αποφασίζουν να χωρίσουν, ένα από τα πρώτα πράγματα που τους απασχολούν είναι τι θα πουν στα παιδιά. Πώς εξηγείς τον χωρισμό σε ένα παιδί τριών ετών; Και τι απαντάς στο μεγαλύτερο αδελφάκι του, που θέλει να ξέρει πού θα μένει, ποιος θα το παίρνει από το σχολείο και με ποιον θα περάσει τα Χριστούγεννα; Για αρκετά από όσα εύλογα ρωτούν τα παιδιά, οι γονείς μπορεί ακόμη να μην έχουν συμφωνήσει μεταξύ τους. Αλλά κι όταν πια έχουν υπογράψει ένα συναινετικό διαζύγιο, μια διαφωνία για κάτι τόσο συνηθισμένο όσο μια σχολική εκδρομή μπορεί να καταλήξει σε καβγά. Με αυτές τις δυσκολίες ασχολείται στο βιβλίο της Η γονεϊκότητα μετά τον χωρισμό η Αλεξάνδρα Στουραΐτη, δικηγόρος και οικογενειακή διαμεσολαβήτρια.
Βασισμένο στις επιστήμες της νομικής, της ψυχολογίας και της νευροβιολογίας, αλλά και σε πρακτικές της εναλλακτικής επίλυσης συγκρούσεων, το βιβλίο αυτό καλύπτει όλο το φάσμα των αντιφάσεων και των προβληματισμών που αντιμετωπίζει κάθε γονιός όταν χωρίζει. Με κατανόηση και σεβασμό, δίνει το χέρι στον γονέα να διερευνήσει πιθανές αιτίες και τρόπους αντιμετώπισης των δυσκολιών της καθημερινότητας, ενώ παράλληλα θέτει τους πυλώνες και αναφέρει τις βασικές έννοιες του ισχύοντος νομικού πλαισίου με λόγια απλά και κατανοητά. Στόχος του βιβλίου είναι να υποστηρίξει τους γονείς να υποστηρίζουν τα παιδιά τους στην επίπονη διαδικασία του χωρισμού.
Το ParentStories συνάντησε την Αλεξάνδρα Στουραΐτη, που μιλάει αναλυτικά στους γονείς για τους βέλτιστους τρόπους διαχείρισης μιας διαδικασίας που δεν περιορίζεται σε μια δικαστική απόφαση και αφορά την καθημερινότητα μεγάλων και μικρών.
Είστε δικηγόρος, οικογενειακή διαμεσολαβήτρια και έχετε ασχοληθεί αρκετά με την ψυχολογία. Πώς συναντήθηκαν αυτές οι διαφορετικές πλευρές της δουλειάς σας και τι σας οδήγησε να γράψετε ένα βιβλίο για τη γονεϊκότητα μετά τον χωρισμό;
Θα ξεκινούσα από το προσωπικό μου ενδιαφέρον που πάντα ήταν μοιρασμένο ανάμεσα στον νόμο και την ψυχολογία. Αυτό με ώθησε πολύ νωρίς να εκπαιδευτώ επί τετραετία και στη θεραπευτική μέθοδο του ψυχοδράματος, πέραν των άλλων, μικρότερης διάρκειας επιμορφώσεων. Από εκεί και πέρα, είναι σημαντικό να πούμε ότι μια ολιστική εφαρμογή της οικογενειακής διαμεσολάβησης ζητά, ή καλύτερα «διψά» για γνώσεις ψυχολογίας. Στοιχεία συστημικής οικογενειακής θεραπείας, θεωρία του συναισθηματικού δεσμού, αναπτυξιακή ψυχολογία για τα παιδιά – όλα αυτά αποτελούν σημαντικές προσθήκες στην «εργαλειοθήκη» μιας οικογενειακής διαμεσολαβήτριας.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, περισσότερα από οκτώ στα δέκα διαζύγια στην Ελλάδα είναι συναινετικά. Αυτό σημαίνει ότι οι γονείς χωρίζουν πλέον πιο πολιτισμένα ή ότι τα δύσκολα αρχίζουν μετά την απόφαση, όταν πρέπει να συνεννοηθούν ουσιαστικά για την ανατροφή των παιδιών τους;
Πολύ σημαντικό που το θέτετε. Όντως, η συντριπτική πλειονότητα των διαζυγίων είναι συναινετικά – αυτό όμως δεν οφείλεται στην πραγματική και ουσιαστική σύγκλιση των γονέων για τα ζητήματα που πρέπει να επιλυθούν στο διαζύγιο, αλλά στα όρια που θέτει ο νόμος!
Με άλλα λόγια, οι περιπτώσεις στις οποίες ο νόμος αναγνωρίζει το δικαίωμα ενός ατόμου να χωρίσει με μη συναινετικό τρόπο, είναι πολύ συγκεκριμένες. Τα περισσότερα ζευγάρια δεν πληρούν τις προϋποθέσεις αυτές. Και τι άλλο ισχύει για τους μη συναινετικούς τρόπους; Είναι εξαιρετικά κοστοβόροι! Τόσο οικονομικά, όσο και από πλευράς χρόνου. Επομένως, οι άνθρωποι επιλέγουν τον δρόμο του συναινετικού.
Και όταν φτάνει η ώρα της εφαρμογής μιας συμφωνίας σχετικά με τα παιδιά – δηλαδή πολύ σύντομα: μπορεί την επόμενη εβδομάδα κιόλας από την υπογραφή – αρχίζουν και τα προβλήματα. Όσο, δε, τα προβλήματα συνεχίζουν να εμφανίζονται και να επαναλαμβάνονται ξανά και ξανά, τόσο το χειρότερο. Ξέρετε, μια σύγκρουση δεν παραμένει σταθερή στον χρόνο. Η θεωρία έχει διατυπώσει, και η εμπειρία μού έχει δείξει, ότι η σύγκρουση τείνει να βαθαίνει και αυτό που ξεκινά από μια απλή παρεξήγηση μπορεί να καταλήξει στη χειρότερη διαμάχη.
Έτσι, έχουμε τον πόνο και τις διαφωνίες μας στην αρχή του συναινετικού, πάνω στα οποία έρχεται και «χτίζεται» μια ολόκληρη πολεμική με το πέρασμα του χρόνου. Και το πιο απίθανο; Ενώ για εμάς τους εμπλεκόμενους επαγγελματίες (διαμεσολαβητές, δικηγόρους, ψυχολόγους κλπ) τα παραπάνω είναι αυτονόητα και κοινή γνώση, για τους γονείς, οι οποίοι για πρώτη φορά έρχονται αντιμέτωποι με μια τέτοια δύσκολη κατάσταση, δεν είναι! Και πολύ συχνά μας λένε «ναι εντάξει, καλά τα λέτε, αλλά η δική μας περίπτωση είναι πολύ δύσκολη και δεν μπορεί να λυθεί έτσι απλά με διαμεσολάβηση».
Τι αλλάζει όταν ένα ζευγάρι χωρίζει έχοντας πολύ μικρά παιδιά; Ένα βρέφος ή ένα νήπιο μπορεί να μην καταλαβαίνει ακριβώς τι συμβαίνει, αλλά αντιλαμβάνεται ότι κάτι έχει αλλάξει στη ζωή του. Πώς μιλάμε στα παιδιά για τον χωρισμό, ανάλογα με την ηλικία τους;
Η βασικότερη βοήθεια που χρειάζονται τα παιδιά είναι η διαμόρφωση του νέου τρόπου ζωής, του νέου «πλαισίου», όσο το δυνατόν πιο άμεσα. Η διασφάλιση της σταθερότητας συμβάλλει στην αίσθηση ασφάλειας των παιδιών σε κάθε ηλικία. Με άλλα λόγια, το να χωρίσουν οι γονείς όταν το παιδί είναι σε βρεφική ηλικία είναι εντάξει.
Αντιλαμβάνεστε, όμως, ότι εφόσον εξακολουθούν να υφίστανται δικαστικές διαμάχες, ενώ αυτό μεγαλώνει και περνά από τη βρεφική στη νηπιακή, σχολική, εφηβική ηλικία, δεν του επιτρέπεται να αισθανθεί ότι το έδαφος στο οποίο χτίζεται η ζωή του, η προσωπικότητά του και η ψυχοσυναισθηματική του ανάπτυξη, είναι σταθερό.
Τώρα, για να επικεντρωθώ στη βρεφική ηλικία, καλό είναι όλοι οι επαγγελματίες που εμπλέκονται με οποιονδήποτε τρόπο σε τέτοιες αποφάσεις, να έχουν βασικές γνώσεις αναπτυξιακής ψυχολογίας. Δικηγόροι που συμβουλεύουν ή αιτούνται μέσω δικογράφων, δικαστές που εκδίδουν αποφάσεις, διαμεσολαβητές που αναλαμβάνουν οικογενειακές υποθέσεις – και φυσικά, οι γονείς, που βεβαίως και λαχταρούν τη σχέση και τη σύνδεση με τα παιδιά τους, αλλά πάνω από όλα επιθυμούν το καλό τους και θέλουν να συμβάλουν σε αυτό.
Θα προέτρεπα όλους να ρίξουν μια ματιά στο αντίστοιχο κεφάλαιο του βιβλίου, που έχει συγκεκριμένες κατευθυντήριες ανά ηλικία. Είτε το βρέφος θηλάζει είτε όχι, είναι κρίσιμο να μην αποχωρίζεται τον βασικό του φροντιστή για παραπάνω από λίγες ώρες. Ομοίως, τα νήπια χρειάζονται επίσης να έχει χτιστεί και διασφαλιστεί το πλαίσιο φροντίδας τους και από τους δύο γονείς.
Ένα από τα συχνότερα ερωτήματα των γονέων είναι πώς θα εξηγήσουν στα παιδιά ότι χωρίζουν. Τι χρειάζεται να τους πουν και τι είναι προτιμότερο να αποφύγουν; Αλλάζει ο τρόπος που κάνουμε αυτή τη συζήτηση ανάλογα με την ηλικία;
Ο τρόπος αλλάζει, ναι. Τα λόγια πρέπει να είναι κατάλληλα για την ηλικία του παιδιού. Οι βασικές αρχές, όμως, δεν αλλάζουν – και όλα αυτά περιγράφονται αναλυτικά στο βιβλίο. Είναι καλύτερο καταρχάς να ανακοινώνεται και από τους δύο γονείς μαζί. Να αναφέρεται ρητά, και να επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά, ότι οι γονείς αγαπούν πολύ το παιδί, τίποτα δεν έχει αλλάξει ως προς αυτό και ούτε πρόκειται να αλλάξει. Να του εξηγήσουν ότι η καθημερινότητα θα έχει τώρα κάποιες αλλαγές, και θα ρωτήσουν τη γνώμη του, αλλά η τελική απόφαση θα έρθει από τους ενήλικες.
Γιατί το λέω αυτό; Διότι δεν μπορούμε να μεταφέρουμε το βάρος της ευθύνης και της επιλογής στους ώμους του παιδιού, σε μια προσπάθεια να δικαιολογήσουμε τις σκέψεις, τα όρια και τις επιλογές μας: «ορίστε, το λέει και το παιδί». Πάντοτε με σεβασμό στο βίωμα των γονέων, οφείλουμε να επαναφέρουμε στο νου μας το καλό των παιδιών. Και εάν οι γονείς, στο δύσκολο διάστημα που βιώνουν, αισθάνονται ότι δεν μπορούν να ανταποκριθούν στο παραπάνω, είναι πολύ βοηθητικό να απευθυνθούν σε έναν ειδικό που θα μπορεί να τους βοηθήσει.
Λέμε συχνά ότι τα παιδιά πληγώνονται περισσότερο από τις συγκρούσεις των γονέων παρά από τον ίδιο τον χωρισμό. Τι συμβαίνει, όμως, όταν οι καβγάδες συνεχίζονται και μετά το διαζύγιο; Πώς μπορεί ένας γονέας να καταλάβει ότι το παιδί του δυσκολεύεται;
Άλλη μια παρεξηγημένη ατάκα, και σας ευχαριστώ πολύ που το φέρνετε στη συζήτηση! Όποιος το αναφέρει αυτό, συνήθως δεν έχει βιώσει ως παιδί πώς είναι ένας χωρισμός με αέναες συγκρούσεις, είτε αυτές καταλήγουν στο δικαστήριο είτε όχι. Διότι υπάρχουν οι πιο εμφανείς συγκρούσεις των δικαστικών αγώνων που διαιωνίζονται, αλλά υπάρχουν και οι άλλες, οι πιο κρυφές και πιο ύπουλες: οι συγκρούσεις που δεν βγαίνουν πέρα από τους τοίχους ενός σπιτιού, και στις οποίες το παιδί μπορεί να αισθάνεται πολύ μόνο: «ο πατέρας σου φταίει που δεν θα πας στο πάρτι του φίλου σου, γιατί δεν βάζει τη διατροφή και δεν έχουμε λεφτά να πάρεις δώρο», «η μάνα σου φταίει που δεν θα πάμε εκδρομή γιατί δε θέλει να σε βλέπω και δεν υπογράφει να μου δώσει άδεια».
Και πολλά, πολλά ακόμη. Ας μην ξεχνάμε ποτέ, για παράδειγμα, πως όταν μιλάμε στο τηλέφωνο, τα παιδιά ακούν! Τόσο όταν μιλάμε με τον άλλον γονέα, όσο και όταν μιλάμε με συγγενείς και φίλους μας και μοιραζόμαστε τις σκέψεις μας για τον άλλον γονέα και τον χωρισμό. Άρα, λοιπόν: το ίδιο το γεγονός του διαζυγίου δεν χρειάζεται να είναι ψυχοτραυματικό για τα παιδιά. Τη διαμόρφωση μιας νέας πραγματικότητας και καθημερινότητας τα παιδιά μπορούν να την αντέξουν, να τη μεταβολίσουν και να είναι μια χαρά. Προσοχή χρειάζεται όμως στον τρόπο που αυτό θα γίνει, και στη νέα πραγματικότητα που θα διαμορφώσουμε. Να μην είναι μια ατμόσφαιρα γεμάτη δηλητήριο.
Ακόμη κι όταν δύο άνθρωποι συμφωνούν ότι θέλουν το καλύτερο για το παιδί τους, μπορεί να διαφωνούν σχεδόν για τα πάντα. Πώς μπορούν να αφήσουν στην άκρη τον θυμό ή την πικρία τους και να συνεργαστούν ως γονείς;
Εύλογη απορία. Είναι εύκολο; Όχι. Γιατί κάθε άνθρωπος έχει τα συναισθήματά του, αλλά και τις αξίες και την ηθική του, και νιώθει ότι ο άλλος γονέας το έχει παρατραβήξει. Γίνεται, όμως; Ναι! Με επικέντρωση, ξανά και ξανά, στο καλό των παιδιών. Με επιλογή των κατάλληλων επαγγελματιών, τόσο από πλευράς ειδικοτήτων (π.χ. άλλη η δουλειά του δικηγόρου, άλλη του διαμεσολαβητή, άλλη του ψυχοθεραπευτή), όσο και από πλευράς ήθους και στάσης.
Βρίσκω αφορμή εδώ για να πω δυο λόγια για συναδέλφους δικηγόρους, άντρες και γυναίκες, που πρόσφατα ανακάλυψα στα social media. Ξέρετε, βάσει νόμου, η διαφήμιση των δικηγόρων απαγορεύεται. Ο νόμος, όμως, δεν έχει προλάβει τις τεχνολογικές εξελίξεις, και κυκλοφορούν δικηγόροι που κάνουν τη λεγόμενη «άγρα πελατών» με βιντεάκια που πολώνουν και διχάζουν, βιντεάκια που απευθύνονται στα ταπεινότερα ανθρώπινα ένστικτα, που γενικεύουν, μειώνουν, απο-ανθρωποποιούν την άλλη πλευρά, είτε πρόκειται για τον πατέρα είτε για τη μητέρα.
Και έτσι, γίνονται αντιληπτοί από το κοινό ως υπέρ-μάχιμοι επαγγελματίες που δεν θα επιτρέψουν να περάσει κουνούπι στο συμφωνητικό, πολλώ δε μάλλον ένας όρος που θα ζητήσει η άλλη πλευρά. Αυτά τα πράγματα δεν είναι μόνο απαράδεκτα. Είναι και επικίνδυνα. Επικίνδυνα για τον κάθε άνθρωπο ξεχωριστά, γιατί του δίνουν ψεύτικες ελπίδες που ένα δικαστήριο δεν θα επικυρώσει, αλλά και επικίνδυνα κοινωνικά, γιατί συμβάλει στον διχασμό, την ηθική ισοπέδωση, την πόλωση και την υπεραπλούστευση.
Στο βιβλίο σας προτείνετε τη δημιουργία ενός σχεδίου γονεϊκότητας, το οποίο μάλιστα μπορεί να διαφέρει για κάθε παιδί της οικογένειας. Τι περιλαμβάνει ένα τέτοιο σχέδιο και πώς βοηθά στην καθημερινότητα; Γιατί μπορεί δύο αδέλφια να έχουν διαφορετικές ανάγκες;
Καταρχάς, είναι χρήσιμο να ξεκινήσουμε με το εξής: ένας βασικός λόγος για τον οποίο οι συγκρούσεις των γονέων συνεχίζονται, και τα δικόγραφα πάνε κι έρχονται για χρόνια, είναι διότι ώσπου να εκδοθεί μια δικαστική απόφαση, έχουν αλλάξει τόσο οι συνθήκες των γονέων, όσο και οι ανάγκες των παιδιών. Άλλα πράγματα, δηλαδή, θα ορίσει μια δικαστική απόφαση για ένα νήπιο, άλλα για ένα παιδί σχολικής ηλικίας. Άλλα για ένα παιδί στα τέλη του δημοτικού, άλλα στα τέλη του γυμνασίου. Έτσι, η μία τουλάχιστον από τις δύο πλευρές θα επανέλθει με νέο δικόγραφο, και φτου κι απ’ την αρχή.
Εμείς, λοιπόν, στο βιβλίο προσπαθούμε να προλάβουμε τις καταστάσεις. Αφενός, δίνουμε αναλυτικούς πίνακες με τις αναπτυξιακές ανάγκες των παιδιών ανά ηλικία, ώστε να προετοιμάσουμε τους γονείς για τις επερχόμενες αλλαγές, και να αναδείξουμε τους διαφορετικούς παράγοντες που μπορεί να συνυπάρχουν, όταν έχουν παιδιά σε διαφορετικές ηλικίες. Αφετέρου, δίνουμε στο Παράρτημα του βιβλίου το πλάνο γονεϊκότητας το οποίο αναφέρατε.
Το Πλάνο Γονεϊκότητας είναι ένα προσχέδιο κάθε πτυχής της καθημερινότητας του παιδιού ή των παιδιών, πολύ αναλυτικότερο από μια δικαστική απόφαση ή ένα ιδιωτικό συμφωνητικό. Δεν αποτελεί υποχρέωση ή προσδοκία να συμφωνήσουν οι γονείς σε κάθε μία ξεχωριστή λεπτομέρεια, αλλά δίνει μια πληρέστερη εικόνα των ζητημάτων που μπορεί να προκύπτουν στην πραγματική ζωή.
Για παράδειγμα, εάν η Ημέρα του Πατέρα είναι καθημερινή και δεν έχει οριστεί επικοινωνία για τη συγκεκριμένη μέρα, θα δει το παιδί τον πατέρα του ή όχι; Ή: την ημέρα που το παιδί είναι να μεταφερθεί από το ένα σπίτι στο άλλο, προκύπτει ένα επαγγελματικό πρόβλημα στον γονέα και θα καθυστερήσει. Ποιος παραλαμβάνει το παιδί; Μία νταντά; Ο παππούς και η γιαγιά; Άλλο: τι συμφωνούμε ως προς τη χρήση κινητού από το παιδί; Μπορεί ο γονέας με τον οποίο δεν διαμένει το παιδί, να του αγοράσει κινητό για να διασφαλίσει αμεσότερη επικοινωνία μαζί του;
Όλα τα παραπάνω φαίνονται μικρά, ίσως και ανούσια. Όταν όμως η γονεϊκή σύγκρουση είναι σε υψηλά επίπεδα και ανακύπτουν μικρά ζητήματα σε καθημερινή βάση, αυτά πυροδοτούν βαθύτερες συγκρούσεις, και η εμπειρία μου μου έχει δείξει ότι πολύ συχνά οδηγούν σε επιπλέον δικαστικούς αγώνες.
Ας πάρουμε ένα πολύ συνηθισμένο παράδειγμα. Οι γονείς έχουν συμφωνήσει πότε θα βρίσκεται το παιδί με τον καθένα, αλλά στην πράξη προκύπτουν συνεχώς διαφωνίες για το πρόγραμμα, τις διακοπές, το σχολείο ή τις δραστηριότητές του. Πώς μπορούν να λύνονται τέτοια ζητήματα χωρίς να μετατρέπεται κάθε συζήτηση σε καβγά;
Σε αυτό ακριβώς στοχεύουμε μέσω της οικογενειακής διαμεσολάβησης. Όταν οι γονείς κατορθώνουν, παρόλο που αυτό φαντάζει στα μάτια τους ακατόρθωτο, να συνυπογράψουν μία συμφωνία που και οι δύο αναγνωρίζουν ότι λειτουργεί προς το συμφέρον των παιδιών τους, σημαίνει ότι έχουμε ήδη καταφέρει να μειωθούν τα αισθήματα εχθρότητας που, κακά τα ψέματα, συχνά επικρατούν ανάμεσα στους γονείς. Καθώς, λοιπόν, θα βλέπουν στην καθημερινή τους ζωή τον άλλο γονέα να τηρεί τη συμφωνία αυτή, και άρα να συμβάλει από τη δική του πλευρά στο καλό των παιδιών, χωρίς έχθρες και πιέσεις που συνήθως ανακύπτουν σχετικά με την τήρηση της επικοινωνίας και την καταβολή της διατροφής, θα ενισχύεται η θετική εικόνα, έναντι της αρνητικής.
Και είναι ακριβώς αυτός ο μηχανισμός που «αλλάζει τον φακό» μέσα από τον οποίο βλέπω τον άλλον. Ταυτόχρονα, με τις τεχνικές και τις παρεμβάσεις του διαμεσολαβητή, έχει εξεταστεί και κατά το δυνατόν εξασφαλιστεί ότι η συμφωνία που υπογράφουν είναι εφαρμόσιμη και, πάνω από όλα, βιώσιμη. Έχουν επισημανθεί «τυφλά σημεία», έχουν εξεταστεί λεπτομέρειες που μπορεί να πάνε στραβά, έχουν βρεθεί και συζητηθεί εναλλακτικές λύσεις. Και επειδή με ένα συμφωνητικό λύνονται όλα τα εκκρεμή ζητήματα χωρίς να υπάρχει μία δαμόκλειος σπάθη στο μέλλον, αισθάνονται επιτέλους και οι γονείς ότι έχουν στέρεο έδαφος να πατήσουν ώστε να μπορούν να χτίσουν πάνω στα νέα τους δεδομένα.
Ασχολείστε ιδιαίτερα με την επίλυση συγκρούσεων στο πλαίσιο της οικογενειακής διαμεσολάβησης. Τι ακριβώς γίνεται σε μια τέτοια διαδικασία; Και πώς μπορεί να βοηθήσει δύο ανθρώπους που έχουν φτάσει στο σημείο να μην μπορούν να συζητήσουν ούτε για τα πιο απλά;
Όπως αναφέραμε, μια σύγκρουση δεν παραμένει σταθερή μέσα στον χρόνο. Καλό είναι οι γονείς να την έχουν αυτή τη γνώση. Οι συγκρούσεις τείνουν να βαθαίνουν, γιατί όταν βιώνω θυμό και απογοήτευση από τη συμπεριφορά σου, τείνω να βλέπω κάθε μετέπειτα κίνησή σου μέσα από ένα φίλτρο θυμού και απογοήτευσης. Και το ίδιο και η άλλη πλευρά με τις δικές μου κινήσεις. Και όσο κι αν μοιάζει αυτονόητο ότι οι δυο γονείς θα καταφέρουν να τα βάλουν κάτω και να βρουν μιαν άκρη, δεν είναι.
Στη διαμεσολάβηση, λοιπόν, γίνεται μια γιγάντια προσπάθεια από όλους τους συμμετέχοντες – τους γονείς, τους δικηγόρους και τον διαμεσολαβητή – να «μεταφράζονται» οι συζητήσεις και οι διαπραγματεύσεις με ένα φίλτρο πιο «ουδέτερο». Ένα φίλτρο ταγμένο στο συμφέρον και την ευεξία του παιδιού.
Ταυτόχρονα, ένας από τους ρόλους του διαμεσολαβητή που, πιστέψτε με, είναι πολλοί και ιδιαίτερα περίπλοκοι, είναι να καταφέρνει να κάνει το λεγόμενο reality check. Δηλαδή, χωρίς να χάνει τη σύνδεση με τον γονέα που προτείνει κάτι, να συνδράμει στη σκέψη του κατά πόσον οι προτάσεις αυτές είναι βιώσιμες, κατά πόσον είναι ρεαλιστικές και πρακτικές. Είναι σημαντικό να πούμε πώς το να διατηρείς την εμπιστοσύνη ενός μέρους, ενώ ταυτόχρονα έχεις σύνδεση και εμπιστοσύνη και με το άλλο μέρος, είναι μια ιδιαίτερη κατάσταση που απαιτεί λεπτούς χειρισμούς και μεγάλη αλήθεια και ειλικρίνεια από τον επαγγελματία.
Αυτή η αλήθεια και η πρακτικότητα είναι που κρατούν τους γονείς (αλλά και τους συναδέλφους μου, τους δικηγόρους) ανοιχτούς και παρόντες σε μια τέτοια διαδικασία. Η εχεμύθεια, η εμπιστευτικότητα και η ουδετερότητα και αμεροληψία του διαμεσολαβητή είναι βασικές αρχές που τηρούνται απαρέγκλιτα, και είναι αυτές που επιτρέπουν στον διαμεσολαβητή να είναι το «μονωτικό υλικό», ώστε να απορροφά εντάσεις και να μειώνεται βαθμιαία το βάθος της σύγκρουσης.
Οι γονείς εκφράζονται ελεύθερα σε κατ’ ιδίαν συναντήσεις με τον διαμεσολαβητή, ενώ μεταφέρονται εκατέρωθεν ιδέες και προτάσεις για όλα τα ζητήματα που τους απασχολούν. Τίποτε δεν είναι δεσμευτικό ως την υπογραφή, και για τον λόγο αυτό μπορούν να πέσουν στο τραπέζι όλες οι ιδέες. Φτιάχνουμε, δηλαδή, ένα παζλ, στο οποίο ταιριάζουμε όλα τα κομμάτια για να βγει μια ολοκληρωμένη, εφαρμόσιμη εικόνα για την επόμενη μέρα.
Έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον ότι στη δουλειά σας συνδυάζετε τη νομική με την ψυχολογία. Πόσο συχνά διαπιστώνετε ότι πίσω από μια διαφωνία για την επιμέλεια, την επικοινωνία ή τη διατροφή κρύβονται ζητήματα που δεν μπορούν να λυθούν μόνο με μια νομική συμφωνία;
Πάντα! Και μάλιστα όχι μόνον σε αυτού του είδους τις διαφωνίες, αλλά και σε διαφωνίες που δεν συνηθίζουμε να βλέπουμε με τον «φακό» της ψυχολογίας: διαφορές μεταξύ γειτόνων, εμπορικές διαφορές όπως π.χ. ανεξόφλητα τιμολόγια μετά είκοσι χρόνια αγαστής συνεργασίας, και πολλές άλλες. Με την απάντησή μου αυτή δεν εννοώ ότι είναι πάντα τα ζητήματα αυτά που θα φέρουν τη λύση. Εννοώ όμως ότι κάτω από κάθε είδους διαφωνία ή σύγκρουση, υπάρχουν ζητήματα αξιακά, ηθικά, ζητήματα ισχύος, ζητήματα που αφορούν τη δυναμική της σχέσης αλλά και προσωπικά ανεπίλυτα ζητήματα των ανθρώπων.
Η διαφορά των οικογενειακών υποθέσεων, όπως περιγράφω και στο βιβλίο, είναι η εξής: ενώ στις άλλες διαφορές, πρώτα εμφανίζεται ο λόγος της σύγκρουσης και μετά χαλούν οι σχέσεις των μερών, στις οικογενειακές υποθέσεις συμβαίνει το αντίστροφο. Πρώτα επέρχεται φθορά και σύγκρουση στη σχέση, και μετά αναδύονται τα προς επίλυση ζητήματα όπως η διατροφή, η επικοινωνία κλπ. Και αυτό συμπυκνώνει θα έλεγε κανείς την ιδιαίτερη ευαισθησία των οικογενειακών υποθέσεων που μπαίνουν σε διαμεσολάβηση.
Έχουν περάσει πέντε χρόνια από την αλλαγή του οικογενειακού δικαίου και τις νέες ρυθμίσεις για τη γονική μέριμνα. Από την εμπειρία σας, τι έχει αλλάξει στην πράξη για τις οικογένειες που χωρίζουν; Υπάρχουν σημεία του νόμου που θεωρείτε ότι χρειάζονται επανεξέταση;
Μια αναμφισβήτητη αλήθεια για τα χρόνια αυτά είναι ότι η πόλωση έχει αυξηθεί και τα δικαστήρια έχουν πληθύνει. Οι γονείς, με άλλα λόγια, τείνουν να συνεχίζουν τον δικαστικό αγώνα τους για χρόνια και από πολλές πλευρές ταυτόχρονα, με πολλές αφορμές. Αυτό χειροτερεύει τη θέση των παιδιών, διότι δεν δημιουργείται ένα κάποιο σταθερό έδαφος στο οποίο να μπορεί να ξεδιπλωθεί η νέα τους ζωή.
Ξέρουμε όλοι ότι για τα παιδιά δεν είναι ο γάμος ή η σχέση των γονέων τους που διαλύεται. Είναι όλη τους η ζωή, κάθε τους σταθερά, ό,τι είχαν ως το σημείο αυτό γνωρίσει ως «ζωή» και «οικογένεια». Και για τον λόγο αυτό είναι σημαντικό να διαμορφώνεται η νέα τους συνθήκη όσο το δυνατόν γρηγορότερα. Εκεί είναι και η δική μου συμβολή, στον βαθμό που μου αναλογεί σε μια διαμεσολάβηση. Να επαναφέρω πάντοτε στο επίκεντρο των συζητήσεων τα παιδιά και τις ανάγκες τους. Διότι είναι λογικό, οι γονείς λατρεύουν τα παιδιά τους, αλλά βιώνουν μια πολύ δύσκολη συνθήκη, πένθους συχνά, που συνθλίβει πολλά κομμάτια της ζωής τους.
Ακόμα και οι δικηγόροι των γονέων σε μια διαμεσολάβηση μπορεί να βιώσουν πράγματα, όπως όλοι στον εργασιακό μας χώρο: τώρα κάποιος με μειώνει, τώρα πρέπει να αποδείξω την αξία μου, τώρα με διέκοψαν σε αυτό που ήθελα να πω και ήταν σημαντικό. Ο ρόλος του διαμεσολαβητή πλαισιώνει και συγκρατεί όλο αυτό το «σύστημα», απορροφώντας τις εντάσεις, όπως κάνει η ηχομόνωση με τους θορύβους, για να αντέχουν παραπάνω οι γονείς και οι δικηγόροι να εξερευνούν πιθανές λύσεις που θα ταίριαζαν στη συγκεκριμένη οικογένεια.
Μιλάμε πολύ για την ανάγκη συνεργασίας των γονέων. Τι γίνεται, όμως, όταν έχει προηγηθεί κακοποίηση ή όταν ο ένας γονέας φοβάται τον άλλον; Μπορούμε να μιλάμε για διαμεσολάβηση και συνεννόηση σε αυτές τις περιπτώσεις;
Εδώ η θεωρία είναι κάθετη: σε περιπτώσεις βίας και κακοποίησης, διαμεσολάβηση δεν χωρά. Το αποτυπώνει πλέον και ο νέος νόμος για τη διαμεσολάβηση, αλλά εμείς το ισχυριζόμασταν εδώ και χρόνια, κόντρα στην κρατούσα τότε γνώμη διαμεσολαβητών και δικηγόρων. Εδώ όμως πρέπει να κάνουμε μια σημαντική διάκριση, που δεν είναι πάντα τόσο αυτονόητη: βασικό κριτήριο για το αν μια υπόθεση είναι διαμεσολαβήσιμη δεν μπορεί να είναι το αν έχουν ασκηθεί ποινικές διώξεις ή όχι, ούτε το αν έχουν γίνει καταγγελίες ή όχι. Οι διαμεσολαβητές οφείλουν βάσει νόμου, ως επαγγελματίες, να έχουν τα εργαλεία και τις γνώσεις να διερευνήσουν την ύπαρξη κακοποίησης, φόβου, ή καταναγκαστικού ελέγχου.
Για να δώσω ένα παράδειγμα: μπορεί όντως μια γυναίκα να είχε υποστεί βία κάποια στιγμή στο παρελθόν, και πλέον να έχει σταθεί στα πόδια της, να αισθάνεται δυνατή, και να διαπραγματεύεται τους όρους μιας συμφωνίας χωρίς φόβο. Και μπορεί μια άλλη γυναίκα να έχει υποστεί βία και να μην έχει μιλήσει για αυτό, ίσως να μην το έχει καν συνειδητοποιήσει, οπότε να μην υπάρχει σχετικό δικόγραφο κλπ, αλλά να αδυνατεί να διαπραγματευτεί επί ίσοις όροις. Βασικό λοιπόν στοιχείο είναι το κατά πόσον υπάρχει ανισότητα ισχύος στα δύο μέρη, ανάμεσα δηλαδή στους δύο γονείς. Αυτός οφείλουμε να είναι ο οδηγός μας, και γι’ αυτό θεωρούμε ότι είναι πολύ σημαντικό οι εκπαιδεύσεις των διαμεσολαβητών, στην οικογενειακή διαμεσολάβηση συγκεκριμένα, να περιλαμβάνουν τη σχετική θεωρία.
Στο ερευνητικό σας έργο ασχολείστε και με το δικαίωμα των παιδιών να συμμετέχουν στις αποφάσεις που τα αφορούν. Πώς μπορούμε να ακούσουμε τη γνώμη ενός παιδιού για τη ζωή του μετά τον χωρισμό, χωρίς να το φέρουμε στη δύσκολη θέση να διαλέξει ανάμεσα στη μητέρα και τον πατέρα του;
Το ερευνητικό μου έργο εστιάζει στο σύστημα παιδικής προστασίας και τη «φωνή» και τη συμμετοχή του παιδιού. Πολλά πράγματα αλληλοεπικαλύπτονται με έναν χωρισμό και την έκφραση της φωνής του παιδιού σε αυτόν. Όπως αναφέραμε και νωρίτερα, είναι σημαντικό για τα παιδιά να καταλαβαίνουν από τα λόγια και τη συμπεριφορά των γονέων ότι η γνώμη τους είναι σημαντική και θα ληφθεί υπόψη, αλλά ότι το βάρος της ευθύνης και της επιλογής δεν βαρύνει τα ίδια.
Από εκεί και μετά, υπάρχουν ειδικά καταρτισμένοι διαμεσολαβητές, ενώ ο νόμος επιτρέπει υπό προϋποθέσεις τη συμμετοχή του παιδιού στη διαμεσολαβητική διαδικασία, προκειμένου να εκφράσει τις ανάγκες του. Προσοχή, τονίζω ότι οι προϋποθέσεις του νόμου είναι συγκεκριμένες. Πέραν αυτού, οι γονείς χρειάζεται να κρατούν κατά νου τα εξής λόγια: «θέλουμε τη γνώμη σου και μας είναι σημαντική. Θα τη λάβουμε υπόψη, και μετά εμείς, οι γονείς σου, θα πάρουμε την καλύτερη δυνατή απόφαση».
Τελικά, μπορούν δύο άνθρωποι που έχουν χωρίσει άσχημα να γίνουν καλοί συνεργάτες στην ανατροφή των παιδιών τους; Και από πού θα τους συμβουλεύατε να ξεκινήσουν;
Ναι, μπορούν! Οι άνθρωποι στη συνθήκη αυτή αισθάνονται ευάλωτοι και αδικημένοι. Είναι λογικό να χρειάζονται και να αναζητούν έναν σύμμαχο. Ποιος είναι αυτός συνήθως; Ένας δικηγόρος. Εδώ, θα πω ένα «δυστυχώς»: δυστυχώς υπάρχει η αίσθηση ότι για να είμαι ασφαλής, πρέπει ο σύμμαχός μου να είναι «δυνατός», να «δείχνει τα δόντια του». Να μπορεί να σταθεί σε μια σύγκρουση, και – γιατί όχι; – να απειλήσει με μια ακόμα.
Δεν είναι αυτή η μόνη λύση, και οι δικηγόροι το γνωρίζουν πλέον, έχει γίνει εμφανής η αξία και η δυναμική της διαμεσολάβησης και στη χώρα μας. Άρα τι κάνω;
- Καταρχάς, όσο κι αν φαίνεται απίθανο, σκέφτομαι το ενδεχόμενο να μην είναι η δική μου περίπτωση η χειρότερη όλων των εποχών που είναι αδύνατο να λυθεί εξωδικαστικά.
- Δεύτερον, θυμάμαι ότι, αφού οι συγκρούσεις τείνουν να βαθαίνουν, αυτό σημαίνει ότι μπορούν και να αρχίσουν να ξεβαθαίνουν. Απευθύνομαι σε έναν διαμεσολαβητή να μιλήσω απευθείας – ο διαμεσολαβητής δεν είναι συνεργάτης του δικηγόρου μου, είναι ξεχωριστός επαγγελματίας με άλλη ειδικότητα και μπορώ να τον συμβουλευτώ αυτόνομα.
- Τρίτον, αναστοχάζομαι συχνά σε ποια σημεία βάζω όντως τις ανάγκες του παιδιού μου πάνω από τις δικές μου, και σε ποια σημεία θα μπορούσα να πράξω λίγο καλύτερα την επόμενη φορά.
- Και τέλος, δεδομένου ότι το παιδί μου πρόκειται να είναι ανήλικο για αρκετά χρόνια ακόμα, προσπαθώ να δω τη μεγάλη εικόνα. Τις αντοχές, τις σχέσεις, τα οικονομικά, την ψυχική μου υγεία, το συμφέρον του παιδιού μου σε βάθος χρόνου, και όχι μόνον υπό την ένταση της συγκεκριμένης περιόδου.
Διαβάστε: Αλεξάνδρα Στουραΐτη, Η γονεϊκότητα μετά τον χωρισμό, Εκδόσεις Αρμός
Την Κυριακή 13 Δεκεμβρίου και ώρες 5-8 μ.μ. θα λάβει χώρα με αφορμή το βιβλίο εκδήλωση στον Σύλλογο «Ο ΦΟΙΒΟΣ» στα Καμίνια του Πειραιά (Κιθαιρώνος 12 & Διογένους, 18540, Καμίνια – Πειραιάς), γύρω από ζητήματα που αφορούν το διαζύγιο και το παιδί. Η εκδήλωση θα πλαισιωθεί από επιστήμονες διαφορετικών πεδίων, ώστε να δώσει μια ολιστική οπτική. Μπορείτε να δώσετε το “παρών”, να προβληματιστείτε και να μοιραστείτε! Στην εκδήλωση θα μιλήσουν:
- Ζωνάκης Σπυρος, δημοσιογράφος και διαπιστευμένος διαμεσολαβητής
- Καρλαύτη Μαίρη, δασκάλα
- Μαυρίδου Ιωάννα, ψυχολόγος, ψυχοθεραπεύτρια, αναλύτρια ομάδας και οικογένειας
- Παναγοπούλου Ηλιάννα, δικηγόρος και διαπιστευμένη διαμεσολαβήτρια
- Πολυράκη Ευαγγελία, ειδική γραφολόγος, δικηγόρος και διαπιστευμένη διαμεσολαβήτρια
- Στουραΐτη Αλεξάνδρα, υπ. διδάκτωρ Πα.Δ.Α., δικηγόρος και διαπιστευμένη διαμεσολαβήτρια, συγγραφέας του βιβλίου Η γονεϊκότητα μετά τον χωρισμό








