Η Δανάη Στράτου μεγάλωσε ανάμεσα στα γλυπτά της μητέρας της, της γλύπτριας και ποιήτριας Ελένης Πόταγα. «Το άγγιγμα των κατάλευκων, ολοστρόγγυλων βότσαλων στις Αφάλες λειτούργησε ως το μαγικό κλειδί που θα ξεκλείδωνε το μονοπάτι του διαλόγου μου με τη γλύπτρια Ελένη Πόταγα, τη μητέρα μου», σημειώνει η ίδια.
Αυτή τη συνάντηση ανάμεσα σε δύο γυναίκες με κοινή οικογενειακή ιστορία, μα προσωπική καλλιτεχνική πορεία, παρουσιάζει η site specific (τοποειδική) έκθεση «Αφάλες» της Στράτου, στην Υπηρεσιακή Αυλή του annexM, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. Πρόκειται για το τελευταίο εγχείρημα που σχεδίασε και υποστήριξε η Άννα Καφέτση, στη μνήμη της οποίας αφιερώνεται, σε επιμέλεια της ιστορικού τέχνης Άλιας Τσαγκάρη.
Η έκθεση εξετάζει τη σχέση ανθρώπου και φυσικού περιβάλλοντος μέσα από τον χρόνο, τη βαρύτητα, τη ροή του νερού και τον σεληνιακό κύκλο, μεταφέροντας στον εκθεσιακό χώρο δυνάμεις και διεργασίες που υπερβαίνουν την ανθρώπινη κλίμακα και διαμορφώνουν το φυσικό τοπίο. Παράλληλα, φέρνει στο προσκήνιο την καλλιτεχνική και προσωπική σχέση της Στράτου με το έργο της μητέρας της, της γλύπτριας και ποιήτριας Ελένης Πόταγα.
Τα έργα Αφάλες I και Αφάλες II, δύο γλυπτικές μεταγραφές, σε ρητίνη και σε μέταλλο, του ίδιου φυσικού βότσαλου που συλλέχθηκε από την ομώνυμη, πάλλευκη παραλία της Ιθάκης, μεταφέρουν ένα εύρημα μικρής κλίμακας σε μνημειακές διαστάσεις. Και στις δύο εκδοχές, η τρισδιάστατη σάρωση και ψηφιακή αναπαράσταση του πρωτότυπου βότσαλου συνδυάζονται με παραδοσιακές τεχνικές χύτευσης και χειρωνακτικής γλυπτικής επεξεργασίας. Τα δύο αυτά γλυπτικά βότσαλα διατηρούν στη μορφή τους το ίχνος της επίδρασης του νερού και συνδέουν το φυσικό πρότυπο με τον τίτλο της έκθεσης και με τα ωοειδή γλυπτά της Πόταγα.
Ο πρώτος αποχωρισμός
Ο ίδιος ο τίτλος της έκθεσης παραπέμπει σε μια ενσώματη διαδικασία: συνδέει ποιητικά και ηχητικά τις Αφάλες με τον αφαλό, το ίχνος που αφήνει η αποκοπή του ομφάλιου λώρου και το σημείο μετάβασης προς την αυθύπαρκτη ζωή. Αυτός ο πρώτος αποχωρισμός φέρνει στον νου όλους τους επόμενους, καθώς το παιδί μεγαλώνει και διεκδικεί την αυτονομία του.
Πώς μαθαίνουμε να δεχόμαστε την ανεξαρτησία του και πώς γνωριζόμαστε ξανά μαζί του, όταν αλλάζουν οι ανάγκες του και η θέση μας στη ζωή του; Η αυτονόμηση, τουλάχιστον σε αυτή την ανάγνωση, μεταβάλλει τον δεσμό, καθώς αλλάζουν οι ρόλοι, οι αποστάσεις και οι προσδοκίες μέσα στη σχέση. Όμως, δεν τον καταστρέφει.
Όσα περνούν από τη μία γενιά στην άλλη
Ως παιδί, η Στράτου περνούσε ώρες στο εργαστήριο της μητέρας της φτιάχνοντας δικές της κατασκευές. Τα υλικά και η γλυπτική ήταν το φυσικό περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγάλωνε. Η εξοικείωση με την τέχνη είχε προηγηθεί κατά πολύ της επαγγελματικής επιλογής. Είχε γίνει μέρος της καθημερινής εμπειρίας της χωρίς να προδιαγράφει την πορεία της. Η απόφασή της να ασχοληθεί επαγγελματικά με την τέχνη δεν ήταν αυτονόητη. Αποκρυσταλλώθηκε μόνο στα δεκαέξι της, όταν ένας σύμβουλος επαγγελματικού προσανατολισμού τής υπέδειξε, σε ένα ουδέτερο πλαίσιο, την καλλιτεχνική κατεύθυνση.
Αυτή η διαδρομή υπενθυμίζει πόση σημασία έχει για ένα παιδί να νιώθει ότι επιλέγει το ίδιο, ακόμη κι όταν η επιλογή του μοιάζει με εκείνη του γονιού του. Μας καλεί να αναλογιστούμε ότι κληροδοτούμε στα παιδιά πολύ περισσότερα από όσα τους διδάσκουμε συνειδητά και την ελευθερία των παιδιών να τα αμφισβητήσουν, αρχίζοντας να διακρίνουν τι θέλουν να κρατήσουν, τι θα αλλάξουν και τι θα αφήσουν πίσω από αυτή τη βαριά διαγενεακή κληρονομιά.
Κυρίως, όμως, μας παρακινεί να αντέχουμε αυτή την αμφισβήτηση χωρίς να τη θεωρούμε προσωπική απόρριψη: η συγγένεια αποκτά ουσιαστικότερο περιεχόμενο όταν παύουμε να απαιτούμε την ομοιότητα και το παιδί έχει τον χώρο να οικειοποιηθεί, να μετασχηματίσει ή να απορρίψει όσα παρέλαβε. Η Στράτου δεν συναντά τη μητέρα της επειδή της μοιάζει. Τη συναντά όταν έχει αποκτήσει αρκετή απόσταση ώστε να επιστρέψει σε όσα κληρονόμησε και να τα χρησιμοποιήσει χωρίς να χαθεί μέσα τους.
Η μητέρα πέρα από τη μητρότητα
Τελικά, η απομάκρυνση αυτή επιτρέπει την πραγματική επανασύνδεση. Συνηθίζουμε να μιλάμε για τη μητέρα με κριτήριο όσα προσφέρει και τον χρόνο που της απομένει για τη φροντίδα των παιδιών της. Τι σημαίνει, όμως, για ένα παιδί να τη γνωρίζει και έξω από τον μητρικό της ρόλο, ως μια γυναίκα αφοσιωμένη σε μια προσωπική δημιουργική προσπάθεια; Η έκθεση αγγίζει εδώ μια ευρύτερη πλευρά της μητρότητας, τη μητρική υποκειμενικότητα: τη μητέρα ως πρόσωπο που παράγει νόημα, με δικό της έργο, επιθυμίες και χρόνο –όχι μόνο φροντίστρια.
Τι μαθαίνει ένα παιδί όταν βλέπει ότι η μητέρα του έχει προσωπικές επιθυμίες, αποτυχίες, φιλοδοξίες; Πώς μπορεί να αντιληφθεί ότι η μητέρα του υπάρχει και μέσα σε ένα σύμπαν που δεν δημιουργήθηκε αποκλειστικά για εκείνο;
Η ευρεία κατανόηση της πορείας μιας μητέρας εκτός μητρικού πλαισίου επιτυγχάνεται συνήθως πολύ αργότερα. Όταν το παιδί δεν είναι πια παιδί, αλλά ένας άνθρωπος που χαράζει τη δική του αυτόνομη πορεία. Τότε ενδέχεται να αρχίσει να αναγνωρίζει στη μητέρα του την επαγγελματία, τη δημιουργό, τη γυναίκα με τα δικά της όνειρα.
Στις «Αφάλες», η Στράτου στρέφεται προς τη μητέρα της από απόσταση, ως ώριμη, διεθνώς αναγνωρισμένη καλλιτέχνις, ανοίγοντας έναν χώρο αμοιβαιότητας όπου δύο ενήλικες γυναίκες μπορούν να αφουγκραστούν ουσιαστικά η μία την άλλη, χωρίς να φοβούνται πια όσα εξακολουθούν να τις χωρίζουν.
Η συγγένεια μέσα στην ύλη
Ο διαγενεακός αυτός διάλογος υλοποιείται αμέσως στον χώρο. Η ίδια η μητέρα είναι παρούσα: αποσπάσματα από το ποίημά της «Βότσαλο θαυμαστό», σε απαγγελία της Ρένης Πιττακή, ακούγονται μέσα σε ένα ηχοτοπίο νερού, ενώ η «Μούσα» της (2006) στέκει στο γειτονικό Αίθριο του Μεγάρου. Η συγγένεια των δύο καλλιτεχνικών γλωσσών παραμένει ορατή χωρίς να γίνεται μίμηση: ένα κοινό μορφολογικό λεξιλόγιο περνά από τη μία γενιά στην άλλη, αλλάζοντας κλίμακα, τεχνικές και υλικότητα.
Από τη σχέση των δύο γυναικών, η έκθεση ανοίγει σταδιακά προς τις μεγάλες δυνάμεις που διαμορφώνουν τον κόσμο: τον χρόνο, τη βαρύτητα, τη ροή του νερού και τον σεληνιακό κύκλο. Στην «Παλιρροϊκή Έλλειψη», ένας δίσκος 16 μέτρων από ακατέργαστο αλάτι αποδίδει την τροχιά της Σελήνης, ενώ δίπλα αιωρείται η φωτογλυπτική εγκατάσταση «Σελήνη», ακολουθώντας σε πραγματικό χρόνο τις φάσεις της.
Τη διαδοχή συμπληρώνουν οι «Σεληνιακές Φάσεις», μια φωτογραφική εγκατάσταση που προέκυψε από τρία χρόνια συστηματικής καταγραφής της Σελήνης κατά την ανάδυσή της. Αυτή η κοσμική κλίμακα γειώνεται με την ιστορική εγκατάσταση Breathe [Αναπνεύστε] (2000) από τη μόνιμη συλλογή του ΕΜΣΤ, που επιστρέφει μετά από 25 χρόνια: ένα ανάγλυφο από χώμα που υψώνεται και υποχωρεί ρυθμικά, μετατρέποντας την παλίρροια σε ανθρώπινη ανάσα.
Η ένταξη του Breathe στις Αφάλες συνδέει τη νέα έκθεση με σταθερούς άξονες της πρακτικής της Στράτου, όπως η χρήση φυσικών υλών, η μεταφορά διεργασιών του τοπίου στο εκθεσιακό περιβάλλον και η απόδοσή τους σε ανθρώπινη κλίμακα.
Μαζί με τα παιδιά μπροστά στα έργα
Όλος αυτός ο κόσμος προσφέρει μια εξαιρετική αφετηρία για να επισκεφθούμε την έκθεση μαζί με τα παιδιά μας. Ένα απλό βότσαλο που γίνεται έργο τέχνης, το αλάτι, το χώμα που αναπνέει, μπορούν να ανοίξουν συζητήσεις για τη φύση, τον χρόνο και τη μεταμόρφωση των υλικών. Για ένα παιδί, αυτή η υλικότητα δίνει τη δυνατότητα μιας άμεσης εισόδου στην έκθεση.
Έχει κρατήσει στα χέρια του ένα βότσαλο, έχει γευτεί το αλάτι, έχει αγγίξει το χώμα, έχει παρατηρήσει τη Σελήνη, έχει παρακολουθήσει την αναπνοή, ως φυσική ανθρώπινη λειτουργία. Η πρώτη επαφή με το έργο μπορεί λοιπόν να αρχίσει από την παρατήρηση και την περιέργεια, χωρίς να χρειάζεται καμία προηγούμενη γνώση για τη σύγχρονη τέχνη.
Οι Αφάλες, της Δανάης Στράτου, μάς προσφέρουν μια άσκηση συνύπαρξης. Έχουμε την ευκαιρία να αφήσουμε τα παιδιά να σταθούν σε ό,τι μαγνητίζει το δικό τους βλέμμα και να ακούσουμε τι σκέφτονται, προτού βιαστούμε να τους δώσουμε τη δική μας εξήγηση. Ο γόνιμος διάλογος δεν προϋποθέτει να συμφωνήσουμε όλοι στο τι σημαίνει ένα έργο τέχνης, ακριβώς όπως οι γονείς και τα παιδιά δεν χρειάζεται να ταυτιζόμαστε για να συναντηθούμε αληθινά.
Η Δανάη Στράτου
Ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, η Δανάη Στράτου διαγράφει μια συνεπή διεθνή πορεία που συνδέει τη γλυπτική με τη land art ως η μοναδική land art καλλιτέχνις στην Ελλάδα, τη δημόσια τέχνη και τα οπτικοακουστικά περιβάλλοντα. Γεννημένη το 1964 στην Αθήνα, η Στράτου σπουδάζει γλυπτική στο Central Saint Martins College of Art and Design στο Λονδίνο (1983–1988) και εργάζεται συστηματικά με φυσικά και βιομηχανικά υλικά, ψηφιακή και ηχητική τεχνολογία, βίντεο και φωτογραφία. Η πρακτική της επικεντρώνεται στη σχέση ανθρώπου και περιβάλλοντος, στη μετακίνηση, στη ζωή στις σύγχρονες πόλεις και στις κοινωνικές και πολιτικές εντάσεις της εποχής.
Στα έργα της συγκαταλέγονται τα Desert Breath (D.A.ST. Arteam, Ανατολική Σαχάρα, Αίγυπτος, 1997), Το Ποτάμι της Ζωής (ΕΜΣΤ, Αθήνα, 2004), Cut – 7 Διαχωριστικές γραμμές (Αθήνα, 2007), Πάνω στη Γη Κάτω από τα Σύννεφα (Παλαιό Ελαιουργείο, Ελευσίνα, 2017), Concentric (Nirox Sculpture Park, Krugersdorp, Νότια Αφρική, 2019), Water Traces – Making the Invisible Visible (The Farm Margaret River, Δυτική Αυστραλία, 2023) και Ενάρετη σπείρα (Βραβείο Τέχνης του Ιδρύματος Γ. & Α. Μαμιδάκη 2025, Άγιος Νικόλαος, Κρήτη).
Έργα της έχουν παρουσιαστεί, μεταξύ άλλων, στην 48η Μπιενάλε της Βενετίας (1999), στην 1η Μπιενάλε της Βαλένθια (2001), στη La Verrière του Fondation d’entreprise Hermès στις Βρυξέλλες (2010), στο Adelaide Festival (2012), στην έκθεση Κρίσιμοι διάλογοι του ΕΜΣΤ και του M HKA (2016) και στην 7η Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης του Πεκίνου (2017).
ANNEX M: Δανάη Στράτου: Αφάλες │ Navels
Διάρκεια έκθεσης: 8 Οκτωβρίου 2026 – 31 Ιανουαρίου 2027
Εγκαίνια: Πέμπτη 8 Οκτωβρίου 2026, 19:00
Χώρος: Υπηρεσιακή Αυλή, Μέγαρο Μουσικής Αθηνών
Είσοδος: Ελεύθερη
Ώρες λειτουργίας: Τρίτη, Τετάρτη, Παρασκευή, Σάββατο, Κυριακή 12:00-20:00, Πέμπτη 13:00-21:00
Δευτέρα κλειστά
Το έργο Breathe έχει παραχωρηθεί από το ΕΜΣΤ και τη μόνιμη συλλογή του, για τις ανάγκες της Έκθεσης Αφάλες.
Η έκθεση Αφάλες συνοδεύεται από δίγλωσσο κατάλογο με κείμενα της καλλιτέχνιδος Δανάης Στράτου και της επιμελήτριας Άλιας Τσαγκάρη.
Η έκθεση θα παραμείνει κλειστή στις 24, 25, 26 και 31 Δεκεμβρίου και στις 1, 2 και 6 Ιανουαρίου.
ΞΕΝΑΓΗΣΕIΣ (με ηλεκτρονική κράτηση) κάθε Πέμπτη στις 18:00 (εκτός από τις 29/10, 19/11, 24/12 και 31/12/2026)
Οκτώβριος 2026 (κρατήσεις από 25/9/2026)
15.10 Δανάη Στράτου
22.10 Άλια Τσαγκάρη
Νοέμβριος 2026 (κρατήσεις από 23/10/2026)
5.11 Άλια Τσαγκάρη
12.11 Δανάη Στράτου
26.11 Δανάη Στράτου
Δεκέμβριος 2026 (κρατήσεις από 25/11/2026)
3.12 Άλια Τσαγκάρη
10.12 Δανάη Στράτου
17.12 Άλια Τσαγκάρη
Ιανουάριος 2027 (κρατήσεις από 18/12/2026)
7.1 Άλια Τσαγκάρη
14.1 Δανάη Στράτου
21.1 Άλια Τσαγκάρη
28.1 Δανάη Στράτου
Για ομαδικές ξεναγήσεις (άνω των 10 ατόμων) παρακαλούμε στείλτε email στο ektheseis@megaron.gr
Διάρκεια ξενάγησης: 45 λεπτά.
