Σήμερα, 10 Οκτωβρίου 2025, η Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας υπενθυμίζει μια απλή υποχρέωση: η φροντίδα να υπάρχει για γονείς και παιδιά ταυτόχρονα. Ο δημόσιος λόγος οφείλει να περάσει από τα ευχολόγια σε σταθερά μέτρα στο σπίτι, στο σχολείο και στις υπηρεσίες, με σαφείς διαδρομές πρόσβασης και χωρίς στίγμα.
Η ψυχική υγεία της οικογένειας αφορά ταυτόχρονα γονείς και παιδιά. Πρόκειται για κοινό πλαίσιο καθημερινότητας που περιλαμβάνει ρυθμούς, ρόλους, κανόνες, υποστήριξη, πρόσβαση σε υπηρεσίες και έναν τρόπο οργάνωσης που μειώνει την ένταση αντί να τη μεταφέρει από μέλος σε μέλος. Ο δημόσιος διάλογος συχνά ξεκινά από το παιδί ή τον έφηβο. Όμως, τόσο η θεωρία όσο και η πράξη καταδεικνύουν ότι χωρίς συστηματική φροντίδα των ενήλικων φροντιστών το πλαίσιο δεν σταθεροποιείται. Φυσικά, δεν αρκεί ούτε αυτό: χωρίς πλαισίωση στο παιδί, η πίεση επιστρέφει στον γονέα. Χρειάζεται, λοιπόν, διπλή εστίαση με κοινά εργαλεία.
Πυλώνας γονέων
Η γονεϊκότητα ενεργοποιεί παλιές εμπειρίες και απαιτεί νέες δεξιότητες. Έλλειψη ύπνου, οικονομική πίεση, ασύμβατες βάρδιες, απουσία δικτύου φροντίδας και διαρκής ανάγκη για απόλυτη διαθεσιμότητα αυξάνουν το ψυχικό φορτίο. Χωρίς επεξεργασία, το φορτίο αυτό μετατρέπεται χωρίς καλά καλά να το καταλαβαίνουμε σε ευερεθιστότητα, αποφυγή, υπερβολικό έλεγχο ή αποδιοργάνωση. Ο ενήλικος, με πρώτη τη μητέρα, αλλά αμέσως μετά και τον πατέρα, χρειάζεται σαφή οργάνωση:
-
Ρουτίνες που προστατεύουν τη λειτουργικότητα. Σταθερά ωράρια ύπνου και φαγητού, συγκεκριμένες ώρες για ανάπαυση, ρεαλιστικός προγραμματισμός εβδομάδας.
-
Κατανομή ευθυνών. Μικρές συμφωνίες στο ζευγάρι (ίσως και με ένα άτυπο συμβόλαιο) ή με τρίτους (παππούδες, φροντιστές, φίλοι), ώστε να μην καταλήγει όλο το βάρος στο ίδιο πρόσωπο.
-
Κανόνες οθονών με καθολική ισχύ. Λίγοι κανόνες που αφορούν και τους ενήλικους. Η συνέπεια έχει μεγαλύτερη αξία από τον αριθμό των κανόνων. Εδώ προτείνεται συμβόλαιο για παιδιά άνω των 6 ετών. Για τους γονείς; Όσο το δυνατόν λιγότερη ώρα σε “ψυχαγωγική οθόνη” και αν είναι δυνατόν ΟΧΙ ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΑ ΜΙΚΡΑ ΠΑΙΔΙΑ.
-
Σταθερός χρόνος σχέσης. Προβλεπόμενα δεκαπεντάλεπτα «μαζί» χωρίς συσκευές, ώστε να μη μετατρέπεται κάθε επαφή σε διαπραγμάτευση. Αν διάβαζα αυτή τη φράση ακόμα και πριν από 3-4 χρόνια, θα την απέρριπτα ως παράλογη. Όμως, η πραγματικότητα δείχνει παντελή αδυναμία σύνδεσης. Είναι ντροπιαστικό να μιλάμε για “δεκαπεντάλεπτα «μαζί»”, αλλά είμαι αναγκασμένη να το γράψω γιατί δεν είναι δεδομένο ούτε προκύπτει πλέον αβίαστα.
-
Αναγνώριση σημάτων κόπωσης. Επίμονη θλίψη ή άγχος, αϋπνία, απομόνωση, απώλεια ενδιαφέροντος, εκρήξεις θυμού που δεν υποχωρούν. Τόσο στους γονείς όσο και στο παιδί. Σε αυτά τα σήματα ζητείται αξιολόγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας. Η προσφυγή σε ειδικό αποτελεί υπεύθυνη επιλογή και μήνυμα προς το παιδί ότι η βοήθεια είναι διαθέσιμη και θεμιτή. Σε προηγούμενες γενιές δεν ήταν, εξ ου και μας δυσκολεύει. Όμως, σήμερα είναι καθήκον μας να αποστιγματοποιήσουμε την ψυχική υγεία.
Γνωρίζατε ότι η δημιουργία οικογένειας, κυρίως με τη γέννηση παιδιών, πάντα φέρνει στην επιφάνεια μοτίβα επικοινωνίας των προηγούμενων γενιών; Σιωπές, ακύρωση συναισθήματος, αυστηρός έλεγχος, απαξίωση, καταπίεση κάθε είδους, συναισθηματική κακοποίηση αποστασιοποίηση – στην πλειονότητα των περιπτώσεων, όλα αυτά έγιναν ασυνείδητα. Δεν ήθελαν το κακό μας οι γονείς μας. Αλλά δεν είχαν τις επιστήμες στο πλευρό τους, όπως συμβαίνει σήμερα. Η αναγνώριση αυτών των μοτίβων και η συστηματική εργασία με ειδικό περιορίζουν την πιθανότητα να παγιωθούν στον δεσμό με το παιδί. Συνήθως, πρόκειται για πρόληψη. Όπως κάνουμε προληπτικούς ελέγχους σώματος, οφείλουμε να προλαμβάνουμε και την ψυχή και το πνεύμα. Η ψυχική φροντίδα του ενήλικου στην αρχή του δεύτερου τέταρτου του 21ου αιώνα αποτελεί προαπαιτούμενο για σταθερή οικογενειακή λειτουργία και ψυχικά υγιή παιδιά.
Πυλώνας παιδιών
Το παιδί οργανώνει ικανότητες ρύθμισης μέσα στις διαδικασίες που συναντά. Παρατηρεί πώς αποκαθίσταται μια ένταση, πώς εφαρμόζονται όρια χωρίς εντάσεις, πώς ζητείται συγγνώμη, πώς αναγνωρίζεται κούραση και πώς ζητείται βοήθεια. Αλλά και το αντίστροφο: Πώς αρχίζουν οι καβγάδες, πώς δημιουργούνται κανόνες εξουσίας και υποβολής, πόσο εύκολα προκύπτει συναισθηματική απόρριψη. Δεν κατανοεί, φυσικά, την επιρροή των παραπάνω (θετική ή αρνητική) στη διαμόρφωση του δικού του ψυχισμού, αλλά μαθαίνει να επιβιώνει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο εντός ενός οικογενειακού περιβάλλοντος με συγκεκριμένες πρακτικές σε συγκεκριμένο πλαίσιο.
Φυσικά, υπάρχουν και επιπλέον παράγοντες πίεσης προέρχονται από το σχολείο, τους συνομηλίκους και το ψηφιακό περιβάλλον: εκφοβισμός, άγχος επίδοσης, συνεχής σύνδεση, σύγκριση. Δυστυχώς, τα παιδιά με ψυχική ευαλωτότητα, λόγω οικογενειακών συνθηκών, αποδεικνύονται επιρρεπέστερα σε αρνητικές καταστάσεις εκτός σπιτιού.
Να θυμόμαστε, λοιπόν, ότι η κάθε οικογένεια μπορεί να διαμορφώσει συγκεκριμένες καλές πρακτικές, προσαρμοζόμενη στη δική της καθημερινότητα. Ας δούμε σύντομα παραδείγματα.
-
Καθαρό λεξιλόγιο συναισθημάτων. Θυμός, φόβος, ζήλια, ντροπή, χαρά. Τα αναγνωρίζουμε. Τα ονοματίζουμε χωρίς ετικέτες και κήρυγμα. Τα αποδεχόμαστε. Μαθαίνουμε σταδιακά να τα ρυθμίζουμε. Παράδειγμα ο γονιός, μίμηση το παιδί.
-
Σύντομες τεχνικές ρύθμισης. Παύση πριν από απάντηση (το κλασικό μετρήστε ως το 10), αργές αναπνοές, σωματική κίνηση, ενυδάτωση, σύντομη (ή και όχι) απομάκρυνση από το ερέθισμα.
-
Λίγοι, αλλά σταθεροί κανόνες. Φαγητό και ύπνος σε συγκεκριμένη ώρα, οθόνες σε συγκεκριμένους χρόνους και χώρους, σαφείς διαδικασίες για τις μετακινήσεις και για το διάβασμα στο σπίτι.
-
Χρόνος χωρίς συσκευές. Καθημερινά, όσο το δυνατόν περισσότερο, ώστε να στηρίζεται η συγκέντρωση και η σχέση. Είπαμε, τα μόνα που θα θυμούνται πόσο και για τι δουλεύαμε 30 χρόνια μετά είναι τα παιδιά μας. Αν πάλι καταχρώμαστε την οθόνη στο σπίτι για λόγους ψυχαγωγίας, ας αυτοπεριοριστούμε. Προσοχή: η προβληματική χρήση οθόνης είναι συνηθέστατη και σοβαρή ως ψυχική πάθηση.
-
Συνεργασία με σχολείο και παιδίατρο. Θεωρώ δεδομένη τη συνεργασία με τον/τη σύντροφο, αλλά αν δεν είναι, εννοείται ότι προαπαιτείται. Όταν οι δυσκολίες επιμένουν, συνδέουμε τα υπόλοιπα σημεία φροντίδας του παιδιού και παρακολουθούμε στενά την εξέλιξη της εκάστοτε δύσκολης κατάστασης.
Σημάδια προς αξιολόγηση: επίμονη θλίψη ή άγχος, απομόνωση, διαταραχές ύπνου/όρεξης, πονοκέφαλοι ή κοιλιακά χωρίς οργανική αιτία, αυτοτραυματικές σκέψεις ή συμπεριφορές, απότομες αλλαγές σε σχέσεις ή επίδοση. Η έγκαιρη παραπομπή σε ειδικό ψυχικής υγείας προστατεύει τον δεσμό και μειώνει κινδύνους.
Η αλληλεπίδραση
Η κατάσταση του ενήλικου επηρεάζει άμεσα την αίσθηση ασφάλειας του παιδιού, την ποιότητα επικοινωνίας και τον τρόπο πειθαρχίας. Η κατάσταση του παιδιού επιστρέφει ως πίεση στον ενήλικο και επηρεάζει αποφάσεις για όρια, οθόνες, δραστηριότητες, ύπνο. Η παρέμβαση έχει αποτέλεσμα όταν προχωρά ταυτόχρονα και από τις δύο πλευρές. Απαιτείται κοινό σχέδιο, παρακολούθηση προόδου και, όπως προαναφέρθηκε, συντονισμός με εκπαιδευτικούς και γιατρούς.
Ελάχιστο κοινό πλαίσιο
-
Ρουτίνες που τηρούνται (ύπνος, φαγητό, μετακινήσεις, μελέτη, δυνατή ανάγνωση, μία ταινία την εβδομάδα, ένα θέατρο τον μήνα κ.λπ).
-
Κανόνες οθονών σε συμβόλαιο. Ιδανικό να ισχύει για όλους, αν δεν υπάρχει εργασιακή ανάγκη (συχνά, φέρνουμε τη δουλειά στο σπίτι εμείς οι ίδιοι, λόγω άγχους και επισφάλειας, χωρίς πραγματικά να χρειάζεται). Ψυχαγωγική οθόνη και σκρολαρίσματα αφού κοιμηθούν τα παιδιά, αν και σίγουρα υπάρχουν καλύτερα πράγματα να κάνουμε. Όχι gaming και ηλεκτρονικός τζόγος μπροστά στα παιδιά. Ναι στην κοινή ψυχαγωγική οθόνη για ταινίες και σειρές, αφού είστε σίγουροι για την καταλληλότητά τους.
-
Κοινό λεξιλόγιο για τα συναισθήματα και χρήση του σε πραγματικό χρόνο.
-
Σύντομες τεχνικές ρύθμισης έπειτα από κάθε ένταση. Αρχικά αυτορυθμιζόμαστε και βοηθάμε το παιδί να κάνει το ίδιο. Σταδιακά, θα μάθετε να αυτορυθμίζεστε εύκολα όλα τα μέλη της οικογένειας και οι καυγάδες θα μειωθούν.
-
Εβδομαδιαία ανασκόπηση σε ορισμένο χρόνο (π.χ. απόγευμα Παρασκευής ή Κυριακής): τι λειτούργησε, τι πήγε στραβά, τι πρόβλημα προέκυψε, τι να αλλάζει, ποιος βοηθά σε τι.
-
Άμεση απεύθυνση σε επαγγελματία, χωρίς αναβολές «μήπως η κατάσταση βελτιωθεί». Μάλλον θα χειροτερέψει και θα έχει χαθεί όχι μόνο πολύτιμος χρόνος, αλλά και ψυχικοί πόροι.
Διαγενεακό τραύμα
Τραυματικές εμπειρίες προηγούμενων γενεών μεταβιβάζονται ως τρόποι αντίδρασης και κώδικες επικοινωνίας. Η διαδικασία δεν είναι μοιραία, ιδιαίτερα αν το αντιληφθούμε νωρίς και σπάσουμε την αλυσίδα. Ο περιορισμός επιτυγχάνεται όταν ο ενήλικος:
-
ονοματίζει συγκεκριμένα το δύσκολο (π.χ. «υψώνω φωνή όταν κουράζομαι», «η απόδοσή σου στο σχολείο με αγχώνει»),
-
αναλαμβάνει ευθύνη για τη δική του ρύθμιση,
-
εφαρμόζει διορθωτικές κινήσεις με συνέπεια μετά τα λάθη του: καθαρή συγγνώμη, αποκατάσταση σχέσης μετά από ένταση, τήρηση συμφωνιών, αποφυγή προσβλητικών πρακτικών,
-
ζητάει υποστήριξη από ειδικό όταν η δυσκολία επιμένει και δεν μπορεί να τη διαχειριστεί.
Στην ψυχική υγεία, η πρόληψη αφορά και τους μεγάλους και τους μικρούς: εκπαίδευση και υποστήριξη του ενήλικου, ψυχική ενδυνάμωση και διαδικασίες ρύθμισης για το παιδί, προκειμένου να δημιουργήσει ψυχική ανθεκτικότητα και να αποκτήσει αυτοπεποίθηση. Η καταγραφή της προόδου (π.χ. σε ένα σύντομο εβδομαδιαίο σημείωμα) αυξάνει τη δέσμευση και αποτρέπει την επιστροφή σε παλιά μοτίβα.
Βιβλία για όλους: ψυχοεκπαίδευση και συζήτηση
Τα καλά βιβλία λειτουργούν ως ενδυναμωτικό ψυχικό εργαλείο σε κάθε ηλικία. Η τεκμηριωμένη εκλαϊκευμένη ψυχολογία και οι σύγχρονοι οδηγοί γονεϊκότητας προσφέρουν πλαίσιο και πρακτικές για άγχος, οριοθέτηση, ύπνο, συνεργασία με το σχολείο΄και πολλά άλλα. Η λογοτεχνία, από την άλλη, δίνει χώρο για δύσκολες θεματικές χωρίς κήρυγμα και παράγει κοινό λεξιλόγιο. Πώς μπορείτε να τη χρησιμοποιήσετε; Ιδού:
-
κοινή ανάγνωση ιδανικά κάθε μέρα, π.χ. ως κομμάτι της ρουτίνας ύπνου,
-
δύο ή τρεις ανοιχτές ερωτήσεις μετά: «τι σε δυσκόλεψε;», «ποια κίνηση βοήθησε τον ήρωα;», «τι κρατάς για την επόμενη φορά;»,
-
σημείωση μίας πρακτικής που προέρχεται από βιβλίο ή από συζήτηση επί βιβλίου και δοκιμή της στο σπίτι.
Κάθε βιβλίο μπορεί να λειτουργήσει ως ασφαλής αφετηρία για συζήτηση και ως μια πρώτη, μα διόλου αμελητέα ψυχική υποστήριξη προς το παιδί. Φυσικά, δεν αντικαθιστά τον ειδικό, όμως συνδέει, οργανώνει τη σχέση και μειώνει τις εντάσεις. Προλαμβάνοντας.
Πρόσβαση και δημόσια ευθύνη (Ελλάδα και Ευρώπη)
Οι πρόσφατες χαρτογραφήσεις καταγράφουν υψηλό φορτίο άγχους και δυσφορίας σε παιδιά, εφήβους και ενήλικους, με ανομοιογενή πρόσβαση σε υπηρεσίες, ιδιαίτερα εκτός μεγάλων πόλεων. Προκύπτει το εξής σταθερό συμπέρασμα: Χρειάζεται άμεση ενίσχυση των δημόσιων δομών με μόνιμο προσωπικό, σταθερή διασύνδεση υγείας–εκπαίδευσης, υπηρεσίες πρώτης γραμμής που ανταποκρίνονται γρήγορα, εκπαίδευση επαγγελματιών και σταθερή χρηματοδότηση. Ο δημόσιος λόγος οφείλει να απομακρύνει το στίγμα από την αναζήτηση ψυχικής βοήθειας και να προσφέρει σαφείς διαδρομές πρόσβασης. Η οικογένεια χρειάζεται πρακτικές πληροφορίες: πού απευθύνεται, ποιες είναι οι επιλογές της, ποιοι παρακολουθούν την πορεία της ψυχικής υγείας της οικογένειας.
Πότε ζητάμε βοήθεια; Συνοπτικός πίνακας δεικτών για μικρούς και μεγάλους
-
Επίμονη θλίψη, άγχος ή ευερεθιστότητα που επηρεάζουν τη λειτουργικότητα.
-
Απόσυρση, απώλεια ενδιαφέροντος, διακοπή δραστηριοτήτων.
-
Διαταραχές ύπνου/όρεξης, πονοκέφαλοι/κοιλιακά χωρίς οργανικό εύρημα (σωματοποίηση στρες)
-
Αυτοτραυματικές/αυτοκτονικές σκέψεις/πράξεις ή σκέψεις βλάβης προς άλλους.
-
Απότομες αλλαγές σε σχέσεις, επίδοση, συμπεριφορά.
Ακολουθεί αξιολόγηση από παιδοψυχολόγο/παιδοψυχίατρο (ψυχολόγο/ψυχίατρο για ενήλικους), ενημέρωση παιδιάτρου και, όταν χρειάζεται, συνεργασία με το σχολείο. Οι γραμμές βοήθειας μπορούν να χρησιμοποιηθούν άμεσα σε καταστάσεις κρίσης.
Μήνυμα ημέρας για οικογένειες
Στόχος: ασφαλές σπίτι, καθαρός λόγος, συνέπεια στις συμφωνίες, άμεση απεύθυνση για βοήθεια. Η φροντίδα του ενήλικου και η οργάνωση διαδικασιών για το παιδί προχωρούν μαζί. Η μείωση της διαγενεακής μεταβίβασης τραύματος προκύπτει από μικρές, σταθερές κινήσεις, όχι από εξαγγελίες. Η ψυχική υγεία της οικογένειας αποτελεί διαρκή διαδικασία και καθημερινή πρακτική. Γι’ αυτό θα έπρεπε να είναι δημόσια προτεραιότητα.
