«Νάνι νάνι το μωρό μου». Τα νανουρίσματα ανήκουν στις πρώτες, τρυφερές μορφές επικοινωνίας με ένα μωρό. Η φωνή του φροντιστή που χαμηλώνει, ο ρυθμός που επαναλαμβάνεται, οι λέξεις που το γεμίζουν ασφάλεια, βοηθούν το βρέφος να ρυθμίσει την έντασή του, να ηρεμήσει, να μάθει ότι κάποιος είναι εκεί και το κρατάει προστατευτικά, το αγκαλιάζει. Μέσα από αυτήν τη μικρή νυχτερινή τελετουργία, το μωρό συναντά τη γλώσσα, τον ήχο και την παρουσία του φροντιστή του με έναν τρόπο που δύσκολα αντικαθίσταται και σταδιακά μαθαίνει να ρυθμίζει το νευρικό του σύστημα μέσα από την παρουσία ενός άλλου.
Με την εσωτερική μετανάστευση των δεκαετιών 1950–1970 και τη συγκέντρωση των οικογενειών στα μεγάλα αστικά κέντρα, οι οικογένειες κλείστηκαν σε διαμερίσματα, γιαγιάδες/θειάδες βγήκαν από το κάδρο της καθημερινής φροντίδας των μωρών και το παραδοσιακό τραγούδισμα στο μωρό στιγματίστηκε ως ντεμοντέ ή «χωριάτικο».
Η σταδιακή απαξίωση των νανουρισμάτων έβλαψε γονείς και βρέφη. Τα μεν μωρά έχασαν έναν σταθερό ρυθμικό τρόπο ρύθμισης, οι δε ενήλικοι έναν συγκεκριμένο, σωματικό τρόπο παρουσίας. Όμως, σε αυτό το στενό μικροαστικό πλαίσιο, η ιδέα της ενήλικης φωνής που τραγουδά χαμηλόφωνα, επαναληπτικά, κάθε βράδυ, έμοιαζε είτε παρωχημένη είτε περιττή. Στη νέα καθημερινότητα, ο βρεφικός ύπνος αντιμετωπιζόταν πια περισσότερο ως «τεχνικό» ζήτημα παρά ως σχέση.
Για τον λόγο αυτόν, μετατράπηκε σε πεδίο εφαρμογής ετερόκλητων μεθόδων/τεχνικών και εγχειριδίων για εξαντλημένους και απογοητευμένους γονείς. Τώρα πια, στη λίστα ιδεών για το πώς θα αποκοιμηθεί ήρεμα ένα μωρό έχουν προστεθεί και εφαρμογές και συσκευές λευκού θορύβου, μαζί με λίστες αναπαραγωγής, ηχογραφήσεις, podcasts και άλλα ψηφιακά «βοηθήματα» ύπνου. Η ζωντανή, ηρεμιστική φωνή του ενήλικου υποχωρεί. Οι γονείς είναι απλώς εξουθενωμένοι, συχνά χωρίς καν ένα απλό τελετουργικό σύνδεσης και χαλάρωσης με το μωρό στο τέλος της ημέρας.
Οι παλιότερες γενιές δεν γνώριζαν τι θα πει δεσμός προσκόλλησης, ρύθμιση του στρες ή νευροανάπτυξη, είχαν όμως ένα συλλογικό «πρωτόκολλο» ύπνου. Κάποιος τραγουδά, κάποιος κρατά και λικνίζει, το σπίτι χαμηλώνει ρυθμούς. Σήμερα, η επιστημονική έρευνα για τη μουσική, τη φωνή του φροντιστή και την ανάπτυξη του εγκεφάλου επιβεβαιώνει ότι αυτές οι επαναλαμβανόμενες τελετουργικές στιγμές λειτουργούν προστατευτικά. Κι αυτό διότι ξυπνούν συναισθήματα, καλλιεργούν δεξιότητες και βοηθούν στην ανάπτυξη του εγκεφάλου και της γλωσσικής νοημοσύνης – δηλαδή στη νευροβιολογική και γλωσσική ωρίμαση του παιδιού, ιδίως στα πρώτα χρόνια της ζωής του.
Η συνειδητή επαναφορά των νανουρισμάτων στη σύγχρονη κουλτούρα συμβαίνει όχι για ρομαντικούς λόγους, μα γιατί γνωρίζουμε πλέον τεκμηριωμένα ότι βοηθούν τα μωρά και ανακουφίζουν και τους ίδιους τους γονείς, προσφέροντάς τους έναν σταθερό, απλό και επαναλαμβανόμενο τρόπο να είναι συναισθηματικά παρόντες, με τραγούδι, κράτημα, λίκνισμα σε μια βραδινή ρουτίνα.
Ένα βιβλίο με παραδοσιακά νανουρίσματα λειτουργεί ως βάση αναφοράς για τους νέους γονείς. Προσφέρει λόγια, ρυθμούς και εικόνες που μπορούν να μπουν στην καθημερινότητα χωρίς να χρειάζεται να «εφεύρουν», αν δεν μπορούν, τι θα σιγοτραγουδήσουν στο μωρό κάθε βράδυ.
Το Νάνι νάνι το μωρό μου, της Αγγελικής Σταματακοπούλου, με εικονογραφημένα κεντήματα της Chloe Giordano (Εκδόσεις Susaeta), κινείται ακριβώς σε αυτή τη λογική. Συγκεντρώνει υλικό της παράδοσης σε μια προσεγμένη, σκληρόδετη έκδοση, με διαστάσεις και σελιδοποίηση φιλική για το κρεβάτι ή την πολυθρόνα του θηλασμού.
Η δημιουργός επέλεξε ακούσματα από τα δικά της παιδικά χρόνια και μέσα από λαογραφικές βιβλιογραφικές πηγές. Η έκδοση περιλαμβάνει ακόμα και τρία νανουρίσματα της ίδιας της Σταματακοπούλου και ένα της Κατερίνας Καρόγιαννη, όπως και τέσσερα παραδοσιακά παραμύθια, ταχταρίσματα και προτάσεις αξιοποίησης του υλικού. Ορισμένα νανουρίσματα είναι μελοποιημένα και στο βιβλίο θα βρείτε QR Code για να τα ακούσετε με τη φωνή της Καίτης Κουλλιά. Αν δεν αισθάνεστε σίγουροι για τη φωνή ή το μουσικό σας «αυτί» θα βρείτε σημείο εκκίνησης.
Τα νανουρίσματα κρύβουν στους στίχους τους τα όνειρα της μάνας, αλλά και άλλων κοντινών συγγενών για υγεία, προκοπή και ευτυχία του μωρού. Κρύβουν ακόμα λέξεις-στολίδια, όπως ρόδι, μέλι, ανθόνερο, μαργαριταρένια, άγγελε, καλοκουβαλήτρα, νοικοκύρη, βιγλάτορες, αργυρή, λεμονιά, κυπαρίσσι, κλώνοι, φτερούγες, φωνούλα, περβόλια, φλουρί κωνσταντινάτο, χάδια, κανακάρη, αστρί, μαντζουράνα, πάπλωμα, μαργαριτάρι, πλάγιασμα, γιασεμάκια, καλορίζικο, χρυσοστεφανωμένο, κρίνο, δροσολογήσω, αηδονάκι, σπουργιτάκι, μάγουλα μήλα πορφυρά, ηλιαχτίδα, ψυχή, στήθος.
Στις σελίδες του, μπαμπάδες και μαμάδες, παππούδες και γιαγιάδες και κάθε φροντιστής βρίσκουν ένα σταθερό ρεπερτόριο νανουρισμάτων, ταχταρισμάτων και παραμυθιών, ώστε να επικοινωνούν γλυκά με το μωρό και να αισθάνονται σίγουροι όταν του τραγουδούν. Έτσι, η φωνή τους θα είναι πιο ήρεμη και, κατ’ επέκταση, πιο καθησυχαστική για εκείνο, ώστε να κοιμηθεί εύκολα, ξένοιαστα και με αίσθημα ασφάλειας. Φυσικά, δεν νανουρίζονται μόνο τα μωρά, αλλά και οι ενήλικοι. Το νανούρισμα είναι ευεργετικό και για εμάς, ιδιαίτερα όταν βιώνουμε άγχος, καθώς ο ίδιος ρυθμός, η επανάληψη και η αναπνοή που συνοδεύει το τραγούδι λειτουργούν ρυθμιστικά και στο δικό μας σώμα.
Δεν υπάρχει σωστός τρόπος για να νανουρίσουμε. Υπάρχει ο ξεχωριστός τρόπος του κάθε φροντιστή, που συνήθως συνοδεύεται από ελαφρύ, ρυθμικό και χαλαρωτικό λίκνισμα. Συχνά, όπως σημειώνει στην εισαγωγή του βιβλίου η Αγγελική Σταματακοπούλου, τα νανουρίσματα είναι χαλαρωτικές αυτοσχέδιες φωνούλες, όπως ένα παρατεταμένο ρυθμικό οοοοοο. Το Ο του κύκλου και της θαλπωρής, μια εικόνα που συνοψίζει τον προστατευτικό χώρο όπου συναντιούνται η φωνή του φροντιστή, τα σώματα και των δυο και ο ύπνος του μωρού.
Εξίσου σημαντικά για τη σύνδεση με το παιδί είναι και τα ταχταρίσματα, και αυτά ρυθμικά και σύντομα τραγούδια της δημοτικής μας παράδοσης, γεννήματα γυναικών παλαιότερων γενιών, αλλά πιο εύθυμα απ’ τα νανουρίσματα. Παράδειγμα, το «Παλαμάκια παίξετε κι ο μπαμπάς του έρχεται, να του φέρει κατιτί καραμέλες στο χαρτί», χαρακτηριστικό δείγμα της παιχνιδιάρικης, χαριτωμένης γλώσσας τους.
Τραγουδιούνται την ώρα του ταΐσματος, του παιχνιδιού, της αλλαγής της πάνας, του μπάνιου και έχουν διασωθεί σε δεκάδες παραλλαγές. Όπως αναφέρεται (στην εισαγωγή της Σταματακοπούλου), έχουν ρόλο καθησυχαστικό και ψυχαγωγικό ταυτόχρονα και συνοδεύονται από ρυθμικές κινήσεις του φροντιστή, καθώς κρατάει το μωρό ή το πιο μεγάλο παιδί.
Τα κεντήματα της Giordano που συνοδεύουν τα κείμενα είναι οικεία, τρυφερά και ανακουφιστικά. Συνομιλούν με το περιεχόμενο, συμβάλλοντας στη δημιουργία ενός ήρεμου και προστατευτικού για το μωρό κόσμου. Σε μια αγορά όπου τα βιβλία για βρέφη ανακυκλώνονται ως προϊόντα αναλώσιμα, το συγκεκριμένο βιβλίο θα μείνει για πάντα στη βιβλιοθήκη και στην καρδιά σας. Είναι ένα μικρό, τρυφερό αρχείο μνήμης με λέξεις και μελωδίες που μπορούν να περάσουν από γενιά σε γενιά και να επιστρέφουν κάθε φορά που ένα νέο μωρό έρχεται στην οικογένεια.
Αναζητήστε Ekdoseis Susaeta, Kaiti Koullia ή Νani nani to moro mou σε όλες τις πλατφόρμες μουσικής, όπως Spotify, Apple Music και You Tube music.
