Υπογεννητικότητα στην Ελλάδα: Γιατί οι άνθρωποι δεν κάνουν παιδιά;

Η υπογεννητικότητα στην Ελλάδα είναι γεγονός. Γεγονός είναι επίσης ότι μια σημαντική μερίδα πληθυσμού εγκαλεί τους ανθρώπους σε αναπαραγωγική ηλικία, επειδή δεν γεννούν όσο θα… επιθυμούσε η Πολιτεία, οι αγορές, η Εκκλησία, η οικογένεια, οι στατιστικές, η κοινωνία εν γένει και, τέλος πάντων, ο καθένας που χρειάζεται γεννήσεις για το αφήγημά του.

Δεν πρόκειται για ιδιοτροπία, ούτε για έλλειψη φιλοπατρίας ούτε για κάποιον μυστηριώδη ατομισμό των νεότερων. Οι άνθρωποι σήμερα επιλέγουν να μην κάνουν παιδιά ή να μείνουν στο ένα παιδί, γιατί τα πάντα γύρω τους είναι εχθρικά. 

Η επίκληση των παλιών πολύτεκνων οικογενειών, που έκαναν οκτώ παιδιά «αγόγγυστα», δεν απαντά στο σημερινό πρόβλημα. Εκείνες οι οικογένειες ζούσαν σε άλλες οικονομικές, κοινωνικές και έμφυλες συνθήκες. Σε διευρυμένα νοικοκυριά, με διαφορετικές απαιτήσεις ανατροφής, με πολύ μικρότερη εκπαιδευτική επένδυση ανά παιδί, σε έναν κόσμο όπου τα παιδιά συνέβαλλαν νωρίς στην οικογενειακή επιβίωση, και με γυναίκες που συχνά δεν είχαν το περιθώριο να αρνηθούν τη μητρότητα.

Ακολουθούν δέκα λόγοι που μου έρχονται αμέσως στον νου, ακριβώς επειδή τους συναντώ γύρω μου κάθε μέρα ή τους ζω η ίδια.

1. Το εισόδημα δεν φτάνει. Όταν ο μισθός τελειώνει πριν από τον μήνα, δεν προκύπτει καμιά επιθυμία για ένα επιπλέον οικονομικό βάρος. 

2. Δεν υπάρχει χώρος. Πολλά ζευγάρια μένουν σε μικρά διαμερίσματα, τα ενοίκια ανεβαίνουν, τα κατάλληλα για οικογένεια σπίτια δεν είναι προσιτά από όλους. 

3. Οι συνθήκες δουλειάς είναι απαγορευτικές. Ωράρια ακανόνιστα, επισφάλεια, ελεύθερα επαγγέλματα, χωρίς ωράριο, χωρίς άδειες, χωρίς  προστασία. Δεν περισσεύει ούτε χρόνος ούτε αντοχές ούτε ψυχική διαθεσιμότητα για την ανατροφή ενός παιδιού.

4. Η μητρότητα τιμωρεί τις γυναίκες. Η εγκυμοσύνη, η άδεια, η επιστροφή στη δουλειά και οι χαμένες ευκαιρίες βαραίνουν σχεδόν αποκλειστικά εκείνες. Η θεσμική προστασία της γονεϊκότητας δεν ανταποκρίνεται στις πραγματικές συνθήκες ζωής στην Ελλάδα.

5. Η φροντίδα δεν μοιράζεται ισότιμα. Ακόμη και σε νοικοκυριά που έχουν απομακρυνθεί από την παραδοσιακή κατανομή ρόλων, ό,τι αφορά το παιδί συνεχίζει να οργανώνεται κυρίως από τη μητέρα. Το αόρατο φορτίο της οργάνωσης, γνωστό διεθνώς ως mental load, αφορά γιατρούς, σχολική ζωή, φαγητό, διάβασμα, ρούχα, πάρτι, δώρα, δραστηριότητες και όσα άλλα, μικρά ή μεγάλα, κρατούν ένα σπίτι σε εύρυθμη λειτουργία.

6. Οι δημόσιες δομές δεν επαρκούν και δεν ανταποκρίνονται στο πραγματικό ωράριο των γονιών. Παιδικοί σταθμοί, ολοήμερα, ΚΔΑΠ δεν λειτουργούν επικουρικά. Ο τρόπος με τον οποίον είναι δομημένα μάλλον αγχώνει παρά καθησυχάζει και συχνά αφήνει τον εργαζόμενο γονέα ακάλυπτο. 

7. Η δωρεάν παιδεία ευτελίζεται. Η συστημική αποτυχία οδηγεί σε έξοδα για φροντιστήρια, ξένες γλώσσες, ακόμα και για παράλληλη στήριξη. Υπάρχουν γονείς που επιλέγουν ιδιωτικά σχολεία, με υψηλά δίδακτρα, για να καλύπτουν τόσο εκπαιδευτικές όσο και πρακτικές ανάγκες, όχι πάντα με το αποτέλεσμα το οποίο φαντάζονται ή για το οποίο πληρώνουν. 

8. Οι παππούδες και οι γιαγιάδες δεν αποτελούν δεδομένη λύση. Άλλοι εργάζονται ακόμη, άλλοι ζουν μακριά, άλλοι χρήζουν και οι ίδιοι φροντίδας. 

9. Πολλοί ενήλικοι δεν έχουν ψυχικές αντοχές. Άγχος, κατάθλιψη, χρέη, εξουθένωση, οικογενειακά τραύματα, σε μια χώρα όπου η πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας αποτελεί ταξικό προνόμιο και όχι δικαίωμα.

10. Το μέλλον δεν εμπνέει εμπιστοσύνη. Συλλογική κατάθλιψη, ακρίβεια, κλιματική κρίση, αβέβαιη εργασία, αβέβαιη σύνταξη. Και μια Ελλάδα που καταρρέει κάθε μέρα ολοένα και περισσότερο. 

Είναι ντροπή να σταυρώνουμε μια ολόκληρη γενιά, επειδή επιλέγει την αυτοπροστασία. Η Ελλάδα είναι εχθρική προς τους γονείς και προς τα παιδιά, κάτι που αποδεικνύεται καθημερινά στην πράξη. Για πολλούς ανθρώπους, η επιλογή να μην κάνουν παιδί ή να μείνουν στο ένα παιδί λειτουργεί πια ως πράξη αυτοπροστασίας. Και συχνά προστατεύει και το παιδί από μια ζωή που οι ίδιοι δεν αισθάνονται ότι μπορούν να στηρίξουν όπως θα ήθελαν.

Ακόμη και η λέξη «επιλογή» χρειάζεται προσοχή. Πολλοί δεν επιλέγουν ακριβώς. Σπρώχνονται προς μια απόφαση από συνθήκες που τους προλαβαίνουν. Το δίχως άλλο, αυτό αποτελεί μια ματαιωτική υπαρξιακή συνθήκη που στιγματίζει μια ολόκληρη γενιά, ακόμη και όσους πήραν την απόφασή τους συνειδητά και νιώθουν πλήρεις. Η ματαίωση δεν αφορά ένα ατομικό απωθημένο, αλλά τη βίαιη αφαίρεση των προϋποθέσεων που θα επέτρεπαν σε έναν άνθρωπο να ονειρευτεί ελεύθερα, χωρίς τον φόβο της επιβίωσης.

Αν θέλουμε λοιπόν να μιλήσουμε σοβαρά για την υπογεννητικότητα, ας αφήσουμε τις νουθεσίες. Οι άνθρωποι δεν κάνουν παιδιά επειδή τους το λέει ένα υπουργείο, ένα συνέδριο ή ένα πάνελ ειδικών. Κάνουν παιδιά όταν αισθάνονται ότι μπορούν να τα μεγαλώσουν με αξιοπρέπεια και χωρίς να καταρρεύσουν. Και αυτό, στην Ελλάδα σήμερα, δεν είναι καθόλου αυτονόητο.