Χωρίς ταμπέλες: Η Λουθία Σεράνο για τη δύναμη των λέξεων που χαρακτηρίζουν

Highlights

Με μια φαινομενικά απλή, αλλά πρακτικά ιδιαίτερα απαιτητική ιδέα καταπιάνεται η Ισπανίδα συγγραφέας και εικονογράφος Λουθία Σεράνο (Lucía Serrano) στο νέο της εικονογραφημένο βιβλίο Χωρίς ταμπέλες, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Μεταίχμιο, σε μετάφραση της Δέσποινας Δρακάκη. Η δημιουργός απευθύνεται στα παιδιά από 4 ετών και στους γονείς/εκπαιδευτικούς/φροντιστές τους, εξηγώντας τη δύναμη των λέξεων και τη συμβολή τους στη συγκρότηση της ταυτότητας.

Η δουλειά της Σεράνο είναι ήδη γνωστή στο ελληνικό κοινό χάρη στα βιβλία της Το σώμα σου είναι δικό σου και Φερόμαστε καλά ο ένας στον άλλον. Και στα τρία βιβλία, που ακολουθούν το ίδιο φορμά, η δημιουργός προσεγγίζει ζητήματα ορίων, σεβασμού και σχέσεων χωρίς να μιλάει στα παιδιά από θέση αυθεντίας και χωρίς να τους κουνάει το δάχτυλο. Απλώς περιγράφει, σε μικρούς και μεγάλους, με λόγια απλά και κατανοητά καταστάσεις και συνθήκες που χρειάζεται να αλλάξουν, όσο κι αν μας μοιάζουν οικείες ή βολικές.

Στο Χωρίς ταμπέλες, η Λουθία Σεράνο στρέφει το αναγνωστικό βλέμμα σε μια συνήθεια τόσο διαδεδομένη, ώστε οι περισσότεροι ενήλικοι δυσκολευόμαστε ακόμη και να την αναγνωρίσουμε. Γιατί γενιές και γενιές παιδιών μεγαλώσαμε με ταμπέλες και χαρακτηρισμούς – προσοχή: όχι απαραίτητα αρνητικές ούτε κακοπροαίρετες. Και καθώς τα χρόνια περνούσαν, συχνά τις ιδιοποιηθήκαμε και ίσως και να μην καταφέραμε ποτέ να απαλλαγούμε από το βάρος που έφεραν.

Όταν χρησιμοποιούμε συνέχεια μια λέξη για να περιγράψουμε κάποιον, λέμε ότι του έχουμε βάλει ταμπέλα. Και τότε, η λέξη αυτή αρχίζει να μεγαλώνει. Και μεγαλώνει τόσο που πια δε βλέπουμε τον άνθρωπο. – Απόσπασμα από το βιβλίο

Όταν η συμπεριφορά γίνεται ταυτότητα

«Ντροπαλός», «ζωηρή», «τεμπέλης», «δύσκολο παιδί», «καλό κορίτσι», «γλυκούλης», «αρχηγίνα», «άτακτος», «πανέξυπνος», «ακατάστατη», «ταλέντο». Λέξεις με τις οποίες οι ενήλικοι χαρακτηρίζουν τα παιδιά με μια αίσθηση απολυτότητας. Η απολυτότητα αυτή κληροδοτείται αμέσως όχι μόνο στο παιδί, μα και στα υπόλοιπα μέλη του περιβάλλοντος ανάπτυξής του.

Κάποιες λέξεις εκφέρονται επικριτικά, άλλες χαϊδευτικά και κάμποσες ως έπαινος – πολύ συχνά οι ταμπέλες έχουν θετικό πρόσημο. Όταν όμως επαναλαμβάνονται άκριτα, παύουν να περιγράφουν μια συγκεκριμένη συμπεριφορά. Αρχίζουν να ορίζουν το ίδιο το παιδί, που ενδεχομένως τις αποδέχεται, τις ενσωματώνει και τις κουβαλάει ως βαρίδια στη ζωή του. Πόσω δε μάλλον όταν αρχίσει να βάζει και το ίδιο επιπλέον ταμπέλες και να κλείνεται σε κουτάκια όπου στην πραγματικότητα δεν χωράει.

Ενδεχομένως, ένα παιδί να ντρέπεται σε μια συγκεκριμένη περίσταση. Αυτό δεν συνεπάγεται ότι είναι «ντροπαλό». Ίσως να δυσκολεύεται να παραμείνει ακίνητο για ώρα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είναι «άτακτο». Πιθανόν να δείχνει υπευθυνότητα, χωρίς να οφείλει να είναι πάντοτε το «υπεύθυνο» παιδί της οικογένειας. Μπορεί να τα πηγαίνει καλά στο σχολείο και να χαρακτηριστεί «άριστο», αλλά το ίδιο να μην αντέχει την τελειότητα που προϋποθέτει η λέξη αυτή.

Η δύναμη των λέξεων

Οι άνθρωποι χρειαζόμαστε τις λέξεις για να περιγράφουμε όσα βλέπουμε, όσα αισθανόμαστε, όσα ζούμε, όσα φανταζόμαστε. Οι λέξεις μάς χρησιμεύουν για να σχηματίζουμε ιδέες και σκέψεις. Όμως οφείλουμε να θυμόμαστε το εξής: Οι λέξεις που χρησιμοποιούμε για να περιγράψουμε τους άλλους, μα και τον εαυτό μας, ενδέχεται να κρύβουν τόσο μεγάλο ειδικό βάρος ώστε να εξαφανίζουν όλα τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά τους/μας. Κι όμως: κάθε άνθρωπος είναι «πολλών ειδών» και καμία μεμονωμένη ιδιότητα δεν αρκεί για να τον περιγράψει. Όπως γράφει χαρακτηριστικά η Λουθία Σεράνο, οι άνθρωποι δεν είναι μία λέξη ούτε δύο ούτε τρεις. Είναι πολλές όμορφες λέξεις ταυτόχρονα!

Μα, γιατί να μην παινέψουμε το παιδί;

Ορισμένοι ίσως αναρωτηθούν ποιο είναι το πρόβλημα με τις θετικές ταμπέλες. «Υπάκουος», «ήσυχη», «πανέξυπνος», «αστέρι», «κουκλί». Οι χαρακτηρισμοί αυτοί είναι το δίχως άλλο κολακευτικοί. Όμως, η επανάληψή τους φορτώνει το παιδί με προσδοκίες στις οποίες δεν μπορεί (και ούτε πρέπει) να αντεπεξέλθει. Ένα «πολύ καλό» παιδί μαθαίνει ότι ο θυμός, η διαφωνία, η κακοκεφιά ή μια μικρή σκανδαλιά απειλούν την εικόνα που έχει χτιστεί (από τρίτους) γύρω από τον εαυτό του.

Αντιστοίχως, ο «άριστος μαθητής» μπορεί να φοβάται να δοκιμαστεί σε κάτι δύσκολο, επειδή τυχόν λάθος θα έθετε υπό αμφισβήτηση την ταυτότητά του. Όπως εξηγεί η δημιουργός, κανείς δεν συμπεριφέρεται πάντοτε με τον ίδιο τρόπο. Όταν όμως ένα παιδί μεγαλώνει μαθαίνοντας ότι πρέπει να ανταποκρίνεται σε μια σταθερή εικόνα και σε συγκεκριμένες προσδοκίες, κάθε απόκλιση μπορεί να του δημιουργεί ενοχές ή την αίσθηση ότι απογοητεύει τους μεγάλους.

Με τον χρόνο, κάθε χαρακτηρισμός μπορεί να εξελιχθεί σε εσωτερική πεποίθηση, να περιορίσει τις επιλογές του παιδιού και να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται το ίδιο την αξία και τις δυνατότητές του. Αξίζει, λοιπόν, κάθε γονιός να αναζητήσει μέσα του τις ταμπέλες που φορτώθηκε ο ίδιος μεγαλώνοντας, είτε αρνητικές είτε φαινομενικά θετικές, και να αναρωτηθεί ποιες εξακολουθεί να υπηρετεί ή να μεταφέρει στα παιδιά του. Η επίγνωση αυτής της βαριάς, ομολογουμένως, κληρονομιάς αποτελεί το πρώτο βήμα για να σταματήσει η αναπαραγωγή της.

Χωρίς ταμπέλες για κάθε ηλικία

Θα χαρακτήριζα το Χωρίς ταμπέλες ένα εικονογραφημένο βιβλίο που στέκεται αφορμή για συζητήσεις. Δεν είναι, φυσικά, παραμύθι, μα ούτε και κλασικό βιβλίο συμπεριφοράς ή συναισθημάτων. Δεν χτίζεται γύρω από μια ιστορία ούτε παρουσιάζει έναν κεντρικό ήρωα. Δεν δίνει οδηγίες ούτε αγχώνει. Αντιθέτως, κινείται ανάμεσα σε ποικίλες συνθήκες και περιβάλλοντα, επεξηγεί και καθησυχάζει.

Η συγγραφέας, όπως ακριβώς και στα προηγούμενα βιβλία της, χρησιμοποιεί σύντομες φράσεις, μικρούς διαλόγους και καθημερινά, απλά παραδείγματα, με τα οποία τα παιδιά μπορούν να ταυτιστούν εύκολα. Τα ζωηρά της σχέδια προβάλλονται σε λευκό φόντο, δίνοντας χώρο όχι μόνο στις λέξεις, μα και στις εκφράσεις των προσώπων που κινούνται ανάμεσα στις σελίδες.

Η λιτότητα και η σαφήνεια τόσο του κειμένου όσο και της εικονογράφησης βοηθούν στην κατανόηση και στην ψυχική ενδυνάμωση. Ένα τετράχρονο παιδί μπορεί να μην αναγνωρίζει τις έννοιες της ταμπέλας, των χαρακτηρισμών και των κοινωνικών στερεοτύπων. Γνωρίζει όμως πολύ καλά πώς αισθάνεται όταν οι άλλοι το αποκαλούν συνεχώς «φοβητσιάρικο», «κλαψιάρη» ή «γεννημένο αρχηγό». Ή όταν προϋποθέτουν πράγματα για εκείνο, μέσα από στερεοτυπικές αντιλήψεις για τους έμφυλους ρόλους – «επιμελές κορίτσι» ή «δυναμικό αγόρι».

Οι ενήλικοι δεν παρουσιαζόμαστε ως αλάνθαστοι καθοδηγητές. Αντιθέτως, συχνά αποτελούμε την πηγή του «κακού», καθώς αρεσκόμαστε να χρησιμοποιούμε ταμπέλες και να χαρακτηρίζουμε με αφελή ευκολία άλλους ανθρώπους, ανεξαρτήτως ηλικίας. Συχνά έχουμε καλή πρόθεση. Συχνά δεν καταλαβαίνουμε καν ότι τα λόγια μας λειτουργούν επιβαρυντικά.

Το απόλυτο ρήμα «Είμαι/Είσαι/Είναι…» δεν βοηθάει. Το κατηγορούμενό του αυτομάτως ενσωματώνεται στο υποκείμενό του και το διαποτίζει. Ας εστιάζουμε στις πράξεις, σε όσα συμβαίνουν στο εδώ και στο τώρα, και όχι στα πρόσωπα, στο παιδί ή σε οποιονδήποτε άλλον χαρακτηρίζουμε ως «κάτι».

Αντί για «είσαι άτακτος», μπορούμε να πούμε με δικά μας λόγια «Σήμερα κάνεις κάμποσες αταξίες. Τι προτείνεις ώστε να ηρεμήσουμε παρέα;» Η δεύτερη διατύπωση αφήνει στο παιδί χώρο να αλλάξει. Αντί για «είσαι τεράστιο ταλέντο» στη Χ δραστηριότητα, μπορούμε να πούμε με δικά μας λόγια: «Χαίρομαι που σου αρέσει η Χ και που τα πηγαίνεις καλά. Αν αισθανθείς πίεση ή άγχος, όμως, να μου το πεις». Η δεύτερη διατύπωση αφήνει στο παιδί χώρο να ακολουθεί τον ρυθμό του.

Πώς διαβάζουμε το Χωρίς Ταμπέλες;

Η Σεράνο σχεδίασε αυτό το βιβλίο, όπως και τα προηγούμενα της σειράς, για συνανάγνωση παιδιών–ενηλίκων στο σπίτι ή στο σχολείο. Μπορεί να διαβαστεί ολόκληρο ή σε μικρότερα μέρη, και να γίνει αφορμή για κάθε συζήτηση που μπορεί να προκύψει μέσα από τις σελίδες του. Ο γονιός ή ο εκπαιδευτικός μπορεί να ρωτήσει με δικά του λόγια:

«Σου έχουν πει ποτέ μια λέξη που σε έκανε να νιώσεις ότι δεν σε γνωρίζουν πραγματικά;»

«Υπάρχει κάτι που οι άλλοι περιμένουν πάντοτε από εσένα;»

«Τι πιστεύεις εσύ για τον εαυτό σου;»

«Έχουμε χρησιμοποιήσει εμείς κάποια λέξη που σε στενοχώρησε;»

Η τελευταία ερώτηση είναι ίσως η δυσκολότερη μα ταυτόχρονα η πιο ουσιαστική.

Κλείνοντας, μια απαραίτητη διευκρίνιση. Το Χωρίς Ταμπέλες δεν ζητάει να σταματήσουμε να κάνουμε παρατηρήσεις, να θέτουμε όρια ή να συζητάμε σχετικά με τη συμπεριφορά των παιδιών μας και άλλων ανθρώπων του περιβάλλοντός μας – ανεξαρτήτως τού αν τα λεγόμενά μας είναι αρνητικά ή θετικά. Όμως, μας δείχνει έναν πιο ήπιο και αποτελεσματικό τρόπο. Μας καλεί να μιλάμε με ακρίβεια, να περιγράφουμε τα γεγονότα και να αποφεύγουμε τις απόλυτες κρίσεις για το τι είναι και τι δεν είναι ένα παιδί. Γιατί οι συμπεριφορές μεταβάλλονται. Οι άνθρωποι εξελίσσονται. Η κάθε συνθήκη είναι διαφορετική. Και κανένα παιδί ή μάλλον κανένας άνθρωπος δεν πρέπει να περάσει τη ζωή του προσπαθώντας να αποδείξει ή να διαψεύσει ταμπέλες που του κόλλησαν οι άλλοι.

Χωρίς ταμπέλες, Εκδόσεις Μεταίχμιο, 4+

Κείμενο–Εικονογράφηση: Λουθία Σεράνο, μετάφραση: Δέσποινα Δρακάκη