Highlights
- Η Σχολική Διαμεσολάβηση βασίζεται σε εκπαιδευμένους μαθητές και μαθήτριες που βοηθούν τους συνομηλίκους τους να βρουν οι ίδιοι λύση στις συγκρούσεις τους, χωρίς να αποφασίζουν ποιος έχει δίκιο.
- Οι μαθητές που αναλαμβάνουν ρόλο Διαμεσολαβητή ή Ομότιμου Φίλου εκπαιδεύονται συστηματικά και λειτουργούν με την εποπτεία εκπαιδευτικών.
- Στην Ελλάδα η Διαμεσολάβηση εφαρμόζεται από τις αρχές της δεκαετίας του 2000 και συνιστάται ως καλή πρακτική, αλλά η εφαρμογή της εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις σχολικές μονάδες και τους εκπαιδευτικούς.
- Η διαμεσολάβηση αφορά κυρίως ήπιες και μέτριες συγκρούσεις. Δεν ενδείκνυται για σοβαρό τραυματισμό, παράνομες πράξεις ή περιπτώσεις εκφοβισμού με μεγάλη ανισορροπία δύναμης.
- Για τις Άννα Μπαφίτη και Αγγελική Γιαννάτου, η αντιμετώπιση της σχολικής βίας απαιτεί σταθερό δημοκρατικό πλαίσιο, συνεργασία εκπαιδευτικών και γονέων και ουσιαστικό ρόλο των ίδιων των παιδιών.
Οι πολύπειρες εκπαιδευτικοί Άννα Μπαφίτη και Αγγελική Γιαννάτου έγραψαν πρόσφατα το βιβλίο Σχολική Διαμεσολάβηση. Φίλοι & Φίλες της Αυλής, έναν οδηγό για τη δημιουργία μαθητικών ομάδων Διαμεσολάβησης και Φιλίας, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Πατάκη.
Το βιβλίο αυτό, μαζί με τον πλούσιο ιστότοπο που το υποστηρίζει, περιέχει σχεδόν όλα όσα χρειάζεται η/ο εκπαιδευτικός για να υλοποιήσει ένα πρόγραμμα Υποστήριξης Ομοτίμων στο σχολείο της/του: θεωρητική πληροφόρηση, πρακτικές πληροφορίες για τον τρόπο οργάνωσης και πλήρες υλικό για την εκπαίδευση των μαθητών και μαθητριών ως Διαμεσολαβητών και Φίλων της Αυλής αποτελούμενο από βιωματικές δραστηριότητες και ψηφιακά παιχνίδια. Μέρος του υλικού έχει επίσης ενταχτεί στον ιστότοπο των Εκδόσεων Πατάκη εδώ.
Το παιδί δεν είναι ακόμη ένα πρόβλημα που πρέπει να αντιμετωπιστεί ούτε ένας ατελής ενήλικος. Καλά και κακά παιδιά δεν υπάρχουν. Υπάρχουν νέοι άνθρωποι που, αν εμπνευστούν να αξιοποιήσουν το δυναμικό τους, έχουν τη δυνατότητα να σπάσουν τον φαύλο κύκλο του αρνητισμού και της βίας, στον οποίο μπορεί να έχουν εμπλακεί, και να προσφέρουν πολύτιμες υπηρεσίες, όχι μόνο στους άλλους, αλλά και στους εαυτούς τους.
Σήμερα στο ParentStories φιλοξενούμε τις συγγραφείς και συζητάμε για τη Σχολική Διαμεσολάβηση ή Διαμεσολάβηση Ομοτίμων, όπως και για τους Φίλους και τις Φίλες της Αυλής. Μέσα από το πρόγραμμα, αναγνωρίζεται και ευνοείται η δυνατότητα των παιδιών για ουσιαστική συμμετοχή και η απομάκρυνση του/της εκπαιδευτικού από την αντίληψη ότι το παιδί είναι ένα άδειο δοχείο που πρέπει να γεμίσει με τη γνώση που θα του δώσουμε.
Άννα Μπαφίτη, Αγγελική Γιαννάτου, χαίρομαι που σας φιλοξενώ στο ParentStories. Θέλετε καταρχάς να μας συστηθείτε;
Άννα Μπαφίτη: Είμαι εκπαιδευτικός, κοινωνιολόγος και παιδαγωγός, διευθύντρια σε Γυμνάσιο της Φλώρινας, πρώην υπεύθυνη του Συμβουλευτικού Σταθμού Νέων στον ίδιο νομό, με βαθιά πίστη, βάσει των προγραμμάτων που εφάρμοσα, στην ανάγκη να δώσουμε χώρο και ρόλο στα παιδιά για να συμβάλλουν καθοριστικά στη βελτίωση των όρων συνύπαρξης μέσα στο σχολείο.
Αγγελική Γιαννάτου: Είμαι συνταξιούχος εκπαιδευτικός και πρώην διευθύντρια του 2ου Γυμνασίου Ασπροπύργου, του πρώτου δημόσιου σχολείου που εφάρμοσε τη Σχολική Διαμεσολάβηση στην Ελλάδα. Υπήρξα συντονίστρια του προγράμματος από το 2005 μέχρι το 2014 που συνταξιοδοτήθηκα. Το πίστεψα από την αρχή και έπαιρνα δύναμη να το συνεχίζω, γιατί έβλεπα τα αποτελέσματα αφενός και αφετέρου ο ρόλος μου στο σχολείο απέκτησε άλλο νόημα.
Πρόσφατα κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Πατάκη το βιβλίο με αφορμή το οποίο συναντιόμαστε σήμερα: Σχολική Διαμεσολάβηση – Φίλοι & Φίλες της Αυλής. Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Τι ακριβώς είναι η Σχολική Διαμεσολάβηση; Και τι η Υποστήριξη των Ομότιμων;
Η Σχολική Διαμεσολάβηση ή Διαμεσολάβηση Ομοτίμων είναι πρόγραμμα ειρηνικής επίλυσης των συγκρούσεων μεταξύ παιδιών με τη βοήθεια εκπαιδευμένων συμμαθητών τους και είναι μία μορφή Υποστήριξης Ομοτίμων. Για να μπορούν να βοηθήσουν τους συμμαθητές τους είτε ως Ομότιμοι Διαμεσολαβητές είτε ως Ομότιμοι Φίλοι εκπαιδεύονται όλη τη χρονιά μέχρι να διαπιστωθεί ότι είναι ικανοί να το κάνουν.
Πιο συγκεκριμένα: Κατά τη συνεδρία της Διαμεσολάβησης γύρω από ένα τραπέζι κάθονται οι Διαμεσολαβητές και οι δύο πλευρές σε έναν κλειστό χώρο, που εξασφαλίζει την ιδιωτικότητα. Η συνεδρία είναι μία αυστηρά δομημένη διαδικασία με συγκεκριμένα βήματα. Συστήνονται, μιλάνε για τους κανόνες που θα ακολουθήσουν, λέει ο καθένας τι συνέβη, τι θέλει, τι λύσεις προτείνει, καταλήγουν σε μία κοινά αποδεκτή λύση, γράφουν τη συμφωνία και την υπογράφουν όλοι.
Οι Διαμεσολαβητές δεν προτείνουν λύσεις ούτε ψάχνουν να βρουν ποιος έχει δίκιο και ποιος άδικο, ποιος λέει την αλήθεια και ποιος ψέματα. Βοηθούν τα παιδιά που έχουν το πρόβλημα να μιλήσουν, να ακούσουν το ένα το άλλο και να βρουν μόνα τους λύσεις που να είναι δίκαιες και για τα δύο ώστε να είναι ικανοποιημένα χωρίς να υπάρχει νικητής και ηττημένος.
Από την άλλη πλευρά, οι Φίλοι και Φίλες της Αυλής (Υποστήριξη Ομοτίμων) είναι μαθητές και μαθήτριες που, μετά από εκπαίδευση, μπορούν να υποστηρίζουν παιδιά της ηλικίας τους σε διάφορα θέματα που τα απασχολούν, πάντα με την εποπτεία εκπαιδευτικών και με επίγνωση των ορίων του ρόλου τους.
Τα παιδιά, βλέπετε, είναι «παντού» όπου δεν μπορεί να φτάσει μερικές φορές το βλέμμα των ενηλίκων, άρα γνωρίζουν καλύτερα τις ανάγκες των συνομηλίκων τους, αλλά και τον τρόπο σκέψης τους, ενώ μοιράζονται κοινούς κώδικες επικοινωνίας. Εξάλλου, έχει αποδειχτεί ερευνητικά η τάση των παιδιών να εμπιστεύονται προβλήματά τους κατά κύριο λόγο σε συνομήλικους και συνομήλικές τους.
Πότε ξεκίνησε να εφαρμόζεται στην Ελλάδα η Σχολική Διαμεσολάβηση και σε ποιο πλαίσιο; Πού βρισκόμαστε σήμερα; Είναι θεσμοθετημένη για όλη την πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση ή εξαρτάται από τη διεύθυνση και τους/τις εκπαιδευτικούς;
Η Σχολική Διαμεσολάβηση εφαρμόστηκε στην Ελλάδα από τις αρχές της δεκαετίας του 2000. Το 2ο Γυμνάσιο Ασπροπύργου είναι το πρώτο δημόσιο σχολείο που εφάρμοσε τη Διαμεσολάβηση από το 2005 ως Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα. Το δυσάρεστο είναι ότι μετά τη συνταξιοδότησή μου (σ.σ. Αγγελική Γιαννάτου) σταμάτησε η εφαρμογή του προγράμματος, γιατί δεν το στήριξαν οι επόμενοι διευθυντές λόγω άγνοιας.
Το πρόγραμμα συνιστάται από το 2011 ως καλή πρακτική από το Υπουργείο Παιδείας, έπειτα από ενέργειες του τότε Συνηγόρου του Παιδιού, Γιώργου Μόσχου. Ωστόσο, αν οι εκπαιδευτικοί δεν είναι ενημερωμένοι, αν ο διευθυντής δεν το γνωρίζει ή δεν το στηρίζει, αν δεν υπάρχουν επιμορφωμένοι εκπαιδευτικοί, δεν μπορεί να εφαρμοστεί.
Παρόλα αυτά σήμερα πολλά σχολεία εφαρμόζουν το πρόγραμμα με πρωτοβουλία κάποιων διευθυντών και εκπαιδευτικών που είναι πιο ευαισθητοποιημένοι. Η Σχολική Διαμεσολάβηση διδάσκεται στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων από τον καθηγητή κ. Θεόδωρο Θάνο, υπάρχουν Δίκτυα Σχολικής Διαμεσολάβησης, όπως του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και άλλα, αλλά πρέπει να γίνουν πολλά ακόμη.
Μιλάτε για Φίλους και Φίλες της αυλής. Ποια θέση έχουν σήμερα οι φιλίες στα σχολικά περιβάλλοντα; Η κατάχρηση της οθόνης έχει αλλάξει τον τρόπο που χτίζονται και γκρεμίζονται οι σχέσεις και οι παρέες;
Οι φιλίες διαδραματίζουν εξαιρετικά σημαντικό ρόλο στη ζωή των παιδιών κατά τη σχολική ηλικία, και ιδιαίτερα στην εφηβική. Για ένα παιδί έχει μεγάλη σημασία το να ξέρει ότι κάποιος το περιμένει στο διάλειμμα. Οι φιλίες παραμένουν πηγή χαράς και στήριξης.
Η ψηφιακή επικοινωνία μπορεί να αποτελεί ένα νέο κανάλι αλληλεπίδρασης, όμως η κατάχρηση της οθόνης συχνά στερεί χρόνο από το κοινό παιχνίδι και την επαφή πρόσωπο με πρόσωπο. Παράλληλα, οι παρεξηγήσεις και οι προσβολές μπορεί να αποκτούν μεγαλύτερο κοινό και να ακολουθούν τα παιδιά και μετά το σχολείο. Επομένως, έχει αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο επικοινωνούν τα παιδιά, όχι η ανάγκη τους για εμπιστοσύνη και ουσιαστική σύνδεση.
Με τους Φίλους και τις Φίλες της Αυλής επιδιώκουμε να δώσουμε χώρο σε αυτή την ανάγκη, μαθαίνοντας στα παιδιά να ακούν, να πλησιάζουν όποιο παιδί μένει μόνο και να στηρίζουν και πέρα από τη δική τους παρέα.
Ποια εργαλεία προσφέρετε στους εκπαιδευτικούς που θα διαβάσουν το βιβλίο σας; Θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια μετατόπιση της σημερινής κουλτούρας των σχολικών μονάδων, που συχνά υποτιμά τους μαθητές, πολλώ δε μάλλον τους λεγόμενους «παραβατικούς».
Τα εργαλεία είναι η ενεργητική ακρόαση κυρίως και η ενσυναίσθηση. Να μπορούμε να ακούμε τα παιδιά και να ερχόμαστε στη θέση τους. Αυτό μας διευκολύνει πολύ στο έργο μας. Επίσης, να μην υποτιμάμε τα παιδιά. Να τα εμπιστευόμαστε και να τους αναθέτουμε υπευθυνότητες για τις οποίες βέβαια τα προετοιμάζουμε και είμαστε πάντα κοντά τους, για να τα βοηθήσουμε όταν δυσκολεύονται.
Ποιοι είναι οι συνηθέστεροι λόγοι για τους οποίους κρίνεται σκόπιμη μια παρέμβαση και πόσο συχνά καταφέρνει να αποκλιμακώσει και τελικά να εξαφανίσει τις εντάσεις;
Κρίνεται σκόπιμη για ήπιες και μέτριες συγκρούσεις για να μην κλιμακωθούν, για καθημερινά προβλήματα, όπως παρεξηγήσεις, διάδοση φημών, προσβολές, ύβρεις, χτυπήματα, που μπορούν να εξελιχθούν σε κάτι πιο σοβαρό. Τόσο η δική μας εμπειρία όσο και η διεθνής έχει δείξει ότι οι εντάσεις αποκλιμακώνονται, οι σχέσεις αποκαθίστανται και τα προβλήματα λύνονται στη συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων και, το κυριότερο, μειώνεται η υποτροπή των δραστών. Η Διαμεσολάβηση λειτουργεί πολύ καλύτερα από τις ποινές.
Σε ποιες περιπτώσεις δεν αρκεί ένα πρόγραμμα διαμεσολάβησης και απαιτείται διαφορετική και πιο άμεση δράση;
Όταν υπάρχει πολύ σοβαρός τραυματισμός ή παράνομες πράξεις (ναρκωτικά, οπλοκατοχή, ηλεκτρονικός εκφοβισμός). Δεν ενδείκνυται επίσης για περιπτώσεις έντονου εκφοβισμού με μεγάλη ανισοκατανομή δύναμης. Στο τελευταίο, όμως, μπορούν να παίξουν σημαντικό ρόλο οι Φίλοι και Φίλες της Αυλής, παρεμβαίνοντας έξυπνα σε ορισμένες κρίσιμες καταστάσεις (πάντα φροντίζοντας για τη δική τους ασφάλεια βάσει της εκπαίδευσής τους) και, κυρίως, ενημερώνοντας τα ενήλικα πρόσωπα του σχολείου.
Ποιες οδούς μπορούν να ακολουθήσουν οι σχολικές μονάδες όπου διαπιστώνεται απώλεια του ελέγχου; Πού καταλήγουν τα παιδιά που αδυνατούν να ακολουθήσουν τους σχολικούς και κοινωνικούς κανόνες; Αναλαμβάνουν οι κοινωνικές υπηρεσίες ή αφήνονται στην τύχη τους;
Μπορεί να συγκληθεί το συμβούλιο της τάξης, συμβούλιο διδασκόντων σε συνεργασία με τις μαθητικές κοινότητες, για να προτείνουν λύσεις. Επίσης, προβλέπεται συνεργασία με τον/την ψυχολόγο ή/και τον/την κοινωνική λειτουργό του σχολείου, με τον/τη σύμβουλο παιδαγωγικής ευθύνης, ακόμη και με τις κοινωνικές υπηρεσίες του Δήμου, σε ιδιαίτερα σοβαρά ζητήματα που αφορούν στις οικογένειες των παιδιών.
Πολλές φορές όμως, αν εξαντληθούν όλα τα παραπάνω μέσα ή και ακόμη πριν εξαντληθούν, επιβάλλονται αυστηρές ποινές με αποτέλεσμα πολλά παιδιά να εγκαταλείπουν το σχολείο. Ψυχολόγοι και κοινωνικοί λειτουργοί δεν υπάρχουν καθημερινά ή σε κάθε σχολικό έτος στο σχολείο, με τα πρόσωπα (όπου υπάρχουν) να αλλάζουν κάθε χρονιά, μόλις αρχίζουν να εδραιώνονται σχέσεις εμπιστοσύνης. Οι κοινωνικές υπηρεσίες συχνά υπολειτουργούν και τα παιδιά αυτά δε δέχονται την υποστήριξη που είναι αναγκαία.
Η βία στα ελληνικά σχολεία εμφανίζεται αυξανόμενη. Αυτό αποτελεί πραγματικότητα ή είναι απλώς αποτέλεσμα της αδηφάγου μιντιακής και σοσιαλμιντιακής κάλυψης και επαναληψιμότητας;
Σίγουρα δεν έχει την αύξηση στην έκταση και την ένταση που προβάλλουν τα μέσα πιο πολύ για την τηλεθέαση. Επιπλέον, καινοφανείς παράγοντες, όπως η συνήθεια να καταγράφονται συμπλοκές σε βίντεο, δίνει πολύ πιο ισχυρό υλικό για προβολή στα ΜΜΕ και για μιμητισμό.
Με βάση την εμπειρία σας, ποιοι είναι οι συχνότεροι παράγοντες που ωθούν ένα παιδί ή έναν έφηβο/μια έφηβη στην άσκηση βίας; Επίσης, πόσο συχνά εμφανίζονται ανήλικοι μαθητές και μαθήτριες που ασκούν βία (και) σε ενηλίκους;
Η βία στα σχολεία αντανακλά τη βία που υπάρχει στην κοινωνία. Ο ανταγωνισμός, ο ατομικισμός, η προβολή της βίας από τα μέσα και μάλιστα με μεγάλη επαναληψιμότητα, ή, από την άλλη πλευρά, η ακραία επιτρεπτικότητα από τους γονείς, επηρεάζουν τα παιδιά. Τα παιδιά μιμούνται. Με την οικονομική κρίση και την κρίση αξιών έχουν αυξηθεί οι συγκρούσεις στις οικογένειες και η ενδοοικογενειακή βία, με αποτέλεσμα τα παιδιά να καταφεύγουν στη βία πιο συχνά. Σε ενήλικες δεν είναι πολλά τα κρούσματα, αλλά ίσως είναι περισσότερα από το παρελθόν.
Τα τελευταία χρόνια οι δράσεις κατά του σχολικού εκφοβισμού και εν γένει εναντίον κάθε είδους βίας αυξάνονται. Γράφονται βιβλία, γίνονται επιμορφώσεις, δίνονται συνεντεύξεις, οργανώνονται καμπάνιες, ενημερώσεις και σχολικά εργαστήρια. Κι όμως, η παραβατικότητα όχι μόνο δεν μειώνεται, αλλά εξελίσσεται με αυξανόμενη βαναυσότητα. Τι έχει πάει τόσο λάθος;
Η κοινωνική κρίση έχει ως αποτέλεσμα τη βία. Όσο βαθαίνει η κοινωνική κρίση, όσο τα μέσα προβάλλουν τη βία, αυτή αναπόφευκτα θα αναπαράγεται. Για να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα τουλάχιστον μέσα στο σχολείο, χρειάζεται πολλή δουλειά από τους εκπαιδευτικούς με συνέπεια και αφοσίωση, δημοκρατικό πλαίσιο λειτουργίας του σχολείου, συνεχής διάλογος με τα παιδιά και συνεργασία με τους γονείς.
Σημαντικό ρόλο μπορεί να παίξουν ο διευθυντής ή η διευθύντρια ως ηγέτες. Πρέπει να είναι αισιόδοξοι, δημοκρατικοί, δίκαιοι, να αντέχουν τις ματαιώσεις, να εμπνέουν αισιοδοξία και εμπιστοσύνη, να έχουν καλές σχέσεις με τους εκπαιδευτικούς και να συνεργάζονται, όπως και οι εκπαιδευτικοί μεταξύ τους, και να βλέπουν όλοι τη δουλειά τους ως λειτούργημα.
Στις σημερινές συνθήκες εργασίας των εκπαιδευτικών και διευθυντών αυτά δεν είναι εύκολα. Οι εργασιακές συνθήκες των εκπαιδευτικών είναι δύσκολες, ενώ οι διευθυντές είναι πολύ επιβαρυμένοι με γραφειοκρατική δουλειά και οι περισσότεροι βρίσκονται στα πρόθυρα του burnout.
Αν έπρεπε να δώσετε μια πρώτη βασική κατευθυντήρια προς γονείς και εκπαιδευτικούς, με βάση την παρούσα κατάσταση στα σχολεία, ποια θα ήταν αυτή;
Προς τους εκπαιδευτικούς: Να έχουν ψυχραιμία, να μην παίρνουν τίποτε προσωπικά και να επιδιώκουν τον διάλογο με τους γονείς και τα παιδιά με κανόνες και σαφή όρια. Να προσδιορίζονται (και να τηρούνται) με σαφήνεια τα δικαιώματα αλλά και οι υποχρεώσεις της κάθε πλευράς.
Προς τους γονείς: Να είναι κοντά στο σχολείο. Να συζητούν με το παιδί τους, όχι μόνο για την επίδοση, αλλά και για το πώς περνά εκεί. Να μην ακυρώνουν και να μην αμφισβητούν τους εκπαιδευτικούς μπροστά στο παιδί τους. Μπορούν να συζητήσουν με τους εκπαιδευτικούς τα παράπονά τους, αλλά να καλλιεργούν παράλληλα τον σεβασμό στα παιδιά τους. Γιατί ο σεβασμός είναι κάτι που οφείλουμε ο ένας στον άλλον και είναι αδιαπραγμάτευτος.
Αν μπορούσαμε να το θέσουμε πιο σύντομα και για τις δύο πλευρές: Αγάπη και όρια είναι ό,τι χρειάζεται το παιδί για να αναπτυχθεί με ασφάλεια και υπευθυνότητα.
Αγγελική Γιαννάτου, Άννα Μπαφίτη: Σχολική Διαμεσολάβηση – Φίλοι & Φίλες της Αυλής. Χτίζοντας τη φιλία και την εμπιστοσύνη στο σχολείο. Οδηγός για τη δημιουργία μαθητικών ομάδων Διαμεσολάβησης και Φιλίας, Εκδόσεις Πατάκη
