Σχολική άρνηση: όταν το παιδί δυσκολεύεται να πάει στο σχολείο

Highlights

Ως σχολική άρνηση, που απαντά και ως αγχώδης σχολική αποφυγή, ορίζεται η έντονη δυσκολία του παιδιού να πάει ή να παραμείνει στο σχολείο. Η αρνητική αυτή στάση συνδέεται συνήθως με σωματική δυσφορία ή έντονη συναισθηματική αναστάτωση. Ενδεχομένως, ο φόβος για το σχολείο να φαίνεται ανεξήγητος στους ενηλίκους, με αποτέλεσμα συχνά να τον απαξιώνουν, όμως για το ίδιο το παιδί σημαίνει κάτι σοβαρό. Απλώς, δεν έχει κατακτήσει ακόμα την αναπτυξιακή ωρίμαση, ώστε να περιγράψει με σαφήνεια και συνοχή την εμπειρία του με λέξεις ή δεν καταλαβαίνει ακριβώς τι συμβαίνει ή ντρέπεται ότι θα στενοχωρήσει τους γονείς του.

Τι οδηγεί σε σχολική άρνηση;

Η άρνηση απέναντι στη σχολική ζωή μπορεί να σχετίζεται με άγχος αποχωρισμού, ιδίως στις μικρότερες ηλικίες, όταν το παιδί δυσκολεύεται να απομακρυνθεί από τον γονέα ή από το ασφαλές περιβάλλον του σπιτιού. Δεν είναι όμως αυτή η μόνη πιθανή αιτία. Η σχολική αποφυγή μπορεί επίσης να συνδέεται με σχολική πίεση, φόβο αποτυχίας, δυσκολίες στις σχέσεις με συνομηλίκους, εκφοβισμό, μαθησιακές δυσκολίες, αδιάγνωστες νευροαναπτυξιακές δυσκολίες, κοινωνικό άγχος ή σημαντικές αλλαγές στην οικογενειακή ζωή.

Μπορεί να εμφανιστεί ήδη από τον παιδικό σταθμό ή το νηπιαγωγείο, πιο συχνά όμως γίνεται εμφανής στις πρώτες τάξεις του δημοτικού, όταν το παιδί καλείται να ανταποκριθεί σε πιο σταθερό πρόγραμμα, σε κανόνες και στις πρώτες σχολικές απαιτήσεις. Σε μεγαλύτερα παιδιά και εφήβους, η σχολική άρνηση μπορεί να πάρει διαφορετική μορφή και να σχετίζεται περισσότερο με κοινωνική έκθεση, βαθμολογίες και επιδόσεις, ντροπή, απομόνωση, bullying ή ψυχική επιβάρυνση.

Είναι σημαντικό να διακρίνουμε τη σχολική άρνηση από τη φυσιολογική δυσκολία προσαρμογής που μπορεί να εμφανίσει ένα παιδί όταν πηγαίνει για πρώτη φορά στο σχολείο ή όταν αλλάζει σχολικό περιβάλλον. Μια αρχική απροθυμία, λίγα κλάματα, κάποια γκρίνια ή η ανάγκη για περισσότερο χρόνο με τους γονείς δεν ταυτίζονται απαραίτητα με σχολική άρνηση. Όταν όμως οι δυσκολίες εντείνονται, όταν ο φόβος διογκώνεται αντί να μειώνεται και πλέον το παιδί αδυνατεί συστηματικά να πάει ή να παραμείνει στο σχολείο για όλη τη σχολική ημέρα, χτυπάει το πρώτο καμπανάκι.

Ποια παιδιά μπορεί να εμφανίσουν σχολική άρνηση;

Δεν υπάρχει ένας συγκεκριμένος τύπος παιδιού που εμφανίζει σχολική άρνηση. Μπορεί να συμβεί σε παιδιά διαφορετικής ηλικίας, ιδιοσυγκρασίας και οικογενειακού πλαισίου. Πιο ευάλωτα μπορεί να είναι παιδιά που:

• έχουν έντονο άγχος αποχωρισμού
• έχουν γενικότερα αγχώδη ιδιοσυγκρασία
• έχουν περάσει πρόσφατα μια μεγάλη αλλαγή, όπως μετακόμιση, αλλαγή σχολείου, διαζύγιο, πένθος ή ασθένεια στην οικογένεια
• έχουν χρόνια ασθένεια ή συχνές απουσίες από το σχολείο
• αντιμετωπίζουν μαθησιακές δυσκολίες ή φόβο σχολικής αποτυχίας
• δυσκολεύονται στις κοινωνικές σχέσεις με συνομηλίκους
• έχουν δεχτεί κοροϊδία, αποκλεισμό, σωματική ή λεκτική βία
• έχουν αδιάγνωστες ή ανεπαρκώς υποστηριγμένες νευροαναπτυξιακές δυσκολίες, όπως ΔΕΠΥ, αυτισμό ή δυσκολίες αισθητηριακής επεξεργασίας
• μεγαλώνουν σε περιβάλλον με έντονο άγχος, υπερπροστασία ή δυσκολία στη σταθερή οριοθέτηση

Στο παρελθόν γινόταν συχνά αναφορά σε μοναχοπαίδια, πρωτότοκα ή μικρότερα παιδιά της οικογένειας ως πιο ευάλωτα. Αυτό μπορεί να ισχύει σε ορισμένες περιπτώσεις, δεν πρέπει όμως να αντιμετωπίζεται ως κανόνας. Η θέση του παιδιού στην οικογένεια από μόνη της δεν αρκεί για να εξηγήσει τη σχολική άρνηση.

Ποια είναι τα συμπτώματα της σχολικής άρνησης;

Τα συμπτώματα εμφανίζονται συνήθως όταν πλησιάζει η ώρα να πάει το παιδί στο σχολείο, το προηγούμενο βράδυ ή κατά την άφιξη στο σχολικό περιβάλλον. Το παιδί που εμφανίζει σχολική άρνηση μπορεί να εκδηλώνει έντονη δυσφορία, άγχος ή συναισθηματική απορρύθμιση. Μπορεί να κλαίει, να θυμώνει, να αρνείται να σηκωθεί από το κρεβάτι, να ντυθεί, να φάει ή να φύγει από το σπίτι.

Ενδέχεται ακόμα να παραπονιέται για σωματικά συμπτώματα, όπως πονοκέφαλο, πονόκοιλο, πονόλαιμο, ζαλάδα, ναυτία, διάρροια, τάση για εμετό ή ενούρηση. Αν οι γονείς δεν επιμείνουν και το παιδί παραμείνει στο σπίτι, τα συμπτώματα πιθανόν να υποχωρήσουν γρήγορα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το παιδί προσποιείται. Αντιδρά στο άγχος με σωματοποίηση και η αποφυγή του σχολείου του προσφέρει προσωρινή ανακούφιση. Σε κάθε περίπτωση, όμως, τα σωματικά συμπτώματα χρειάζονται ιατρική αξιολόγηση, ιδίως όταν είναι έντονα, επαναλαμβανόμενα ή ασυνήθιστα. Δεν πρέπει να τα αποδίδουμε εξολοκλήρου στο άγχος, χωρίς προηγούμενο έλεγχο.

Τις μέρες που πηγαίνει στο σχολείο, το παιδί μπορεί να κλαίει, να ζητά επίμονα τους γονείς του, να θέλει να επιστρέψει στο σπίτι ή να εκφράζει φόβους που αφορούν την ασφάλειά του ή την ασφάλεια αγαπημένων προσώπων. Μπορεί να λέει ότι φοβάται μήπως πάθει κάτι η μητέρα, ο πατέρας, ο παππούς, η γιαγιά ή ένα μικρότερο αδελφάκι όσο εκείνο βρίσκεται στο σχολείο.

Μπορεί επίσης να εμφανίζει δυσκολίες στον ύπνο, εφιάλτες, ανάγκη να κοιμηθεί κοντά στους γονείς ή αδυναμία να μείνει μόνο στο δωμάτιό του. Σε αρκετές περιπτώσεις, τα συμπτώματα εντείνονται στην αρχή της σχολικής χρονιάς, μετά από διακοπές, ύστερα από ασθένεια ή μετά από κάποια αλλαγή στη σχολική ή οικογενειακή ζωή. Συχνά δεν εμφανίζονται με την ίδια ένταση τα Σαββατοκύριακα ή στις διακοπές, ενώ επιδεινώνονται την Κυριακή το βράδυ και τη Δευτέρα το πρωί.

Σε αρκετά παιδιά η εμφάνιση των συμπτωμάτων αφορά αποκλειστικά το σχολείο. Σε άλλα παιδιά, όμως, η σχολική άρνηση μπορεί να συνυπάρχει με προβλήματα και σε άλλες πλευρές της καθημερινότητας: κοινωνική απόσυρση, ευερεθιστότητα, έντονη προσκόλληση στους γονείς, γενικευμένοι φόβοι ή μειωμένη διάθεση.

Πού μπορεί να οφείλεται η σχολική άρνηση;

Η σχολική άρνηση δεν έχει μία μόνο αιτία. Συνήθως προκύπτει από συνδυασμό παραγόντων που αφορούν το παιδί, την οικογένεια, το σχολείο και τη συγκεκριμένη περίοδο της ζωής του.

Άγχος αποχωρισμού

Το άγχος αποχωρισμού είναι φυσιολογικό στα βρέφη και στα νήπια. Το μικρό παιδί νιώθει δυσφορία όταν αποχωρίζεται τους βασικούς φροντιστές του, επειδή χάνει προσωρινά την αίσθηση ασφάλειας που του γεννά η παρουσία τους. Όταν όμως το παιδί βρίσκεται σε πρωτοσχολική ηλικία και ο αποχωρισμός συνεχίζει να του προκαλεί έντονο άγχος, εμποδίζοντας τη συμμετοχή του σε σχολικές, αθλητικές ή κοινωνικές δραστηριότητες, χρειάζεται προσοχή. Σε αυτή την περίπτωση, η σχολική άρνηση δεν αφορά μόνο το σχολείο. Ταυτόχρονα αντανακλά τη δυσκολία του παιδιού να απομακρυνθεί από το πρόσωπο ή από το περιβάλλον όπου νιώθει προστατευμένο.

Οικογενειακοί παράγοντες

Δεν αποκλείεται να ενισχύσουν τη δυσκολία αποχωρισμού η υπερπροστασία, το έντονο άγχος των γονέων ή οι φοβίες που μεταδίδουν στο παιδί την αίσθηση ότι ο κόσμος έξω από το σπίτι είναι απρόβλεπτος και επομένως επικίνδυνος. Το ίδιο μπορεί να συμβεί όταν στην οικογένεια υπάρχουν εντάσεις, έλλειψη ουσιαστικής επικοινωνίας και εν γένει αδυναμία συζήτησης.

Ας μην ξεχνάμε ότι στρεσογόνα γεγονότα, όπως ασθένειες, θάνατοι, διαζύγια, οικονομικά προβλήματα, μετακομίσεις, αλλαγή σχολείου ή ζήλια λόγω νέου μέλους στην οικογένεια, ενδέχεται επίσης να καταστήσουν το παιδί πιο ευάλωτο. Ακόμα και αν δεν μιλά ευθέως για αυτά, τα εκφράζει αρνούμενο να απομακρυνθεί από το σπίτι.

Σχολικοί παράγοντες

Πριν αποδώσουμε τη σχολική άρνηση αποκλειστικά στο άγχος αποχωρισμού ή στη στάση της οικογένειας, χρειάζεται να εξετάσουμε προσεκτικά τι συμβαίνει στο σχολείο. Το παιδί μπορεί να αγωνιά για την κριτική του δασκάλου, τη σχολική αποτυχία, τον εξευτελισμό από συνομήλικους, την ανάγνωση μπροστά σε όλους τους συμμαθητές, τα τεστ ή την έκθεση σε δραστηριότητες όπου αισθάνεται ανεπαρκές.

Δεν αποκλείεται, επίσης, να δέχεται κοροϊδία, σωματική ή λεκτική βία και να είναι αποκλεισμένο από την ομάδα. Μπορεί να ζορίζεται να κάνει φίλους, να μη «χωράει» στις υπάρχουσες ομάδες, ακόμα και να αντιλαμβάνεται το διάλειμμα ως δυσκολότερο από το μάθημα. Για ορισμένα παιδιά, το σχολείο είναι εξαντλητικό λόγω θορύβου, πολυκοσμίας, γρήγορων αλλαγών, έντονων απαιτήσεων και κοινωνικής πίεσης.

Μαθησιακές και αναπτυξιακές δυσκολίες

Μαθησιακές δυσκολίες που δεν έχουν αναγνωριστεί ή δεν υποστηρίζονται επαρκώς μπορεί να οδηγήσουν σε αποφυγή του σχολείου. Ένα παιδί που δεν μπορεί να ακολουθήσει τον ρυθμό της τάξης, που ντρέπεται να διαβάσει, που δυσκολεύεται να γράψει ή που αισθάνεται διαρκώς «πίσω» από τους άλλους, μπορεί να αρχίσει να φοβάται το σχολείο.

Το ίδιο μπορεί να συμβεί με παιδιά που έχουν ΔΕΠΥ, που είναι στο φάσμα του αυτισμού, που αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην αισθητηριακή επεξεργασία ή άλλα αναπτυξιακά ζητήματα. Αν οι ανάγκες τους δεν ικανοποιούνται στο σχολικό περιβάλλον, η καθημερινότητα εξελίσσεται σε μια πιεστική διαδικασία. Η άρνηση για το σχολείο πιθανόν να είναι ο τρόπος με τον οποίο εκφράζουν ότι δεν αντέχουν.

Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς;

Πρώτα από όλα, χρειάζεται να δώσουν σημασία σε αυτό που συμβαίνει, όμως χωρίς πανικό και ενοχές. Είναι προτιμότερο να μην επιβαρύνεται επιπλέον το παιδί ούτε με φωνές και τιμωρίες ούτε με ατελείωτες διαπραγματεύσεις την ώρα που είναι ήδη σε ένταση. Χρειάζεται σταθερότητα, κατανόηση και ένα σχέδιο για την ομαλή επιστροφή του στο σχολικό περιβάλλον.

Περιορίστε τις απουσίες, αλλά όχι με βίαιο τρόπο

Όσο περισσότερο διάστημα παραμένει ένα παιδί εκτός σχολείου, τόσο δυσχεραίνεται η επιστροφή του. Χάνει την επαφή με τους συμμαθητές, απομακρύνεται από τη σχολική ρουτίνα και το σχολείο αρχίζει να μοιάζει ακόμη πιο απειλητικό.

Μην το στείλετε στο σχολείο με τη βία. Ταυτόχρονα, μην αγνοήσετε την αγωνία του. Οργανωθείτε, πάντα σε συνεργασία με το σχολείο και, εφόσον κριθεί απαραίτητο, με ειδικό ψυχικής υγείας, ώστε να δημιουργήσετε έναν σταθερό και υποστηρικτικό τρόπο επιστροφής.

Μην κάνετε την παραμονή στο σπίτι πιο ελκυστική από το σχολείο

Αν το παιδί παραμείνει στο σπίτι, δεν χρειάζεται καμία επιβράβευση. Κρατήστε μια ήρεμη, σταθερή ρουτίνα, χωρίς οθόνες, παιχνίδια, ιδιαίτερα προνόμια ή υπερβολική χαλάρωση. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι αποσύρετε τη φροντίδα ή την τρυφερότητα. Το παιδί πρέπει να καταλάβει δύο πράγματα ταυτόχρονα: ότι το καταλαβαίνετε και ότι το σχολείο θα είναι μέρος της ζωής του.

Μιλήστε με το παιδί χωρίς πίεση

Συζητήστε μαζί του σε ήρεμη στιγμή, όχι την ώρα της κρίσης. Ρωτήστε το τι ακριβώς το δυσκολεύει. Μην αρκεστείτε στο «δεν θέλω να πάω σχολείο». Προσπαθήστε να καταλάβετε αν φοβάται τον αποχωρισμό, κάποιο παιδί, μία εκπαιδευτικό, το μάθημα, την αποτυχία, το διάλειμμα, την τουαλέτα, το φαγητό, τη διαδρομή ή κάτι που δεν έχει ακόμη κατονομάσει.

Μπορείτε να ρωτήσετε, με δικά σας λόγια:

«Ποιο είναι το δυσκολότερο κομμάτι της ημέρας στο σχολείο;»

«Πότε αρχίζει να σε πιάνει αυτός ο φόβος;»

«Υπάρχει κάτι ή κάποιος που σε κάνει να νιώθεις άσχημα;»

«Αν μπορούσαμε να αλλάξουμε ένα πράγμα στο σχολείο, ποιο θα ήθελες να είναι;»

Οι απαντήσεις δεν θα έρθουν πάντοτε αμέσως. Μερικά παιδιά χρειάζονται χρόνο για να συνδέσουν το συναίσθημα με την αιτία του.

Επικοινωνήστε με το σχολείο

Μιλήστε με τον δάσκαλο ή τη δασκάλα και εξηγήστε τι συμβαίνει. Ρωτήστε πώς φαίνεται το παιδί μέσα στην τάξη, στο διάλειμμα, στην άφιξη και στην αποχώρηση. Ρωτήστε αν έχει φίλους, αν συμμετέχει, αν αποφεύγει κάποιες δραστηριότητες, αν έχει υπάρξει σύγκρουση ή αν οι εκπαιδευτικοί έχουν παρατηρήσει κάτι που δεν γνωρίζετε. Η συνεργασία με το σχολείο είναι κρίσιμη. Το παιδί χρειάζεται να νιώσει ότι οι ενήλικοι γύρω του συνεννοούνται και δεν το αφήνουν μόνο μέσα στη δυσκολία του.

Διερευνήστε πιθανές μαθησιακές ή αναπτυξιακές δυσκολίες

Αν το παιδί δυσκολεύεται συστηματικά με το διάβασμα, τη γραφή, την προσοχή, την οργάνωση, τις οδηγίες ή τις κοινωνικές σχέσεις, χρειάζεται να διερευνηθεί αν πίσω από τη σχολική αποφυγή βρίσκεται κάποια μαθησιακή ή αναπτυξιακή δυσκολία. Σε αυτή την περίπτωση, η πίεση για επιστροφή στο σχολείο χωρίς υποστήριξη δεν αρκεί. Το παιδί χρειάζεται κατάλληλες προσαρμογές και συγκεκριμένη βοήθεια.

Βοηθήστε το παιδί να επανασυνδεθεί κοινωνικά

Αν δυσκολεύεται στις σχέσεις με συνομηλίκους, προσκαλέστε έναν συμμαθητή ή μία συμμαθήτρια στο σπίτι ή οργανώστε μια απλή συνάντηση εκτός σχολικού περιβάλλοντος. Δεν θέτουμε ως στόχο τη δημιουργία μεγάλης παρέας. Μερικές φορές αρκεί εκείνο το ένα παιδί με το οποίο τα βρίσκουν. Η κοινωνική επανασύνδεση βοηθά το παιδί να αντιληφθεί το σχολείο όχι μόνο ως χώρο απαιτήσεων και πίεσης, μα και ως χώρο σχέσεων και παιχνιδιού.

Ενισχύστε την αυτοπεποίθησή του

Ένα παιδί που αποφεύγει το σχολείο συχνά αισθάνεται ότι αποτυγχάνει. Δεν χρειάζεται γενικόλογα και κοινοτοπίες,  όπως «μη φοβάσαι» ή «όλα καλά θα πάνε». Χρειάζεται να το ενθαρρύνετε και να το βοηθήσετε να κάνει ένα βήμα τη φορά. Με δικά σας λόγια, εξηγήστε και αναγνωρίστε.

«Σήμερα κατάφερες να ετοιμαστείς, παρόλο που δυσκολεύτηκες».

«Έμεινες στην τάξη την πρώτη ώρα. Έκανες ένα σημαντικό βήμα».

«Μου είπες τι σε φοβίζει. Αυτό μας βοηθά να σε βοηθήσουμε».

Η πρόοδος δεν θα είναι πάντα ευθεία. Μπορεί να γίνουν δύο βήματα μπροστά και ένα πίσω. Αυτό δεν σημαίνει αποτυχία.

Χρησιμοποιήστε σταδιακή έκθεση

Η σταδιακή έκθεση σε αυτό που φοβάται το παιδί μπορεί να βοηθήσει στη μείωση του φόβου, αρκεί να γίνει με σχέδιο. Για ένα παιδί, πρώτο βήμα μπορεί να είναι να περάσει έξω από το σχολείο. Για άλλο, να μπει στην αυλή. Για άλλο, να μείνει στην τάξη μία ώρα. Για άλλο, να πηγαίνει κανονικά αλλά να έχει ένα ασφαλές πρόσωπο αναφοράς μέσα στο σχολείο. Η σταδιακή επιστροφή στη σχολική ζωή βοηθάει να ξαναχτιστεί η αντοχή του παιδιού, χωρίς εκείνο να κατακλυστεί από πληροφορίες και ενήλικες απαιτήσεις.

Πότε χρειάζεται ειδικός;

Αν η σχολική άρνηση επιμένει, αν το παιδί απουσιάζει πολλές μέρες, μένοντας πίσω και μαθησιακά, αν τα σωματικά συμπτώματα είναι επαναλαμβανόμενα, αν το άγχος διαχέεται και σε άλλες πλευρές της ζωής του ή αν οι γονείς νιώθουν ότι δεν μπορούν να το διαχειριστούν, κρίνεται απαραίτητο να απευθυνθούν σε ειδικό ψυχικής υγείας. Η βοήθεια ειδικού δεν σημαίνει ότι οι γονείς απέτυχαν. Απλώς, οι δυσκολίες που αντιμετωπίζει το παιδί χρειάζονται πιο προσεκτική αξιολόγηση και οργανωμένη υποστήριξη.

Το ζητούμενο δεν είναι μόνο να ενταχθεί και επιστρέψει το παιδί στη σχολική ρουτίνα. Οφείλουμε να κατανοήσουμε για ποιους λόγους αισθάνθηκε το σχολείο τόσο δυσβάσταχτο ώστε να οδηγηθεί σε σχολική αποφυγή και, αναλόγως, να το βοηθήσουμε και να το κατευθύνουμε, ώστε να επιστρέψει με μεγαλύτερη ασφάλεια, λιγότερο φόβο και περισσότερη αυτοπεποίθηση.