Προσαρμογή των παιδιών μετά τις διακοπές: Σταδιακή επιστροφή στη σχολική ρουτίνα με ηρεμία

Highlights

Καθώς μπήκαμε στην τελευταία εβδομάδα του Αυγούστου, οι διακοπές φτάνουν για τους περισσότερους προς το τέλος τους και μαζί τους ολοκληρώνεται, μέχρι την επόμενη φορά, μια καθημερινότητα πολύ διαφορετική από την εργασιακή και βέβαια τη σχολική ρουτίνα. Τι γίνεται, λοιπόν, με την προσαρμογή των παιδιών μετά τις διακοπές; Περιμένουμε να έρθει ο Σεπτέμβριος και το πρώτο κουδούνι για την επιστροφή στο σχολείο ή προσπαθούμε σταδιακά να τα επαναφέρουμε σε ένα στοιχειώδες πρόγραμμα, ώστε η έναρξη των μαθημάτων και των γονικών εργασιακών υποχρεώσεων να μην αποτελέσει σοκ;

Η προσαρμογή μετά τις διακοπές αφορά ολόκληρη την οικογένεια

Το καλοκαίρι, συνήθως τα παιδιά κοιμούνται αργότερα, τρώνε διαφορετικές ώρες, συχνά και εκτός σπιτιού, περνούν περισσότερο χρόνο με την οικογένειά τους, παίζουν ελεύθερα, χωρίς πρόγραμμα, βγαίνουν συχνότερα από το σπίτι και το ρολόι δεν τα απασχολεί και τόσο, ευτυχώς. Ακόμα και στις πιο ήσυχες οικογενειακές διακοπές, οι κανόνες συνήθως χαλαρώνουν.

Η επιστροφή σε εργασιακούς και σχολικούς ρυθμούς σημαίνει ξανά υποχρεώσεις, πρωινό ξύπνημα, δουλειά για τους μεγάλους και, πολύ σύντομα, σχολείο, ξένες γλώσσες, ωδεία, αθλητισμός και γενικά μια αυστηρά οργανωμένη ημερήσια συνθήκη για τα παιδιά. Είναι επομένως αναμενόμενο να συνοδεύεται από γκρίνια, αντίσταση ή μια γενικότερη κακή διάθεση. Το πρώτο πράγμα που χρειάζεται να έχουμε κατά νου είναι ότι η προσαρμογή αφορά ολόκληρη την οικογένεια.

Δεν θα σταματήσω ποτέ να γράφω ότι τα παιδιά καταλαβαίνουν πολύ περισσότερα από όσα τους λέμε. Διαβάζουν τη στάση μας, την κούραση, τον εκνευρισμό, τη μελαγχολία με την οποία μαζεύουμε τα πράγματα ή ανοίγουμε την πόρτα του σπιτιού.

Αν εμείς επαναλαμβάνουμε ότι «από αύριο αρχίζουν πάλι τα βάσανα», δύσκολα θα περιμένουμε από ένα παιδί να υποδεχτεί με ενθουσιασμό την επιστροφή στην καθημερινότητά του. Η ανοιχτή αναγνώριση των συναισθημάτων αποτελεί άλλωστε βασικό μέρος της επικοινωνίας με τα παιδιά: μπορούμε να τους πούμε ότι και εμείς στενοχωριόμαστε που τελείωσαν οι διακοπές και ταυτόχρονα να αρχίσουμε να ξαναβρίσκουμε μαζί τον ρυθμό μας.

Δεν χρειάζεται, επομένως, να φορέσουμε το χαμόγελο, εκβιάζοντας για αισιοδοξία. Ένα απλό «κι εμένα μου λείπει ήδη η θάλασσα» ή «περάσαμε πολύ ωραία και θα ήθελα να είχαμε μερικές μέρες ακόμη» είναι πολύ πιο χρήσιμο και ειλικρινές. Αναγνωρίζει αυτό που αισθάνεται το παιδί, αναγνωρίζει, όμως, και την ενήλικη ματαίωση, ανοίγοντας τη συζήτηση για όσα θα ακολουθήσουν: τους φίλους που θα ξαναδεί, το σχολείο, μια δραστηριότητα που αγαπά, ένα Σαββατοκύριακο που μπορούμε ήδη να σχεδιάσουμε.

Η ρουτίνα θα επιστρέψει σταδιακά

Το συχνότερο λάθος είναι η απαίτηση να επανέλθουν όλα μέσα σε ένα εικοσιτετράωρο. Χθες κοιμηθήκαμε στις έντεκα και ξυπνήσαμε στις δέκα, σήμερα πρέπει να είμαστε στο κρεβάτι στις εννέα επειδή «τελείωσαν οι διακοπές». Το σώμα, όμως, δεν λειτουργεί με άνωθεν εντολές.

Χρειάζεται χρόνος πριν ανοίξουν τα σχολεία. Με άλλα λόγια, αρχίζουμε να μετακινούμε σταδιακά την ώρα ύπνου και πρωινού ξυπνήματος προς το χειμερινό ωράριο. Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής συστήνει η διαδικασία αυτή να ξεκινήσει μία έως δύο εβδομάδες πριν από την έναρξη του σχολείου. Το ίδιο μπορούμε να κάνουμε με τα γεύματα και τις υπόλοιπες σταθερές ρουτίνες της ημέρας, πάντα αναλόγως με τις ανάγκες της οικογένειάς μας, με πρώτο στόχο την ευζωία του παιδιού.

Στην πράξη, μια αλλαγή κατά 15 ή 20 λεπτά κάθε μία ή δύο ημέρες είναι πολύ ευκολότερη από μια απότομη μετατόπιση δύο ωρών το τελευταίο βράδυ. Το πρωινό ξύπνημα έχει εδώ εξίσου μεγάλη σημασία με την ώρα που πηγαίνει το παιδί στο κρεβάτι. Αν συνεχίζει να κοιμάται μέχρι αργά το πρωί, είναι μάλλον μάταιο να περιμένουμε ότι ξαφνικά θα νυστάξει από τις εννέα.

Καλό είναι να περιοριστούν σταδιακά και οι αργές βραδινές έξοδοι και οι οθόνες πριν από τον ύπνο – εάν τις επιτρέπατε. Δεν χρειάζονται ανακοινώσεις του τύπου «τέρμα τώρα το καλοκαίρι και τα κινητά», που μετατρέπουν την επιστροφή σε τιμωρία. Απλώς βρίσκουμε ξανά έναν καθημερινό ρυθμό στον οποίο το παιδί μπορεί να προβλέπει περίπου πότε τρώμε, πότε χαλαρώνουμε και πότε κοιμόμαστε, ενώ οι ώρες οθόνης μειώνονται, ώστε να φτάσουν στο ελάχιστο δυνατό. Οι σταθερές ρουτίνες βοηθούν ιδιαίτερα τα μικρότερα παιδιά, γιατί τους προσφέρουν αίσθηση ασφάλειας και προβλεψιμότητας – μολονότι αρχικά μπορεί να παραπονιούνται. Μη χαλαρώσετε τα όρια αμέσως μόλις τα βάλετε. Ξεκινήστε πιο ήπια και προσθέστε ό,τι χρειάζεται με φειδώ.

Οι πρώτες ημέρες στο σπίτι χρειάζονται χώρο και χρόνο

Η επιστροφή στο σπίτι εξελίσσεται συνήθως σε οικογενειακή επιχείρηση: βαλίτσες, πλυντήρια, ψώνια, τακτοποίηση, εκκρεμότητες, email και δουλειές που περιμένουν. Όσο γίνεται, ας μη συμπιεστούν όλα την πρώτη ημέρα επιστροφής.

Ένα παιδί που μόλις αποχαιρέτησε το μέρος όπου πέρασε τις διακοπές του χρειάζεται να επιστρέψει στο δωμάτιό του, στα παιχνίδια του, στις παρέες του, ακόμα και στον καναπέ του σπιτιού του. Μια βόλτα, ένα παιχνίδι, μια ταινία ή ένα απλό δείπνο για όλη την οικογένεια είναι αποδοτικότερα από μια ολόκληρη μέρα κατά την οποία οι γονείς τρέχουν εκνευρισμένοι ανάμεσα σε ανοιχτές βαλίτσες.

Ιδιαίτερα για τα παιδιά που δυσκολεύονται γενικότερα με τις μεταβάσεις, η ηρεμία στο σπίτι είναι βασική προϋπόθεση επαναπροσαρμογής. Κάποια περνούν από τη μία συνθήκη στην άλλη σχεδόν αμέσως. Άλλα χρειάζονται περισσότερο χρόνο και μπορεί να αντιδράσουν με γκρίνια, θυμό, κλάμα ή έντονη άρνηση. Η ενημέρωση των παιδιών, υπό μορφή ήρεμης συζήτησης και ουσιαστικού διαλόγου, για όσα πρόκειται να ακολουθήσουν με την καινούργια σχολική χρονιά και η δυνατότητα εκ των προτέρων γνώσης του προγράμματος συχνά μειώνουν την ένταση των αρνητικών συναισθημάτων τους.

Λίγες ημέρες πριν από την επιστροφή στο σχολείο

Όσο πλησιάζει η έναρξη της σχολικής χρονιάς, μπορούμε να αρχίσουμε να συζητάμε για το σχολείο, προσέχοντας, όμως, να μη μετατρέψουμε το αποκαλόκαιρο σε περίοδο προετοιμασίας και επαναλήψεων.

Για τα μικρότερα παιδιά: Μια τέτοια συζήτηση τα βοηθά να θυμηθούν το σχολείο τους και τη διαδρομή που θα ακολουθούν καθημερινά, να θυμηθούν τα ονόματα των φίλων και των δασκάλων τους, αλλά και όσα έμαθαν την προηγούμενη χρονιά. Αν πηγαίνουν για πρώτη φορά σε νέο σχολείο, η εξοικείωση με τον χώρο και τη διαδρομή αφαιρεί ένα μέρος του άγχους που προκαλεί το άγνωστο.

Τα μικρά παιδιά μπορούν, επίσης, να συμμετέχουν στην προετοιμασία: να διαλέξουν τη σχολική τσάντα και την κασετίνα που θα χρησιμοποιήσουν, να εντοπίσουν πρακτικές ελλείψεις σε υλικά και ρούχα, να κάνουν απαραίτητες αγορές (συμβουλή: υπάρχουν εξαιρετικά και πάμφθηνα μεταχειρισμένα ρούχα σε διάφορες πλατφόρμες, αν δεν επιθυμείτε να ξοδέψετε μια μικρή περιουσία), να αποφασίσουν τι θα φορέσουν την πρώτη ημέρα ή να φανταστούν τον δάσκαλο ή τη δασκάλα τους. Μπορείτε, επίσης, να κουβεντιάσετε για τα μαθήματα που θα διδαχθούν στην καινούργια τους τάξη. Έτσι η επιστροφή παύει να είναι κάτι που απλώς τους συμβαίνει. Έχουν πραγματικό λόγο σε αυτή. Άλλωστε, εκείνα είναι οι μαθητές!

Με τα μεγαλύτερα παιδιά και τους εφήβους η συζήτηση χρειάζεται διαφορετικό τόνο. Το «άντε, σε λίγες μέρες επιστροφή στο σχολείο! Τα κεφάλια μέσα» μάλλον θα τους προκαλέσει περισσότερο εκνευρισμό παρά διάθεση προετοιμασίας. Μπορούμε να μιλήσουμε πρακτικά: πότε θέλουν να αρχίσουν να ξυπνούν νωρίτερα, τι χρειάζονται για το σχολείο, ποια δραστηριότητα θέλουν να συνεχίσουν φέτος, τι τους ανησυχεί. Η συμμετοχή τους στις αποφάσεις είναι απαραίτητη, λόγω της ηλικίας τους. Ένα πρόγραμμα που απλώς τους ανακοινώνεται τα υποτιμά.

Το καλοκαίρι δεν εξαφανίζεται από τη μια μέρα στην άλλη

Το τέλος των διακοπών δεν συμπίπτει με το τέλος του καλοκαιριού. Ιδιαίτερα στην Ελλάδα, ο Σεπτέμβριος προσφέρει όμορφες θάλασσες χωρίς συνωστισμό, ενώ ο καλός καιρός, χωρίς καυσωνικές εξάρσεις, επιτρέπει περισσότερες βόλτες και παιχνίδι έξω, κάτι που αποδεικνύεται σωτήριο για μια ομαλή μετάβαση, ιδιαίτερα στα πιο μικρά παιδιά.

Δεν χρειάζεται να χωρίσουμε απότομα τη ζωή σε δύο κόσμους, στον υπέροχο κόσμο των διακοπών και στη δυσάρεστη ζωή της πόλης – ακόμα κι αν έτσι αισθανόμαστε. Αν για κάποιο διάστημα, μέσα στην εβδομάδα ή στο Σαββατοκύριακο, διατηρήσουμε λίγα από όσα αγαπήσαμε το καλοκαίρι που πέρασε, η επιστροφή χάνει ένα μέρος της αίσθησης στέρησης και ανελευθερίας. Μπορεί να είναι μια απογευματινή βουτιά, ένα πικνίκ, μια βόλτα με ποδήλατα, χάζι στα μαγαζιά, διάβασμα και σνακ στη βεράντα ή απλώς περισσότερο ελεύθερο παιχνίδι. Κρατήστε κάτι από αυτά ως πολύτιμη οικογενειακή κληρονομιά του φετινού καλοκαιριού και φροντίστε να του δίνετε χώρο κάθε τόσο.

Αυτό ισχύει και όταν αρχίσει ξανά το σχολείο. Οι πρώτες εβδομάδες έχουν ήδη αρκετές απαιτήσεις: νέο ωράριο, καινούργια τάξη ή εκπαιδευτικοί, φίλοι που ξανασυναντιούνται, πρωινό ξύπνημα, απαίτηση για πολύωρη συγκέντρωση και εξωσχολικές δραστηριότητες. Ίσως, λοιπόν, να μη χρειάζεται να γεμίσουν αμέσως και τα απογεύματα με αυστηρό πρόγραμμα.

Ένα παιδί που γυρίζει κουρασμένο από τις πρώτες ημέρες του σχολείου μπορεί να χρειάζεται χρόνο να φάει, να παίξει, να χαζέψει ή να μείνει λίγο μόνο του. Θα το γράφω σε κάθε άρθρο και όποιος με ακούσει: Χωρίς οθόνες ή με συγκεκριμένο, περιορισμένο χρόνο, υπό τον πλήρη έλεγχό μας, για τα παιδιά μέχρι 12 ετών και συγκεκριμένα όρια για μαθητές/μαθήτριες γυμνασίου, πάντα με γονική εποπτεία και συζήτηση επί του περιεχομένου.

Και αν το παιδί γκρινιάζει;

Θα γκρινιάξει. Εσείς δεν γκρινιάζετε; Εγώ δεν γκρινιάζω; Είναι, λοιπόν, πιθανόν να δηλώσει ότι δεν θέλει να επιστρέψει, ότι βαριέται, ότι μισεί το σχολείο ή ότι θέλει να ξαναπάμε διακοπές αύριο. Η πρώτη μας δουλειά εκείνη τη στιγμή είναι να ακούσουμε ενεργητικά τι ακριβώς λέει. Όχι να το πείσουμε αμέσως ότι κάνει λάθος. Άλλωστε, έχει δίκιο.

«Το ξέρω ότι θα ήθελες να μείνουμε κι άλλο».
«Σου λείπουν οι διακοπές».
«Σε δυσκολεύει που πρέπει πάλι να ξυπνάς νωρίς».

Μερικές φορές αυτό αρκεί. Το παιδί δεν ζητά κάθε φορά λύση, ιδιαίτερα όταν γνωρίζει ότι αυτό που ζητάει είναι πρακτικά αδύνατο. Αν, όμως, οι γονείς το ακούσουν και σταδιακά συνειδητοποιήσουν την ανησυχία και το παράπονό του, θα ηρεμήσει πιο εύκολα.

Η σχολική ρουτίνα θα ξαναφτιαχτεί

Από εκεί και πέρα, η καθημερινότητα ξαναχτίζεται βήμα βήμα. Ώρα ύπνου, φαγητό, σχολείο, δουλειά, υποχρεώσεις, αλλά μαζί με ελεύθερο χρόνο, παιχνίδι, διαπροσωπική σύνδεση και αναλογική κοινωνικοποίηση, φίλους και μικρές απλές στιγμές  ευτυχίας. Η σχολική ρουτίνα, για να λειτουργεί αποδοτικά, πρέπει να περιλαμβάνει και πράγματα που ευχαριστούν τα παιδιά (και εμάς). Διαφορετικά, γίνεται ορθώς αντιληπτή ως μια ατέλειωτη σειρά υποχρεώσεων.

Τι κρατάμε, λοιπόν, από την επιστροφή μετά τις διακοπές και τη δυσκολία μικρών και μεγάλων να επανέλθουν σε πρόγραμμα; Να μην απαιτούμε από τα παιδιά, ούτε από τον εαυτό μας, να αλλάξουμε ρυθμό μέσα σε μία νύχτα. Να δώσουμε λίγες ημέρες στο σώμα και στο μυαλό να θυμηθούν την εκτός διακοπών καθημερινότητα, να αφήσουμε χώρο στη στενοχώρια για ό,τι τελείωσε και στη ματαίωση για ό,τι δεν άρχισε καν. Και, παράλληλα, να ξαναβρούμε όσα μας αρέσουν στην καθημερινότητά μας. Όσα μας γεμίζουν ουσιαστικά. Κι αν είναι λίγα, είναι καιρός να εφεύρουμε νέες οικογενειακές συνήθειες, μαζί με τα παιδιά μας, ώστε όλοι μαζί ενωμένοι να αντέξουμε μια ακόμα απαιτητική χρονιά.