Η Τζέιν Γκούντολ (1934–2025) ήταν Βρετανίδα ανθρωπολόγος και πρωτευοντολόγος, δηλαδή επιστήμων που μελετά τα πρωτεύοντα θηλαστικά: χιμπαντζήδες, γορίλες, κ.ά. Σε ηλικία 26 ετών ξεκίνησε στο Γκόμπε της Τανζανίας (Gombe Stream National Park, στις όχθες της Λίμνης Τανγκανίκα) τη μακροβιότερη μελέτη άγριων χιμπαντζήδων. Κατέγραψε χρήση εργαλείων, συνεργατικό κυνήγι και άλλες σύνθετες κοινωνικές συμπεριφορές (μητριαρχικές γραμμές, συμμαχίες, φροντίδα νεογνών, πένθος), ανατρέποντας την άνεση με την οποία διαχωρίζαμε ως τότε τον άνθρωπο από τα άλλα πρωτεύοντα.
Μεγάλωσε σε σπίτι με κήπο στο Μπόρνμουθ και αγάπησε τα ζώα πολύ πριν δει τη ζούγκλα. Λέγεται πως στα τέσσερά της εξαφανίστηκε για ώρες, κρυμμένη στο κοτέτσι, για να δει «από πού έρχονται τα αυγά». Γύρισε ενθουσιασμένη και με περιέργεια και υπομονή, άρχισε σταδιακά να κρατάει σημειώσεις.
Ο πατέρας της της είχε δωρίσει όταν ήταν μωρό έναν λούτρινο χιμπαντζή, τον «Jubilee», που κράτησε σε όλη της τη ζωή. Διάβαζε περιπέτειες με ζώα, όπως τον Δόκτορα Ντουλίτλ και τις ιστορίες του Ταρζάν και έλεγε από παιδί ότι θα πάει στην Αφρική να ζήσει κοντά στα ζώα. Παρατηρούσε πουλιά και έντομα στον κήπο, κατέγραφε ήχους και ίχνη σε τετράδια. Και περίμενε.
Η Γκούντολ δεν έκανε προπτυχιακές σπουδές. Δούλεψε γραμματέας και σερβιτόρα για να μαζέψει χρήματα και το 1957 πραγματοποίησε το όνειρό της και ταξίδεψε στην Κένυα, φιλοξενούμενη μιας φίλης της. Στο Ναϊρόμπι τη γνώρισε ο παλαιοανθρωπολόγος Λούις Λίκι και την προσέλαβε στο τότε Coryndon Museum ως βοηθό έρευνας και γραμματέα. Υπό την εποπτεία του, σχεδίασε πιλοτική μελέτη πεδίου σε πληθυσμό χιμπατζήδων στην τότε Τανγκανίκα.
Το 1960 εγκαταστάθηκε στο Γκόμπε. Δούλεψε με σιωπηλή, πολύωρη παρατήρηση, έδωσε ονόματα στα ζώα αντί για αριθμούς (ο Ντέιβιντ Γκρέιμπερντ, η Φλο), κατέγραψε τη χρήση εργαλείων και την κοινωνική τους ζωή. Η συνεργασία με το National Geographic έφερε τον φωτογράφο Χούγκο βαν Λάβικ και τις εικόνες που έκαναν τη δουλειά της παγκόσμιο θέμα. Παρά την αρχική καχυποψία της ακαδημαϊκής κοινότητας επειδή δεν είχε πτυχίο, ολοκλήρωσε διδακτορικό στο Κέιμπριτζ και συνέχισε με τον ίδιο ρυθμό: έρευνα πεδίου, τεκμηρίωση, δημόσιος λόγος.
Ίδρυσε το Jane Goodall Institute (1977) και το πρόγραμμα Roots and Shoots (1991). Έγινε Πρέσβειρα Ειρήνης του ΟΗΕ από το 2002 και μέχρι το τέλος της ζωής της ταξίδευε, μιλούσε σε σχολεία και πίεζε για πολιτικές προστασίας της φύσης. Πέθανε την 1η Οκτωβρίου 2025, στα 91 της, ενώ βρισκόταν σε περιοδεία ομιλιών στην Καλιφόρνια, κλείνοντας έναν σπουδαίο κύκλο ζωής.
Για περισσότερα από εξήντα χρόνια, η παρουσία της άλλαξε τον τρόπο που μιλάμε για τα ζώα και τη φύση. Από τα πρώτα της βήματα στο Γκόμπε και τις αμφισβητήσεις που δέχτηκε μέχρι τα τελευταία της ταξίδια ως ομιλήτριας, η Γκούντολ έδειξε πως η επιστήμη δεν είναι αποκομμένη από την ευθύνη, ούτε η παρατήρηση από τη δράση.
Για εμάς τους γονείς, το ζήτημα δεν είναι μόνο να αναγνωρίσουμε το έργο της, αλλά να σκεφτούμε τι μένει χειροπιαστό στα παιδιά μας. Η Γκούντολ μάς έδωσε εργαλεία. Κι αυτά βρίσκονται, μεταξύ άλλων, και στα παιδικά βιβλία που κυκλοφόρησαν στα ελληνικά.
Τα βιβλία ως γέφυρα: από τη βιογραφία στη ρουτίνα παρατήρησης στο σπίτι/σχολείο
- Μικρά κορίτσια με μεγάλες ιδέες: Τζέιν Γκούντολ — Συγγραφέας: María Isabel Sánchez Vegara · Εικονογράφηση: Beatrice Cerocchi · Μετάφραση: Κλεοπάτρα Ελαιοτριβιάρη · Εκδόσεις: Παπαδόπουλος.
Αφήγηση για την παιδική περιέργεια που οδηγεί στην επιστήμη · Δραστηριότητα: 3 ερωτήσεις κατανόησης + μια ερώτηση «τι είδες σήμερα στη φύση;». Ηλικίες 4-8
- Οι νεαροί χιμπαντζήδες του Γκόμπε — Συγγραφέας: Jane Goodall · Φωτογραφίες: Michael Neugebauer · Μετάφραση: Άννα Κατωγυρίτη · Εκδόσεις: Πατάκης.
Παράθυρο στην παρατήρηση · Δραστηριότητα: λεζάντες από το παιδί κάτω από 3 φωτογραφίες. Ηλικίες 4-8
Ο αετός και ο τρυποκάρυδος — Συγγραφέας: Jane Goodall · Εικονογράφηση: Alexander Reichstein · Μετάφραση: Άννα Κατωγυρίτη · Εκδόσεις: Πατάκης.
Αλληγορία συνεργασίας/ταπεινότητας · Συζήτηση με τα παιδιά: «ποιος πετάει ψηλά και γιατί;». Ηλικίες 5-9
Ο γιατρός Ασπρούλης — Συγγραφέας: Jane Goodall · Εικονογράφηση: Julie Wintz-Litty · Μετάφραση: Μαρία Παπαγιάννη · Εκδόσεις: Πατάκης.
Φροντίδα/ανάρρωση · Δραστηριότητα: φτιάχνουμε «κιτ καλοσύνης» για ζώα/καταφύγια. Ηλικίες 4-8
Τζέιν Γκούντολ — Ζωή μέσα στη ζούγκλα — Συγγραφέας: Anita Ganeri · Εικονογράφηση: Keiron Ward · Μετάφραση: Φώτης Γιαντσίος · Εκδόσεις: Τζιαμπίρης – Πυραμίδα.
Βιογραφία με ιστορικό πλαίσιο · Δραστηριότητα: χρονογραμμή 6-8 σταθμών στη ζωή της Τζέιν. Ηλικίες 9+
Ένα υπέροχο σαλόνι αφιερώνουν στην Τζέιν Γκούντολ η Γιώτα Κ. Αλεξάνδρου και η Θέντα Μιμηλάκη στο βιβλίο τους Μια σταγόνα ομορφιάς (Εκδόσεις Καλέντη). Επίσης, τη βιογραφία και το έργο της συναντάμε και σε πολλές μεταφρασμένες εκδόσεις με πρωταγωνίστριες κορίτσια που έσπασαν τα στερεότυπα, προχώρησαν εμπρός και ξεχώρισαν.
Σε ελληνική έκδοση, εξαιρετικό το κείμενο της Στέλλας Κάσδαγλη, στο βιβλίο της 30 γυναίκες που άλλαξαν τον κόσμο (Εκδόσεις Πατάκη). Συνοδεύεται από την εικονογράφηση της Φωτεινής Τίκκου.
Αν θέλουμε να τιμήσουμε πραγματικά τη μνήμη της Τζέιν Γκούντολ, χρειάζονται μικρές και σταθερές πράξεις φροντίδας και ενασχόλησης με το περιβάλλον και τα ζώα. Μια ανάγνωση μαζί στο σπίτι, ένα ημερολόγιο φύσης στην τσάντα του παιδιού, μια επίσκεψη σε ένα κέντρο περίθαλψης ζώων, μια καθημερινή απόφαση που μειώνει το περιβαλλοντικό αποτύπωμά μας. Η ενσυναίσθηση καλλιεργείται με παρατήρηση και συνέπεια.
Ανοίγουμε ένα βιβλίο που λέει αλήθειες για τα ζώα και το διαβάζουμε μαζί. Κρατάμε ένα μικρό τετράδιο παρατήρησης: τι είδαμε, τι ακούσαμε, τι αλλάζει στη γειτονιά με τις εποχές. Διαλέγουμε μία πράξη την εβδομάδα ή τον μήνα και την τηρούμε: λιγότερα πλαστικά στο κολατσιό, ομιλίες από κτηνιάτρους και περιβαλλοντολόγους, ενημέρωση της τάξης, επισκέψεις σε φορείς φροντίδας ζώων. Απλά, σταθερά, χωρίς μεγάλα λόγια, ως κάτι φυσικό.
Η Γκούντολ μάς έδειξε ότι η γνώση βαθαίνει τη μαγεία της φύσης. Αν κάτι οφείλουμε στα παιδιά μας, είναι να τους παραδώσουμε αυτή τη ματιά: ότι η φροντίδα για τα ζώα και τη φύση είναι τρόπος ζωής. Κι όταν το παιδί ρωτήσει «γιατί να νοιαστώ;», έχουμε απάντηση: γιατί ο κόσμος είναι κοινός για όλα και δεν μας ανήκει. Στη μνήμη της σπουδαίας επιστημόνισσας, έχουμε ως γονείς και εκπαιδευτικοί την υποχρέωση να φροντίσουμε την καθημερινότητά μας. Τιμούμε την Γκούντολ, κάνοντας την ουσιαστική φροντίδα της φύσης συνήθεια.
