«Δικό μου είναι!» Πώς βοηθάμε ουσιαστικά ένα παιδί που χτυπάει;

Highlights

Η Dr Becky Kennedy, κλινική ψυχολόγος και δημιουργός της προσέγγισης Good Inside, γράφει το πρώτο της παιδικό βιβλίο, εικονογραφημένο από την Joanie Stone. Στο Δικό μου είναι! Μια Good Inside ιστορία για παιδιά που ξεσπούν χτυπώντας, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Ψυχογιός σε μετάφραση της Ράνιας Μπουμπουρή, η αφήγηση ξεκινάει από την παιδική πραγματικότητα, που διαφέρει ριζικά από αυτή των ενηλίκων. Από ένα παιδί που χτυπάει. Από ένα παιδί που χτυπάει το αδελφάκι του, επειδή του πήρε το παιχνίδι.

Ο Τσάρλι, αφού έχει προετοιμαστεί για να αφοσιωθεί στο παιχνίδι του, βλέπει τη μικρή του αδελφή, την Πία, να παίζει με το αγαπημένο του πυροσβεστικό όχημα. Το ολοκαίνουργιο και κατακόκκινο, σούπερ εντυπωσιακό ΔΙΚΟ ΤΟΥ αυτοκίνητο.

Η παιδική ανάγκη για αποκλειστικότητα και η χρήση βίας

Για τους ενηλίκους, ένα παιχνίδι μπορεί να μοιάζει απλώς με… ένα παιχνίδι, ένα αντικείμενο που χρησιμοποιείται αποκλειστικά για διασκέδαση. Για ένα παιδί προσχολικής ηλικίας, όμως, παιχνίδι σημαίνει χώρος για σκέψη και αυτενέργεια. Ταυτόχρονα, εξυπηρετεί την ανάγκη του παιδιού για έλεγχο και πάνω από όλα για αποκλειστικότητα.

Το κάτι δικό του που δεν θέλει να μοιραστεί είναι μια πρωτόλεια σύγκρουση με την έννοια της ιδιοκτησίας και των ορίων του εγώ. Ένα μικρό παιδί είναι, θέλουμε δεν θέλουμε, εγωιστής, αφού δεν έχει ακόμη την αναπτυξιακή ωριμότητα να διαχειριστεί το μοίρασμα, τη ματαίωση και τον θυμό που μπορεί να το συνοδεύουν. Για να γίνει αυτό ανώδυνα και σωστά, το παιδί χρειάζεται από τον ενήλικο εκπαίδευση και καθοδήγηση και όχι μάλωμα και τιμωρία.

Επιστρέφοντας στην αφήγηση της Dr Becky, βλέπουμε τον Τσάρλι να θυμώνει. Δεν αντέχει την ένταση, χάνει τον έλεγχο και χτυπά την αδελφή του, επειδή του πήρε το αυτοκινητάκι. Η προσπάθεια επιβολής ελέγχου διά της βίας δεν είναι ασυνήθιστη στα μικρά παιδιά, διότι ακόμα μαθαίνουν τους κανόνες του σχετίζεσθαι. Το γεγονός, όμως, ότι συμβαίνει και στις καλύτερες οικογένειες δεν σημαίνει ότι οι φροντιστές:

• την αποδεχόμαστε, λέγοντας απλώς «παιδί είναι, θα μάθει να μη χτυπάει»
• την τιμωρούμε με αυστηρότητα, λέγοντας «παιδί είναι, θα έπρεπε ήδη να ξέρει να μη χτυπάει. Είναι κανόνας». 

Εξήγηση του συναισθήματος και της πράξης

Η ιστορία δεν προσπερνά το χτύπημα ως ασήμαντο επεισόδιο. Πάνω σε αυτό χτίζεται όλη η ουσία της αφήγησης, με πρωτότυπο τρόπο. Η Dr Becky δεν καθησυχάζει τον ενήλικο αναγνώστη με ένα βολικό «παιδιά είναι, έτσι κάνουν», μα ούτε και φορτώνει στο αγόρι τη βαριά ηθική ταμπέλα του «κακού παιδιού».

Η αφήγηση στέκεται ακριβώς στη δύσκολη στιγμή όπου το παιδί έχει κάνει κάτι που δεν επιτρέπεται και, ακριβώς για αυτό, χρειάζεται τον ενήλικο δίπλα του και όχι απέναντί του. Η θέση αυτή προϋποθέτει ότι ο γονέας, μέσα στην κόπωση της φροντίδας των παιδιών, έχει αποδομήσει πρώτα τη δική του αυταρχική κληρονομιά και αντέχει να δείχνει υπομονή, ακόμα και σε δύσκολες καταστάσεις.

Η μητέρα του Τσάρλι δεν κάνει πως δεν είδε το συμβάν. Δεν του λέει ότι έχει δίκιο επειδή το παιχνίδι ήταν δικό του ούτε μετατρέπει τη μικρή του αδελφή σε εύκολο στόχο ούτε αφήνει το χτύπημα να περάσει χωρίς οριοθέτηση. Λέει ξεκάθαρα: «Δεν θα σε αφήσω να χτυπήσεις την αδελφή σου» και τον σταματά.

Όμως, δεν σπεύδει να τον ντροπιάσει, να τον ευτελίσει, να τον στείλει στο δωμάτιό του για τιμωρία. Μένει στο πλευρό του και τον βοηθά να αναγνωρίσει τι ένιωσε. Να τον οδηγήσει να καταλάβει ότι το σώμα του αντέδρασε πριν προλάβει να σκεφτεί (ή επειδή ακόμα δεν μπορεί να σκέφτεται τόσο σφαιρικά), ώστε να σκεφτεί τι μπορεί να κάνει διαφορετικά την επόμενη φορά που θα αισθανθεί αδικία και θυμό.

Ο τρίτος δρόμος

Συνήθως, η συζήτηση γύρω από τα παιδιά που χτυπούν κινείται ανάμεσα σε δύο άκρα. Από τη μία, υπάρχει η αυστηρή επίπληξη που βλέπει μόνο τη συμπεριφορά και ζητά άμεση συμμόρφωση, μέσα από συχνά ασυνείδητη λεκτική και συναισθηματική βία. Από την άλλη, κάποιοι επιλέγουν μια χαλαρή εξήγηση, για να αποφευχθεί περαιτέρω ένταση ή γιατί ο γονιός δεν αντέχει τη ματαίωση του παιδιού, που κινδυνεύει να αφήσει το παιδί χωρίς σαφές όριο.

Το Δικό μου είναι! δηλώνει ρητά ότι το χτύπημα δεν επιτρέπεται. Εξίσου ρητά δηλώνει ότι το παιδί που χτύπησε δεν πρέπει να εισπράξει την απαγόρευση ως απόρριψη. Χρειάζεται καθοδήγηση, ώστε σταδιακά να κατανοήσει. Επομένως, εδώ ο ενήλικος αναλαμβάνει τον ρόλο του ρυθμιστή, αντί να «απαιτεί» από το νήπιο να αυτορρυθμιστεί μέσα σε ένα συναισθηματικό κενό άγνοιας.

Good Inside

Στην ελληνική έκδοση ο όρος Good Inside παραμένει αμετάφραστος. Η επιλογή αυτή – ανεξαρτήτως του αν προήλθε έξωθεν, π.χ. γιατί αποτελεί trademark, ή αποφασίστηκε από τη μεταφράστρια και τον Έλληνα εκδότη (δεν γνωρίζω τι ισχύει)– ίσως ξενίσει στην αρχή, όμως λειτουργεί σωστά.

Υπηρετεί την ουσία της επιστημονικής προσέγγισης της Dr Becky, διασώζοντας την  ταυτότητα της μεθόδου της και αποφεύγοντας μια απόδοση που θα αλλοίωνε το αυθεντικό της περιεχόμενο. Ταυτόχρονα, είναι μια φράση που θα χαρακτηρίζει μια ολόκληρη σειρά παιδικών βιβλίων με αντίστοιχη θεματολογία και προσέγγιση, που ετοιμάζει η Kennedy.

Το Good Inside δεν σημαίνει απλώς «καλός από μέσα του» ή «φύσει καλός» ή «καλόψυχος». Η ουσία του συμπυκνώνει τη συνολική προσέγγιση της Dr Becky για τη γονεϊκότητα, τη συμπεριφορά του παιδιού και τον τρόπο με τον οποίο οι ενήλικοι οριοθετούν χωρίς να ακυρώνουν, να μπερδεύουν, να τραυματίζουν.

Στα ελληνικά, κάθε απόδοση μοιάζει αδέξια και ηθικολογική. Το ζητούμενο δεν είναι να πούμε ότι το παιδί είναι «καλό» με την απλή, συμβατική έννοια. Το ζητούμενο είναι να θυμηθούμε ότι η αξία του παιδιού δεν εξαντλείται στις δύσκολες στιγμές του. Το καλό μέσα του υπάρχει και είναι καθήκον μας να το βοηθάμε να το φέρει στην επιφάνεια, μέσα από την κατανόηση της σημασίας του.

Αυτή η παραδοχή συγκρούεται με την κοινωνική απαίτηση για άμεση συμμόρφωση των παιδιών, αλλά και με τη βαθιά ριζωμένη ανάγκη πολλών ενηλίκων να ασκούν εξουσία με βία και φόβο. Είναι δύσκολο να πετάξουμε από πάνω μας τον τρόπο της δικής μας ανατροφής, αλλά είναι εφικτό.

Μια γλώσσα επικοινωνίας

Το βιβλίο απευθύνεται σε παιδιά περίπου 3 έως 6 ετών, δηλαδή σε μια ηλικία όπου οι εκρήξεις θυμού, οι σωματικές αντιδράσεις, η ζήλια ανάμεσα σε αδέλφια και η δυσκολία στο μοίρασμα είναι καθημερινότητα. Δεν υπόσχεται ότι θα προλάβει ή, ακόμα περισσότερο, ότι θα λύσει το πρόβλημα αν προϋπάρχει. Κανένα βιβλίο δεν μπορεί να λειτουργήσει ως το απόλυτο εργαλείο εκπαίδευσης. Μπορεί όμως να δώσει σε γονείς και παιδιά μια κοινή γλώσσα επικοινωνίας για να μιλήσουν γι’ αυτό που συνέβη. Προσοχή: Η συζήτηση γίνεται μετά την ένταση, όταν το παιδί έχει πια ηρεμήσει αρκετά ώστε να ακούσει, να επεξεργαστεί, να απαντήσει.

Η καθαρή εικονογράφηση της Joanie Stone υπηρετεί αυτόν τον σκοπό αποφεύγοντας πειραματισμούς και υπερβολές. Η λιτότητα, τα πρόσωπα, οι κινήσεις και οι μικροεκφράσεις του σώματος βοηθούν το παιδί να «διαβάσει» τη σκηνή πριν ακόμη ακούσει ή διαβάσει τις λέξεις. Σε ένα βιβλίο για τόσο μικρές ηλικίες το παραπάνω είναι σημαντικό. Τα προνήπια και τα νήπια δεν εισπράττουν πληροφορίες μόνο από όσα ακούν και αφουγκράζονται. Παρατηρούν κάθε κίνηση, κάθε αλλαγή, κάθε βλέμμα. Διαβάζουν στην εικόνα πράγματα που περνούν απαρατήρητα από τους μεγάλους. Και σπρώχνουν στο ασυνείδητό τους όσα δεν μπορούν να επεξεργαστούν.

Τι κάνω αν το παιδί μου χτυπάει;

Η έκδοση έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και για τους γονείς που δυσκολεύονται να βρουν τις σωστές λέξεις και πράξεις κατά τη διάρκεια και μετά την ολοκλήρωση ενός έντονου επεισοδίου. Όλοι ξέρουν τι «πρέπει» να κάνουν άμεσα. Χρειάζεται να σταματήσουν το χτύπημα.

Το δύσκολο είναι να το πετύχουν χωρίς να θυμώσουν και οι ίδιοι, χωρίς να απαντήσουν στη βία του παιδιού με λεκτική ή – ακόμα χειρότερα– με σωματική βία, χωρίς να ηθικολογήσουν ώστε το παιδί να ντραπεί, χωρίς να το χαρακτηρίσουν. Η ψύχραιμη και λογική αυτή γονεϊκή αντίδραση δεν είναι ούτε αυτονόητη ούτε ενστικτώδης. Συχνά, μάλιστα, όταν η καθημερινότητα έχει εξαντλήσει τα ψυχικά αποθέματα, μοιάζει με πρόκληση-βουνό. Το βιβλίο, χάρη στην αμεσότητα και στην απλότητά του, καθοδηγεί τους φροντιστές προς μια ισορροπημένη αντίδραση.

Διττή λειτουργία

Με άλλα λόγια, το βιβλίο μπορεί να διαβαστεί σε δύο επίπεδα. Για τα (φύσει εγωκεντρικά) μικρά παιδιά, είναι μια ιστορία για αυτοκινητάκια, εκνευριστικά αδελφάκια, συναισθήματα, σπρωξίματα, ηρεμία, αγκαλιές, σύνδεση και παιχνίδι.

Για τους ενηλίκους, είναι μια υπενθύμιση ότι το όριο δεν χρειάζεται να συνοδεύεται ούτε από επιβολή ούτε από ταπείνωση για να είναι καθαρό. Το παιδί χρειάζεται να ακούσει ξεκάθαρα το «δεν θα σε αφήσω να χτυπήσεις» χωρίς να το ερμηνεύσει ως «είσαι κακό παιδί», ώστε να αρχίσει να αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως good inside.

Μια παιδαγωγική πρόταση οικογενειακής επικοινωνίας

Το Δικό μου είναι! δεν προσφέρεται για λογοτεχνική ανάγνωση.Έχει ξεκάθαρη παιδαγωγική πρόθεση για μια πολύ συγκεκριμένη δυσκολία της πρώτης παιδικής ηλικίας και μια πολύ συγκεκριμένη δυσκολία της οικογενειακής επικοινωνίας. Προτείνει έναν τρόπο να μείνουμε κοντά στο παιδί τη στιγμή που η συμπεριφορά του μας δυσκολεύει περισσότερο. Μα κι εκείνο δυσκολεύεται.

Οι περισσότεροι μεγαλώσαμε με τη στρεβλή πεποίθηση ότι ο θυμός καταστέλλεται μόνο μέσα από τον φόβο. Όμως, η επιστήμη μάς δίνει τη γνώση να αλλάξουμε παρωχημένες πεποιθήσεις που αντί να λύσουν προβλήματα δημιούργησαν νέα. Το παιδί που χτυπά χρειάζεται να σταματήσει. Χρειάζεται όμως ταυτόχρονα να μάθει τι άλλο μπορεί να κάνει με τον θυμό, τη ζήλια, την απογοήτευση, την αίσθηση ότι κάτι πολύ δικό του απειλείται.

Αυτή η ιστορία κάνει τα παιδιά να αισθάνονται ότι οι γονείς τους τα υπολογίζουν και τους γονείς να νιώσουν ενδυναμωμένοι, αφού η στρατηγική που παρουσιάζεται θα τους βοηθήσει να επεμβαίνουν αποτελεσματικά την κατάλληλη στιγμή.

H Dr BECKY KENNEDY είναι κλινική ψυχολόγος και μητέρα τριών παιδιών. Πρόσφατα το περιοδικό Time την αποκάλεσε «Η Γητεύτρια της Ανατροφής των Παιδιών της Χιλιετίας», που αναθεωρεί τον τρόπο με τον οποίο μεγαλώνουμε τα παιδιά μας. Εμβαθύνει σε θέματα που αφορούν τα παιδιά και μετουσιώνει τις ιδέες της σε απλές στρατηγικές που μπορούν να χρησιμοποιήσουν οι γονείς στο σπίτι τους. Στόχος της είναι να εμψυχώσει τους γονείς, ώστε να νιώθουν πιο δυνατοί και έτοιμοι να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις της ανατροφής των παιδιών τους. Το 2020 ένωσε τις δυνάμεις της με τη φίλη και συνάδελφό της Erika Belsky, επίσης κλινική ψυχολόγο και μητέρα τριών παιδιών, και δημιούργησαν την πλατφόρμα Good Inside. Τη φιλοσοφία του Good Inside την αποτύπωσε και στο ομότιτλο βιβλίο της Γίνε ο γονιός που θες, το οποίο έγινε πολύ γρήγορα μπεστ σέλερ στις εφημερίδες New York Times, Wall Street Journal και USA Today, ενώ έχει μεταφραστεί σε περισσότερες από 25 γλώσσες.