Για όσους ενηλικιωθήκαμε στα 90s και στα 00s, η 1η Δεκεμβρίου, η Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS, σήμαινε καμπάνιες, δράσεις και προσοχή. Το AIDS, το Σύνδρομο Επίκτητης Ανοσολογικής Ανεπάρκειας, δεν ήταν κάτι αφηρημένο, αλλά ένας ιατροκοινωνικός όρος που έβλεπες παντού: σε τηλεοπτικά σποτ, σε αφίσες, σε σχολικές δράσεις, σε συζητήσεις γύρω από την ασφάλεια στο σεξ. Δεν υπήρχε άγνοια των νέων. Το αντίθετο.
Μπορεί να υπήρχε παραπληροφόρηση, φόβος, στίγμα, υπερβολές, και δυστυχώς άκριτη ομοφοβία – αλλά και μια επίμονη υπενθύμιση που έσωζε κυριολεκτικά ζωές: προφυλακτικό, ενημέρωση, εξετάσεις. Ακόμα και αν είχε σχεδόν ταυτιστεί με την ομοφυλοφιλία στην αρχή και έπειτα και με τη χρήση ενδοφλέβιων ναρκωτικών, σύντομα έγινε αντιληπτό ότι το AIDS μας αφορούσε όλους και δεν περιοριζόταν σε συγκεκριμένες ομάδες.
Σήμερα, για τους περισσότερους εφήβους και νέους, το AIDS θεωρείται σχεδόν ιστορικός όρος. Κάτι που «ανήκει στο παρελθόν», άρα δεν αφορά την προσωπική ζωή τους.
Από θανατική καταδίκη σε χρόνια πάθηση – και μετά τι;
Πράγματι, σε παγκόσμιο επίπεδο, η εικόνα έχει αλλάξει ριζικά. Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία του UNAIDS, περίπου 40,8 εκατομμύρια άνθρωποι ζουν σήμερα με HIV, με 1,3 εκατομμύρια νέες μολύνσεις το 2024, ενώ οι ετήσιοι θάνατοι από AIDS έχουν μειωθεί κατά 54% από το 2010.
Ο HIV, για όσους έχουν πρόσβαση σε έγκαιρη διάγνωση και θεραπεία, είναι πια μια χρόνια, διαχειρίσιμη κατάσταση: με την αντιρετροϊκή αγωγή το ιικό φορτίο μπορεί να γίνει μη ανιχνεύσιμο και, όπως υπογραμμίζει ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ), άνθρωποι με μη ανιχνεύσιμο ιικό φορτίο δεν μεταδίδουν τον ιό σεξουαλικά στους/στις συντρόφους τους.
Παράλληλα, η προφύλαξη πριν από την έκθεση (PrEP), σε μορφή χαπιών, αλλά και πλέον με μακράς δράσης ενέσιμα σχήματα σε ορισμένες χώρες, αλλάζει το τοπίο της πρόληψης.
Τα παραπάνω είναι μια τεράστια νίκη της ιατρικής και των κοινοτήτων που αγωνίστηκαν. Όμως, δεν ταυτίζονται με το τέλος της ασθένειας. Δυστυχώς, η αίσθηση ότι το AIDS τελείωσε και η σταδιακή υποχώρηση της πρόληψης δημιούργησαν ένα επικίνδυνο κενό γνώσης στις νεότερες γενιές.
Όταν οι καμπάνιες μειώθηκαν
Τα χρόνια της ανοιχτής συζήτησης γύρω από το AIDS, ο δημόσιος διάλογος και δη οι οργανωμένες καμπάνιες ταύτιζαν τρομολαγνικά την ασθένεια με ένα βαρύ στίγμα. Όμως μας υπενθύμιζαν διαρκώς ότι το σεξ χωρίς προστασία μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες.
Σήμερα, η ασθένεια μοιάζει αθόρυβη, χωρίς όμως να είναι. Οι καμπάνιες και οι δράσεις έχουν μειωθεί θεαματικά και η συζήτηση για τον HIV περιορίζεται σε συγκεκριμένους κύκλους.
Σε διεθνές επίπεδο, οι μειώσεις στη χρηματοδότηση των προγραμμάτων πρόληψης θεωρούνται ήδη «καταστροφικές» για τις υπηρεσίες που κρατούσαν ζωντανή την ενημέρωση και την πρόσβαση σε προφύλαξη, ιδίως για ευάλωτες ομάδες.
Την ίδια στιγμή, τα στατιστικά των σεξουαλικώς μεταδιδόμενων νοσημάτων (ΣΜΝ) δείχνουν μια ανησυχητική πραγματικότητα. Το Ευρωπαϊκό Κέντρο Πρόληψης και Ελέγχου Νόσων (ΕΚΠΕΝ) καταγράφει τα τελευταία χρόνια εκρηκτικές αυξήσεις σε σύφιλη, γονόρροια και χλαμύδια, με τη γονόρροια να σημειώνει αύξηση άνω του 40% μέσα σε μία πενταετία σε αρκετές χώρες.
Σε παγκόσμιο επίπεδο, ο ΠΟΥ μιλά για «επίμονη και ανησυχητική άνοδο» των ΣΜΝ, παρά τα διαθέσιμα μέσα πρόληψης και θεραπείας. Σε πρόσφατη διεθνή έρευνα για τους εφήβους, παρατηρείται σαφής μείωση της συστηματικής χρήσης προφυλακτικού στους 15χρονους σε Ευρώπη και Κεντρική Ασία σε σχέση με το 2014.
Οι γενιές που μεγάλωσαν και επιβίωσαν με το μήνυμα «προφυλακτικό πάντα» έδωσαν τη θέση τους σε εφήβους που εκτίθενται, επειδή δεν γνωρίζουν: εικόνες «ασφαλούς» σεξ χάρη στη θεραπεία, λιγότερη δημόσια συζήτηση για τον HIV και, ιδιαίτερα στην Ελλάδα, καθόλου συστηματική σεξουαλική αγωγή.
Η ελληνική πραγματικότητα: ο HIV δεν τελείωσε
Στην Ελλάδα, τα νεότερα στοιχεία του ΕΟΔΥ δείχνουν ότι ο HIV παραμένει παρών. Το 2024 αναφέρθηκαν περίπου 650 νέες διαγνώσεις HIV, με την πλειονότητα να αφορά άτομα 25–39 ετών και με σεξουαλική επαφή ως βασικό τρόπο μετάδοσης.
Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι το ποσοστό των ανθρώπων που διαγιγνώσκονται αργά, όταν η λοίμωξη έχει ήδη επιβαρύνει σοβαρά το ανοσοποιητικό τους – κάτι που τόσο ο ΕΟΔΥ όσο και διεθνείς οργανισμοί αναγνωρίζουν ως κεντρικό πρόβλημα.
Η κοινωνία μας δεν «ξεμπέρδεψε» με το AIDS, ούτε φυσικά με τα ΣΜΝ, επειδή βρέθηκε η κατάλληλη αγωγή. Το σύστημα αδυνατεί να οδηγήσει στην πρόληψη και στην έγκαιρη διάγνωση και ενημέρωση, ιδιαίτερα τις νέες γενιές.
Νέες γενιές χωρίς παιδεία σεξουαλικής υγείας
Το ερώτημα είναι τι γνωρίζουν σήμερα οι έφηβοι και οι νέοι για τον HIV και τα ΣΜΝ. Σε επίπεδο πολιτικής, η σεξουαλική διαπαιδαγώγηση έχει τυπικά ενταχθεί στα «Εργαστήρια Δεξιοτήτων» με στόχους όπως ο σεβασμός στη σεξουαλική και αναπαραγωγική υγεία, η συναίνεση, τα ανθρώπινα δικαιώματα και η ισότητα φύλων.
Στην πράξη, όμως, η εφαρμογή είναι αποσπασματική και εξαρτάται από την εκπαίδευση και τη στάση των ίδιων των εκπαιδευτικών. Σπανίως φτάνουμε σε μια ουσιαστική, επαναλαμβανόμενη συζήτηση για το σεξ, το προφυλακτικό, τον HIV και τα ΣΜΝ μέσα στη σχολική τάξη – κάτι που ΔΕΝ συνέβαινε πριν από χρόνια, όταν η ενημέρωση ήταν συνεχής, αν και κακοσχεδιασμένη.
Μπορεί τότε να μην υπήρχε ούτε υποψία οργανωμένης σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης στην εκπαίδευση, όμως οι μαθητές και οι φοιτητές γνώριζαν, έστω και άγαρμπα, μέσω τρομολαγνείας, τους κινδύνους και συνήθως έπαιρναν προφυλάξεις.
Ευτυχώς, υπάρχουν οργανώσεις που συνεχίζουν ακόμα να ενημερώνουν και να ευαισθητοποιούν. Για παράδειγμα, η HelMSIC αναγνωρίζει την ανάγκη ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης τόσο των επαγγελματιών υγείας όσο και του ευρέος κοινού. Γι’ αυτό και διοργανώνει το πρόγραμμα World AIDS Day για πάνω από 16 χρόνια.
Με τον τρόπο αυτόν, συμβάλλει στην εκπαίδευση των φοιτητών/τριών Ιατρικής, αλλά και των υπόλοιπων φοιτητών/τριών Επιστημών Υγείας, στοχεύοντας στην επιστημονικά τεκμηριωμένη ενημέρωση και στην κατάρριψη του στίγματος.
ΜΚΟ όπως η Θετική Φωνή και τα Κέντρα Πρόληψης και Σεξουαλικής Υγείας Checkpoint συνεχίζουν να δουλεύουν στην πρόληψη, τα τεστ και την αποστιγματοποίηση. Όλα αυτά, όμως, δεν συγκροτούν μια κοινή γνώση για τους εφήβους και τους νέους. Δεν θυμίζουν σε τίποτα τη μαζικότητα της πληροφόρησης των 90s και των 00s, που –παρά τις όλες τις αντιφάσεις της και τα επικοινωνιακά σφάλματα– προστάτευσε τον σεξουαλικά ενεργό πληθυσμό.
Ο HIV ως ιστορία και τα αφροδίσια ως καθημερινότητα
Η αντίφαση που εμφανίζεται σήμερα είναι η ακόλουθη:
-
Από τη μία, ο HIV παρουσιάζεται, ιδίως στον δημόσιο λόγο των δυτικών χωρών, ως κάτι σχεδόν λυμένο: ισχυρές θεραπείες, U=U (Undetectable και Untransmittable), PrEP, όραμα για μηδενικές νέες μολύνσεις μέχρι το 2030.
-
Από την άλλη, τα ΣΜΝ αυξάνονται, η χρήση προφυλακτικού μειώνεται, και οι νέες ηλικίες μαθαίνουν για το σεξ μάλλον από το TikTok και την πορνογραφία παρά από την οικογένεια και από δομημένα προγράμματα σεξουαλικής αγωγής στο σχολικό πλαίσιο.
Για τους παλαιότερους, το AIDS παραμένει μια λέξη που στιγματίζει, ενώ για τους νεότερους μοιάζει με κάτι θολό και μακρινό. Εντωμεταξύ, τα αφροδίσια νοσήματα βρίσκονται ξανά σε έξαρση, γιατί οι νέοι αφέθηκαν χωρίς στοιχειώδη, συνεπή παιδεία σεξουαλικής υγείας, την ώρα που οι δομές πρόληψης και οι καμπάνιες σταδιακά υποχωρούν υπό την πίεση άλλων προτεραιοτήτων, μα και λόγω χρηματοδοτικής κόπωσης.
Τι θυμίζει η Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS σήμερα;
Η 1η Δεκεμβρίου δεν είναι πια μια μέρα υπενθύμισης του τρόμου για μια θανατηφόρα, μυστήρια ασθένεια. Είναι, ή θα όφειλε να είναι, μια μέρα υπενθύμισης ότι:
-
Ο HIV είναι αντιμετωπίσιμος, αλλά όχι ανύπαρκτος ούτε ακίνδυνος.
-
Η θεραπεία προστατεύει και το άτομο και τη δημόσια υγεία, υπό την προϋπόθεση ότι υπάρχει πρόσβαση, έγκαιρη διάγνωση και συμμόρφωση.
-
Τα ΣΜΝ αποτελούν δείκτη κοινωνικής αποτυχίας σε ό,τι αφορά την ενημέρωση, την πρόληψη και την πρόσβαση σε ιατρικές υπηρεσίες.
-
Οι έφηβοι και οι νέοι δεν μπορούν να βασίζονται στην τύχη, σε σκόρπιες πληροφορίες στο διαδίκτυο ή στην ηθικολογία των ενηλίκων. Χρειάζονται καθαρή, επιστημονικά τεκμηριωμένη σεξουαλική αγωγή, σε σταθερό, ενδοσχολικό πλαίσιο.
Τι θα ήθελα εγώ από τη σημερινή Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS; Όχι φυσικά να ξαναγυρίσουμε στον ηθικό πανικό και στον φόβο των 90s και των 00s, αλλά να ανακτήσουμε τη σοβαρότητα της πρόληψης με ταυτόχρονη αποστιγματοποίηση. Και να σταματήσει η άγνοια των νέων.
Να ξαναβάλουμε στο κέντρο της δημόσιας συζήτησης την έννοια της σεξουαλικής υγείας ως δικαιώματος και ως ευθύνης της κοινωνίας απέναντι στις νέες γενιές. Να εξηγήσουμε ότι το προφυλακτικό επιβάλλεται για πολλούς λόγους.
Ας μην ξεχνάμε ότι η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες με τα υψηλότερα ποσοστά αμβλώσεων, ιδιαίτερα στην εφηβική ηλικία, κάτι που από μόνο του δείχνει πόσο σοβαρά πρέπει να αντιμετωπίζονται η αντισύλληψη και η σεξουαλική αγωγή από την Πολιτεία.
Τι να πούμε στα παιδιά για το AIDS
5 ετών: AIDS λέγεται μια αρρώστια των μεγάλων, που την προκαλεί ένας ιός. Παλιά, δεν υπήρχαν τα σημερινά φάρμακα και πολλοί άνθρωποι πέθαιναν. Σήμερα οι γιατροί έχουν καλά φάρμακα και βοηθούν όσους είναι άρρωστοι να ζουν καλά και για πολλά χρόνια.
Δεν κολλάει με μια αγκαλιά, με ένα φιλί, με το να παίζεις ή να κάθεσαι κοντά, όπως η γρίπη. Για να μην κολλήσει κανείς, οι γιατροί προσέχουν πολύ το αίμα και, όταν κάποιος μεγαλώσει, μαθαίνει πώς να προστατεύεται. Εκείνο που χρειάζεται να θυμόμαστε είναι ότι δεν φοβόμαστε τους ανθρώπους με AIDS, γιατί δεν είναι επικίνδυνοι.
9 ετών: Το AIDS είναι το όνομα που δίνουμε σε μια σοβαρή αρρώστια που προκαλείται από έναν ιό, τον HIV. Ο ιός αυτός μπαίνει στο αίμα και, αν δεν πάρει κανείς φάρμακα, μπορεί μετά από χρόνια να αποδυναμώσει πολύ το σώμα. Σήμερα, υπάρχουν φάρμακα που τον κρατούν υπό έλεγχο και οι άνθρωποι με HIV ζουν κανονικά, δουλεύουν, κάνουν οικογένεια και δεν περιορίζονται ούτε είναι καταδικασμένοι να πεθάνουν, όπως συνέβαινε παλιότερα.
Ο ιός μεταδίδεται όταν το αίμα ενός ανθρώπου που έχει HIV μπει στο αίμα κάποιου άλλου (π.χ. με σύριγγες που μοιράζονται μεταξύ τους) ή με τη σεξουαλική πράξη. Δεν κολλάει από αγκαλιές, φιλιά, τουαλέτα, πισίνα ή από κάποια άλλη καθημερινή δραστηριότητα. Εσύ, ως παιδί, δεν χρειάζεται να φοβάσαι. Όταν, μεγαλώνοντας, ξεκινήσεις τη σεξουαλική σου ζωή θα πρέπει να χρησιμοποιείς πάντοτε προφυλακτικό. Διαφορετικά, μπορεί να υπάρξει μετάδοση του ιού, όπως και άλλων νοσημάτων.
12+ ετών: AIDS λέγεται η κατάσταση στην οποία φτάνει κάποιος όταν ο ιός HIV έχει μείνει για πολλά χρόνια χωρίς θεραπεία και έχει αποδυναμώσει πολύ το ανοσοποιητικό σύστημα του οργανισμού. Ο HIV είναι ο ιός. Το AIDS είναι το τελικό, προχωρημένο στάδιο της λοίμωξης. Σήμερα, με τα σωστά φάρμακα, οι περισσότεροι άνθρωποι που έχουν HIV δεν φτάνουν ποτέ στο στάδιο του AIDS, ζουν κανονικά και, όταν η θεραπεία τους δουλεύει καλά, δεν μεταδίδουν τον ιό σεξουαλικά.
Ο HIV μεταδίδεται με σεξ χωρίς προφυλακτικό, με κοινή χρήση συρίγγων/βελονών, από μια μητέρα στο μωρό της κατά την εγκυμοσύνη, τον τοκετό ή τον θηλασμό, αν δεν πάρει θεραπεία. Δεν μεταδίδεται από ιδρώτα, σάλιο, κουνούπια, αγκαλιές, κοινές τουαλέτες, πισίνες ή απλή επαφή στο σχολείο.
Αυτό που σε αφορά εσένα, καθώς μεγαλώνεις, είναι:
– να χρησιμοποιείς προφυλακτικό σε κάθε σεξουαλική επαφή.
– να κάνεις εξετάσεις για HIV και άλλα ΣΜΝ όταν αρχίσεις σεξουαλικές σχέσεις, ειδικά αν αλλάζεις συντρόφους ή αν έχεις κάνει σεξ χωρίς προφυλακτικό.
– να μη μοιράζεσαι ποτέ σύριγγες ή βελόνες – προσοχή στις βελόνες των τατουάζ.
– να θυμάσαι ότι οι άνθρωποι που ζουν με HIV δεν είναι επικίνδυνοι. Έχουν μια χρόνια λοίμωξη και δικαιούνται σεβασμό και φροντίδα.
Σε χώρες όπου υπάρχει πρόσβαση σε φάρμακα και εξετάσεις, οι περισσότεροι άνθρωποι με HIV ζουν σαν να έχουν μια χρόνια πάθηση, όπως ο διαβήτης. Δυστυχώς, συνεχίζουν να πεθαίνουν άνθρωποι από AIDS όπου δεν υπάρχει εύκολη πρόσβαση σε θεραπεία, εξετάσεις ή όπου υπάρχει πολλή φτώχεια και ρατσισμός. Γι’ αυτό χρειαζόμαστε ακόμη την Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS.
