Highlights
- Η λειτουργία στον αυτόματο δεν είναι τεμπελιά, αλλά ενεργειακός μηχανισμός επιβίωσης του εγκεφάλου.
- Η αποσύνδεση από το παρόν έχει υψηλό κόστος στη σχέση με το παιδί και στην ψυχική μας ισορροπία.
- Η ενσυνειδητότητα δεν είναι τεχνική χαλάρωσης, αλλά εργαλείο ανάκτησης ελέγχου και στάση φροντίδας.
- Άσκηση: Η παύση (S.T.O.P.) μετατρέπει τη μηχανική αντίδραση σε συνειδητή απάντηση.
- Η αναπνοή λειτουργεί ως η βασική άμεση άγκυρα στο εδώ και τώρα.
Στην απαιτητική, συχνά εξουθενωτική, καθημερινότητα του γονέα και του εκπαιδευτικού, η φράση «λειτουργώ στον αυτόματο» ταιριάζει σχεδόν σε κάθε ώρα της ημέρας. Πρόκειται για εκείνες τις στιγμές που ο χρόνος περνάει δίχως να το καταλάβουμε, που απαντάμε μηχανικά, που αντιδρούμε από συνήθεια, που πράττουμε χωρίς να σκεφτόμαστε, και όχι από επιλογή.
Ό,τι χρειάζεται να κάνουμε ολοκληρώνεται, συνήθως με επιτυχία αλλά, αν το καλοσκεφτούμε, νιώθουμε αποσυνδεδεμένοι από τον εαυτό μας, από τα παιδιά μας, από τον/τη σύντροφό μας, από το νόημα της ημέρας μας. Ο εγκέφαλος αυτοματοποιεί για να εξοικονομεί ενέργεια. Όσο αυξάνεται η πίεση, τόσο πιο εύκολα καταφεύγουμε σε μηχανικές αντιδράσεις. Το πρόβλημα ξεκινά όταν ο αυτόματος πιλότος (automatic pilot) γίνεται μόνιμος τρόπος λειτουργίας.
Όσο λειτουργώ στον αυτόματο, εκτός από την ψυχική κόπωση που υφίσταμαι χωρίς να το συνειδητοποιώ, επηρεάζω τη σχέση μου με το παιδί μου ή με τον μαθητή μου, μεταξύ όλων των άλλων, γιατί εκείνο δεν ακούει μόνο τις λέξεις μου. Αντιθέτως, αντιλαμβάνεται το βλέμμα, το νεύρο, τις παύσεις, τον ρυθμό μου και τον αρνητισμό που προκύπτει από μέσα τους. Αντιλαμβάνεται ότι έχω χάσει κάπως τον έλεγχο. Και αντιδρά.
Τι ακριβώς σημαίνει «λειτουργώ στον αυτόματο πιλότο»;
Η λειτουργία στον «αυτόματο πιλότο» είναι ένας γνωστικός μηχανισμός επιβίωσης, κατά τον οποίο το άτομο ενεργεί χωρίς συνειδητή προσοχή ή πρόθεση. Αντί να βρίσκεται παρόν στη συγκεκριμένη στιγμή, καταλαβαίνοντας ακριβώς τι κάνει και γιατί το κάνει, «εκτελεί» ρουτίνες βασισμένες σε συνήθειες, νευρωνικές συνάψεις, παγιωμένα μοτίβα, προκατασκευασμένες αντιδράσεις, συνειρμούς.
Έτσι, κάθε δράση και επαφή μετατρέπεται σε διαδικαστική και όχι συνειδητή. Αυτό συμβαίνει συχνά τόσο στο σπίτι όσο και στην τάξη, όταν οι ενήλικοι επαναλαμβάνουμε συμπεριφορές χωρίς επίγνωση του πώς αυτές επηρεάζουν αρνητικά τα παιδιά. Για παράδειγμα, τα διακόπτουμε πριν ολοκληρώσουν, τους απαντάμε μηχανικά, με τυποποιημένες φράσεις, τους δίνουμε οδηγίες χωρίς να καν να σηκώσουμε τα μάτια μας να τους ρίξουμε ένα βλέμμα.
Ο εγκέφαλος αντιδρά έτσι για οικονομία ενέργειας, για να μας προστατεύσει, ειδικά όταν πιέζεται από χρόνο, κούραση και πολλαπλά αιτήματα. Όταν λειτουργώ στον αυτόματο, μπαίνω σε δίκτυο προεπιλεγμένης λειτουργίας, το λεγόμενο Default Mode Network – DMN. Πλένω πιάτα ή μαγειρεύω ή πάω το παιδί στο σχολείο ή επιστρέφω από τη δουλειά και ταυτόχρονα το μυαλό μου ταξιδεύει αλλού. Κάνω πρόβες για έναν επαγγελματικό καβγά ή ετοιμάζω μια λίστα υποχρεώσεων ή απλώς μηρυκάζω αγχωτικές σκέψεις και παρελθούσες αρνητικές εμπειρίες.
Με άλλα λόγια, όταν η προσοχή αποσπάται από το παρόν και περιπλανάται στο παρελθόν και στο μέλλον, ενεργοποιείται ένα νευρωνικό δίκτυο που επιτρέπει στο μυαλό να αποσυνδέεται και να χάνεται σε αυτόματες σκέψεις, ενώ φαινομενικά, παραμένουμε λειτουργικοί.
Αν ο γονιός ή ο δάσκαλος βρίσκεται συχνά και επί μακρόν σε κατάσταση αυτόματης λειτουργίας, ιδιαίτερα αν δεν μπορεί να την αναγνωρίσει, συνήθως παρουσιάζει αυξημένα επίπεδα στρες, ψυχική κόπωση, αδυναμία σύνδεσης με τους άλλους και συναισθηματική αποσύνδεση από τον εαυτό. Αυτό συμβαίνει κατά κόρον τα τελευταία χρόνια, εξαιτίας των αφύσικων ρυθμών ζωής που μας έχουν επιβληθεί. Σε καμία περίπτωση μην το εκλάβετε ως προσωπική αποτυχία.
Η θεωρία και η πρακτική της ενσυνειδητότητας (mindfulness)
Η ενσυνειδητότητα (mindfulness) ορίζεται ως η ικανότητα να δίνουμε προσοχή στο παρόν, με πρόθεση και χωρίς κριτική. Στο σύνολό της, δεν πρόκειται για μια τεχνική χαλάρωσης (οι τεχνικές χαλάρωσης χρησιμοποιούνται για να την ενεργοποιήσουμε), ούτε για πολυτέλεια, αλλά για ένα σύνολο πρακτικών που τελικά διαμορφώνει έναν πολύ συγκεκριμένο τρόπο ύπαρξης, βίωσης της καθημερινότητας και ανατροφής.
Η ενσυνειδητότητα δεν αναιρεί τα όρια. Καθώς μειώνει την παρορμητική αντίδραση, ουσιαστικά τα ξεκαθαρίζει. Είναι το βασικό εργαλείο μας για ανάκτηση ελέγχου. Στο πλαίσιο της οικογενειακής και της εκπαιδευτικής ζωής, η ενσυνειδητότητα μας βοηθά:
- να αναγνωρίζουμε πότε αντιδράμε αυτόματα,
- να παρεμβαίνουμε στη ροή των αντιδράσεών μας
- να «γειωνόμαστε», να επιστρέφουμε στις αισθήσεις και στο σώμα,
- να καλλιεργούμε πιο συνειδητές, ευέλικτες και συμπονετικές στάσεις,
- να αποκαθιστούμε πιο γρήγορα τη σχέση έπειτα από μια δύσκολη στιγμή
Αξίζει εδώ να αναφέρουμε έρευνες που έχουν δείξει ότι η ενσυνειδητότητα μειώνει τα επίπεδα άγχους και συναισθηματικής εξάντλησης σε εκπαιδευτικούς και, αντίστοιχα, βελτιώνει τη γονεϊκή ανταπόκριση, ειδικά σε στρεσογόνες καταστάσεις. Δεν αδειάζει το μυαλό, αλλά επιστρέφει την προσοχή μας στο παρόν και στην αίσθησή του, ξανά και ξανά.
Από την αυτόματη αντίδραση στη συνειδητή παρουσία
Όταν λειτουργούμε στον αυτόματο, χάνουμε το παρόν. Δεν ακούμε ουσιαστικά το παιδί που μας μιλά. Δεν παρατηρούμε τη δική μας ένταση, ούτε τα σήματα που μας δίνει το σώμα μας. Και έτσι, χωρίς να το καταλάβουμε, απομακρυνόμαστε από ό,τι έχει σημασία και η επικοινωνία μετατρέπεται σε σειρά αντανακλαστικών αντιδράσεων.
Η συνειδητή παρουσία ως πράξη αυτορρύθμισης είναι μια υπενθύμιση ότι μπορούμε να σταθούμε για λίγο και να δούμε τα πράγματα όπως είναι – πριν απαντήσουμε, πριν αντιδράσουμε. Μέσα από πρακτικές όπως η επίγνωση της αναπνοής, η παρατήρηση των σκέψεων και η καλλιέργεια της μη-αντίδρασης, μπορούμε να κατανοήσουμε εμπειρικά τη διαφορά ανάμεσα στο «τρέχω να προλάβω» και στο «στέκομαι να δω» τι ακριβώς κάνω.
Η οθόνη σκοτώνει (και) την επίγνωση
Η ενσυνειδητότητα προϋποθέτει σταθερή, εκούσια προσοχή στο παρόν και ικανότητα αναγνώρισης της περιπλάνησης του νου, άρα στηρίζεται σε μηχανισμούς γνωστικού ελέγχου και εκτελεστικών λειτουργιών. Η έντονη και κατακερματισμένη χρήση οθόνης, ιδίως όταν συνοδεύεται από συχνές διακοπές, ειδοποιήσεις και πολυδιεργασία μέσων, έχει συσχετιστεί με μειωμένη ικανότητα προσοχής και υψηλότερη παρορμητικότητα.
Παράλληλα, όπως πλέον γνωρίζουμε, η υπερβολική καθημερινή έκθεση των παιδιών σε οθόνες συσχετίζεται με μειωμένες εκτελεστικές λειτουργίες και με λιγότερο και χειρότερης ποιότητας ύπνο, παράγοντες που δυσκολεύουν την αυτορρύθμιση. Στο ίδιο πλαίσιο, η ενσυνειδητότητα εμφανίζεται ως προστατευτικός παράγοντας απέναντι στην προβληματική χρήση.
Μια απλή άσκηση ενσυνειδητότητας: STOP
Μια από τις πιο βασικές πρακτικές ενσυνειδητότητας, εφαρμόσιμη σε κάθε περιβάλλον, είναι η στάση S.T.O.P., χρήσιμη τόσο σε γονείς όσο και σε εκπαιδευτικούς. Όταν ένα παιδί αρνείται να συνεργαστεί, η STOP μπορεί να μετατρέψει τη σύγκρουση σε διάλογο.
S – Stop (Σταμάτα): Κάνε μια παύση, έστω και για λίγα δευτερόλεπτα. Χαλάρωσε ώμους, ξέσφιξε δόντια και χαλάρωσε το στομάχι.
T – Take a breath (Πάρε μια ανάσα): Στρέψε την προσοχή στην αναπνοή σου. Νιώσε τον αέρα να μπαίνει (από τη μύτη) και να βγαίνει (από το στόμα). Επανάλαβε τουλάχιστον τρεις φορές, με αργό ρυθμό.
O – Observe (Παρατήρησε): Αναγνώρισε τι συμβαίνει μέσα σου και γύρω σου. Εντόπισε συναισθήματα, σκέψεις, σωματικές αισθήσεις, τον τόνο της φωνής του παιδιού, το περιβάλλον. Ονόμασε όσα βλέπεις και αισθάνεσαι.
P – Proceed (Προχώρησε): Επίλεξε πώς θέλεις να ανταποκριθείς, φεύγοντας από το μηχανικό προς το συνειδητό. «Θέλω να το λύσουμε, αλλά όχι με φωνές» ή «Σε ακούω. Δώσε μου μισό λεπτό και το συνεχίζουμε».
Αυτή η απλή πρακτική μπορεί να χωρέσει ακόμα και μέσα σε 30 δευτερόλεπτα. Και όμως, αρκεί για να σπάσει ο κύκλος της αυτόματης αντίδρασης και να ανοίξει χώρος για ενσυνείδητη δράση. Μολονότι δεν εγγυάται ότι το παιδί θα συνεργαστεί, ιδιαίτερα στην αρχή, η πρακτική S.T.O.P. εγγυάται ότι εγώ θα του απαντήσω με καθαρότερο μυαλό.
Η σημασία της ενσυνειδητότητας
Η ενσυνειδητότητα μπορεί να γίνει τρόπος ζωής, αν καταφέρουμε σταδιακά να εστιάζουμε περισσότερο στην αναπνοή (που λειτουργεί ως βασική άγκυρα στο παρόν), στην παρουσία μας μέσα σε ό,τι κάνουμε, στην πρόθεση πράξης και συμμετοχής. Είναι ένα υποτιμημένο ανθρώπινο εργαλείο που, αν το εξασκήσουμε και το υιοθετήσουμε στην καθημερινότητά μας, μας βοηθάει να ζούμε αντί να επιβιώνουμε, να απαντάμε αντί να αντιδρούμε, να ακούμε αντί να επιβάλλουμε, να διδάσκουμε αντί να ελέγχουμε.
Για εμάς, τους ενήλικους που φροντίζουμε, διδάσκουμε και διαπαιδαγωγούμε, είναι επίσης μια υπεύθυνη κοινωνική και πολιτική στάση, αν λάβουμε υπόψη την επιρροή που έχουμε στα παιδιά. Μην ξεχνάτε ότι αντιλαμβάνονται τη σωματική και ψυχική μας κατάσταση, ακόμα και αν δεν καταλαβαίνουν τις λεπτομέρειες που την έχουν καθορίσει.
Υ.Γ. Χάρη σε μια πρόσφατη και καθοριστική επιμόρφωση, είχα την ευκαιρία να εμβαθύνω όχι μόνο θεωρητικά, αλλά και βιωματικά, μέσα από ώρες ασκήσεων και πρακτικής, στη σημασία της λειτουργίας στον αυτόματο πιλότο και, βέβαια, στις επιπτώσεις της. Όσα γράφω πατούν σε πρόσφατη ακαδημαϊκή γνώση και, ταυτόχρονα, στην προσωπική μου εξάσκηση.
Η εκπαίδευσή μου στην ενσυνειδητότητα ήταν ένα από τα μεγαλύτερα δώρα που έκανα στον εαυτό μου και στην οικογένειά μου. Κάθε φορά που με πιάνω να λειτουργώ στον αυτόματο (ολοένα και σπανιότερα, ευτυχώς, αλλά συμβαίνει, γιατί άνθρωπος είμαι), αρκούν λίγα λεπτά άσκησης προκειμένου να επανέλθω στο εδώ και στο τώρα. Σύντομα, θα επιστρέψω με επιπλέον θεωρία και ασκήσεις, για μικρούς και μεγάλους.
