Η νέα έκθεση του ΠΟΥ Ευρώπης για την ψυχική υγεία παιδιών και νέων επιχειρεί να συγκεντρώσει σε ένα ενιαίο πλαίσιο ό,τι μέχρι τώρα εμφανιζόταν αποσπασματικά: τον επιπολασμό των ψυχικών διαταραχών στις ηλικίες 0–19, τα κενά στη φροντίδα και τις προτάσεις πολιτικής.
Για πρώτη φορά ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας φτιάχνει ένα συνολικό «σώμα» δεδομένων για παιδιά και εφήβους σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή περιφέρεια του ΠΟΥ, με τον επιστημονικό συντονισμό να περνά μέσα από το Γραφείο Ποιότητας Φροντίδας και Ασφάλειας Ασθενών, που εδρεύει στην Αθήνα. Το κεντρικό μήνυμα είναι σκληρό, αλλά καθόλα αληθινό: ένα στα επτά παιδιά και εφήβους 0–19 ετών στην Ευρώπη ζει σήμερα με κάποια ψυχική διαταραχή.
Αν αυτό προβληθεί στην καθημερινότητα, σημαίνει ότι σε μια τάξη 25 μαθητών, στατιστικά τρία με τέσσερα παιδιά κουβαλούν ήδη μια ψυχική διαταραχή – συχνά αδιάγνωστη, συχνά αθόρυβη, συχνά μη υποστηριζόμενη. Σε αυτό το πλαίσιο, το ParentStories εγκαινιάζει μια σειρά από άρθρα που αναλύουν και φωτίζουν τα βασικά ευρήματα της έκθεσης «Child and youth mental health in the WHO European Region: status and actions to strengthen the quality of care», η οποία είναι διαθέσιμη εδώ.
Η έκθεση δημοσιεύθηκε στις 5 Νοεμβρίου 2025 και χτυπάει τον κώδωνα του κινδύνου:
-
η ψυχική υγεία των παιδιών και των νέων επιδεινώνεται με σταθερό ρυθμό,
-
η επικράτηση των ψυχικών διαταραχών έχει αυξηθεί περίπου κατά ένα τρίτο την τελευταία δεκαπενταετία,
-
τα συστήματα υγείας δεν παρακολουθούν αυτήν την αύξηση.
Η εικόνα που προκύπτει είναι ευρωπαϊκή, όχι «τοπική». Αφορά όλες τις χώρες της Ευρωπαϊκής Περιφέρειας, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, χωρίς όμως να παρέχει προς το παρόν αναλυτικά στοιχεία ανά χώρα. Το μήνυμα, ωστόσο, είναι σαφές: η παιδική και εφηβική ψυχική υγεία πρέπει να μπει στο επίκεντρο του χάρτη της δημόσιας υγείας.
Ποιοι πληρώνουν το μεγαλύτερο τίμημα;
Ήδη στην περίληψη της έκθεσης ξεχωρίζουν τρεις γραμμές που αρκούν για να μας ανησυχήσουν
- 1 στα 7 παιδιά και έφηβοι 0–19 ζει με ψυχική διαταραχή.
- 1 στα 4 κορίτσια 15–19 ζει με ψυχική διαταραχή – τα κορίτσια, δηλαδή, επιβαρύνονται δυσανάλογα, ιδίως σε άγχος και κατάθλιψη.
- Η αυτοκτονία είναι η πρώτη αιτία θανάτου στις ηλικίες 15–29 ετών στην Ευρωπαϊκή Περιφέρεια.
Η σύνδεση ανάμεσα στις διαταραχές και στην αυτοκτονικότητα δεν είναι μηχανική, όμως είναι αδύνατον να αγνοηθεί η στατιστική γειτνίαση. Με απλά λόγια, μια γενιά που μεγαλώνει με αυξημένα φορτία άγχους, κατάθλιψης, διαταραχών συμπεριφοράς και χρήσης ουσιών, βλέπει την αυτοκτονία να γίνεται η συχνότερη αιτία θανάτου στο πλαίσιό της. Αυτή είναι η ψυχρή περιγραφή μιας πραγματικότητας, που πλέον αποτυπώνεται με ανησυχητικούς ρυθμούς.
Καθημερινά περιβάλλοντα που δεν προστατεύουν
H έκθεση δεν μένει μόνο στην κατάσταση των παιδιών, αλλά στρέφεται και στα περιβάλλοντα μέσα στα οποία ζουν, δηλαδή στο σπίτι και στην οικογένεια, στο σχολείο, στους διαδικτυακούς χώρους και στη γειτονιά ή/και στην κοινότητα.
Ο ΠΟΥ διαπιστώνει ότι αυτά τα «everyday environments», τα μέρη όπου τα παιδιά και οι νέοι ζουν, μαθαίνουν και μεγαλώνουν, δεν υποστηρίζουν επαρκώς την ψυχική υγεία των παιδιών και των νέων.
Το σχολείο γίνεται αντιληπτό ως πεδίο πίεσης για επιδόσεις, σχολικού εκφοβισμού και συνεχούς αξιολόγησης. Ο δε ψηφιακός χώρος –ιδίως τα κοινωνικά δίκτυα και οι πλατφόρμες βίντεο– συνδυάζει έκθεση σε βία και τοξική σύγκριση με αλγοριθμικά περιβάλλοντα που δεν έχουν σχεδιαστεί με γνώμονα την ψυχική ασφάλεια των παιδιών.
Η έκθεση δεν χρησιμοποιεί εύκολους όρους όπως «εθισμός», επισημαίνει όμως ρητά ότι το σχολείο και οι online χώροι, έτσι όπως λειτουργούν σήμερα, δεν προστατεύουν, ως όφειλαν. Αντιθέτως, στο πλαίσιό τους η ψυχική υγεία παιδιών και εφήβων επιδεινώνεται.
Υπηρεσίες ψυχικής υγείας: Δεν αρκούν ούτε στο ελάχιστο
Το άλλο μισό της εικόνας βρίσκεται στις υπηρεσίες. Ακόμη και όταν αναγνωρίζεται ότι ένα άτομο 0-19 ετών χρειάζεται βοήθεια, η πρόσβαση σε σωστή ψυχολογική και ψυχιατρική φροντίδα είναι συχνά αποσπασματική ή ανύπαρκτη.
Σύμφωνα με την έκθεση:
-
1 στις 4 χώρες της Ευρωπαϊκής Περιφέρειας δεν διαθέτει κοινοτικές υπηρεσίες ψυχικής υγείας ειδικά για παιδιά, εφήβους και νέους.
-
1 στις 5 χώρες δεν έχει καθόλου ειδική πολιτική για την παιδική και εφηβική ψυχική υγεία.
-
Η ποιότητα φροντίδας διαφέρει δραματικά από χώρα σε χώρα.
-
Κατά μέσο όρο, υπάρχει ένας ψυχίατρος για κάθε 76.000 παιδιά και εφήβους.
Οι αριθμοί αυτοί δεν αποτυπώνουν μόνο ελλείψεις, αλλά περιγράφουν μια συστηματική αποτυχία να αντιμετωπιστεί η παιδική και νεανική ψυχική υγεία ως αυτονόητο κομμάτι της δημόσιας υγείας, με υποδομές, προσωπικό και ποιότητα υπηρεσιών.
Τα πράγματα πρέπει να αλλάξουν
Αν αφαιρεθούν οι συνήθεις άμυνες («πάντα υπήρχαν δυσκολίες», «τα παιδιά είναι ανθεκτικά»), μένει ένα σύνολο δεδομένων που θέτει μερικά πολύ συγκεκριμένα ερωτήματα:
-
Πόσο μπορεί να συζητιούνται «μαθησιακά κενά», χωρίς να μπαίνει στην ίδια πρόταση η ψυχική υγεία;
-
Πόσο νόημα έχει να προωθούνται «ψηφιακές δεξιότητες» αν το σχολείο και το σπίτι δεν παρέχουν στοιχειώδη ψηφιακό γραμματισμό, εκείνον που προστατεύει την ψυχική υγεία;
-
Πώς μπορεί να γίνεται λόγος για «πρόληψη» όταν η αυτοκτονία είναι η πρώτη αιτία θανάτου 15–29 ετών στην Ευρώπη;
Δεν πρόκειται για ηθικολογία, ούτε για μεμονωμένες «τραγωδίες» που συγκλονίζουν για λίγες ημέρες. Πρόκειται για μια σταθερή μετατόπιση του βάρους: η ψυχική υγεία των παιδιών και των νέων έχει βρεθεί στο κέντρο του χάρτη της νοσηρότητας, ενώ η δημόσια υγεία και η κοινωνική πολιτική εξακολουθούν να τη μεταχειρίζονται ως αόρατο ζήτημα.
Αυτό είναι μόνο η αρχή
Η έκθεση του ΠΟΥ/Ευρώπης δεν εξαντλείται σε αυτά τα γενικά μεγέθη. Περιλαμβάνει:
-
αναλυτική διάκριση ανά είδος διαταραχής (άγχος, κατάθλιψη, ΔΕΠΥ, διατροφικές διαταραχές κ.ά.),
-
διαφοροποιήσεις ανά φύλο και ηλικιακή ομάδα,
-
καταγραφή των θεσμικών κενών και των ανισοτήτων πρόσβασης,
-
εννέα συγκεκριμένες δράσεις που προτείνει προς τις κυβερνήσεις για την ενίσχυση και την τυποποίηση της ποιότητας φροντίδας.
Το κείμενο αυτό στέκεται ως εισαγωγή στο δημόσιο διάλογο. Στα επόμενα κείμενα θα ανοιχτούν, με τη βοήθεια της ίδιας έκθεσης, θέματα όπως:
-
η ιδιαίτερη επιβάρυνση των κοριτσιών 15–19,
-
η αυτοκτονία ως πρώτη αιτία θανάτου 15–29 ετών και οι πολιτικές πρόληψης,
-
οι «αόρατες» διαταραχές που κυριαρχούν στην εφηβεία,
-
τα κενά των υπηρεσιών και οι εννέα δράσεις του ΠΟΥ ως κριτήριο για κάθε εθνική πολιτική.
Η υπόσχεση της έκθεσης είναι σαφής: τα δεδομένα υπάρχουν πια συγκεντρωμένα. Το ερώτημα που μένει είναι αν οι κοινωνίες –και οι κυβερνήσεις– θα τα αντέξουν, θα τα αναγνωρίσουν και θα λάβουν τα απαραίτητα μέτρα ΑΜΕΣΑ.
