Highlights
- Οι διαδικτυακές «προκλήσεις» δεν είναι αθώα μόδα· είναι μηχανισμός πίεσης, μίμησης και κύρους που ανταμείβει την τόλμη, όχι την κρίση.
- Το ρίσκο βιντεοσκοπείται, κυκλοφορεί, σχολιάζεται και λειτουργεί ως δημόσια επιβράβευση ή δημόσια ταπείνωση.
- Σε ορισμένες περιπτώσεις, παιδί εξαναγκάζεται να συμμετάσχει ακριβώς για να βιντεοσκοπηθεί και να μετατραπεί σε «υλικό» της ομάδας.
- Πολλά “challenges” δεν χρειάζεται να είναι συγκεκριμένο trend: έχουν γίνει γλώσσα της εποχής και εύκολη φόρμα επικίνδυνου «στοιχήματος».
- Το πρόσφατο περιστατικό στο Αγρίνιο υπενθυμίζει ότι όταν οι «προκλήσεις» συναντούν πρόσβαση σε επικίνδυνα μέσα και ελλιπή εποπτεία, οι συνέπειες γίνονται άμεσα σωματικές.
Για άλλη μια φορά, επανέρχονται στον δημόσιο λόγο οι διαδικτυακές παιδικές προκλήσεις. Ένα 9χρονο παιδί νοσηλεύεται στο Γενικό Νοσοκομείο Αγρινίου, εκτός κινδύνου, μετά από περιστατικό που αποδίδεται σε «challenge» ανάμεσα σε δύο συνομήλικους.
Σύμφωνα με τις πληροφορίες που έχουν δημοσιευθεί, το συμβάν έλαβε χώρα σε δημοτικό σχολείο στο Αγρίνιο: τα παιδιά αποφάσισαν να κάνουν «πρόκληση» που προϋπέθετε να καταπιούν φάρμακα. Ένα αγόρι έδωσε σε συμμαθητή του κάποιο ψυχοφάρμακο, με αποτέλεσμα το παιδί να αισθανθεί αδιαθεσία και να μεταφερθεί εσπευσμένα στο νοσοκομείο.
Για την υπόθεση συνελήφθη η μητέρα του παιδιού που φέρεται να χορήγησε το φάρμακο, με κατηγορίες που περιλαμβάνουν παραμέληση εποπτείας ανηλίκου, σωματική βλάβη και έκθεση ανηλίκου σε κίνδυνο. Την υπόθεση χειρίζονται οι αρμόδιες αρχές και Εισαγγελέας Ανηλίκων.
Για άλλη μια φορά, μια διαδικτυακή φόρμα «ψυχαγωγίας», συχνά επικίνδυνη, μεταφέρεται αυτούσια στον αναλογικό κόσμο. Για τα παιδιά, η κάθε πρόκληση δεν λειτουργεί ως παιχνίδι, αλλά ως τελετουργία απόκτησης κύρους. Υπόσχεται γρήγορη αναγνώριση, έστω και μέσα σε μια μικρή παρέα, βάζει ένα απλό, απόλυτο δίλημμα («το κάνεις ή δεν το κάνεις;») και ανταμείβει την τόλμη, όχι την κριτική σκέψη. Για ένα παιδί 9 ετών, αυτή η «παράλογη λογική» μπορεί να υπερισχύσει της αίσθησης κινδύνου, ειδικά στο σχολικό πλαίσιο, όπου τα παιδιά προσπαθούν να επικρατήσουν με όποιον τρόπο μπορούν.
Ακόμη και όταν δεν μπορεί να εντοπιστεί συγκεκριμένο viral βίντεο πίσω από κάποια πράξη, η λέξη «challenge» λειτουργεί πλέον με συγκεκριμένο τρόπο. Ως μια δοκιμασία-στοίχημα με κανόνες απλοϊκούς, ένα κοινό (έστω 2-3 συμμαθητές) και μια υπόσχεση αναγνώρισης ή/και επιβολής του παιδιού που προχωρά σε αυτή. Στη γλώσσα της εποχής, κάθε ριψοκίνδυνη πράξη βαφτίζεται παιχνίδι και αποκτά νέο νόημα επειδή μπορεί να φτάσει μέσα σε δευτερόλεπτα στις οθόνες.
Αξίζει να σημειωθεί ότι πολλές από αυτές τις προκλήσεις δεν θα ήταν καν πρακτικά εφικτές χωρίς πρόσβαση σε επικίνδυνα μέσα, στη συγκεκριμένη περίπτωση σε ένα φάρμακο με πιθανή κατασταλτική δράση. Δηλαδή, πέραν από την επιρροή της κυρίαρχης διαδικτυακής κουλτούρας, υπάρχει σε αφθονία το «υλικό υπόβαθρο» που μπορεί να θέσει παιδιά σε κίνδυνο.
Βλέπουμε καθημερινά ότι μαθητές έχουν πρόσβαση σε φάρμακα ή αντικείμενα που προκαλούν βλάβες, όπως μαχαίρια. Οι ενήλικοι υποτιμούν τη μίμηση ή -ακόμα χειρότερα- δεν έχουν καμία εικόνα των κινήσεων των παιδιών τους, εντός και εκτός σπιτιού, εντός και εκτός διαδικτύου. Οι σχολικές εφημερίες των εκπαιδευτικών μοιάζουν να μην μπορούν πλέον να αντιμετωπίσουν τη βία, ιδιαίτερα τις νέες μορφές της. Και κάπως έτσι, το παιδικό βίαιο content διαχέεται στην καθημερινότητα, σε μια κοινωνία που έχει εθιστεί να αντιμετωπίζει (μεταξύ πολλών άλλων) το ρίσκο σαν ακόμη μία μορφή ψυχαγωγίας.
Υπάρχει λόγος που σε τέτοια περιστατικά δεν έχει τόση αξία η αναλυτική περιγραφή του πώς συνέβησαν. Οι πολλές λεπτομέρειες δεν ενημερώνουν ουσιαστικά, αντίθετα αυξάνουν τον κίνδυνο μίμησης. Ο δημόσιος διάλογος ας περιοριστεί στο κρίσιμο γεγονός ότι παιδιά τετάρτης δημοτικού είχαν πρόσβαση σε επικίνδυνα μέσα, απόλυτη άγνοια κινδύνου και ελλειμματική εποπτεία.
Για όσους λένε ότι πάντα τα παιδιά έκαναν ανοησίες και ότι καλλιεργείται ηθικός πανικός, η απάντηση είναι πως, πράγματι, πάντα υπήρχαν παρορμητισμός, ανωριμότητα, ρίσκα και τελετουργίες στην παιδική και εφηβική ηλικία, ιδιαίτερα μεταξύ αγοριών, αλλά δεν ήταν ποτέ ίδιο το οικοσύστημα που τα παράγει και τα πολλαπλασιάζει. Η κοινωνική δικτύωση έχει δημιουργήσει μια καινούργια πραγματικότητα.
Τα παιδιά δεν άλλαξαν, αλλά άλλαξαν οι συνθήκες: η πρόκληση (και κάθε άλλη ανόητη/επικίνδυνη/παρορμητική/παράνομη συμπεριφορά) δεν μένει στο προαύλιο ή στην πλατεία ή εν γένει στα μέρη όπου συχνάζουν παιδιά. Βιντεοσκοπείται, φορτώνεται με κακοποιητικό λόγο, κυκλοφορεί σε χρόνο ντετέ ΠΑΝΤΟΥ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ μέσα από οθόνες και ανταμείβεται συμβολικά (με προσοχή, αποδοχή, «θάρρος») πριν καν προκύψουν συνέπειες.
Τα παιδιά στα «challenges» δεν είναι μικροί, ριψοκίνδυνοι πρωταγωνιστές, αλλά ανήλικα θύματα ενός μηχανισμού που εμπορεύεται ως θέαμα τον παρορμητισμό τους. Σε αρκετές περιπτώσεις, δεν είναι καν επιλογή, αλλά μια μορφή εξαναγκασμού και ταπείνωσης. Ένα παιδί μπορεί να στοχοποιείται, να πιέζεται ή να απειλείται να κάνει κάτι επικίνδυνο είτε για να μη γίνει περίγελως και αποκλειστεί από την ομάδα. Ή, ακριβώς, για να βιντεοσκοπηθεί η πράξη του, να μετατραπεί σε «περιεχόμενο» και να κυκλοφορήσει, για παράδειγμα, ως δημόσια ταπείνωση.
Συγγνώμη, αλλά αυτό δεν είναι ηθικός πανικός, αλλά επιστημονική αναγνώριση και καταγραφή ενός νέου μηχανισμού διάχυσης κινδύνου, όπου η πίεση των συνομηλίκων συναντά την αλγοριθμική κανονικοποίηση κάθε τι ακραίου. Και όταν το «παιχνίδι» αφορά κατάποση ψυχοφαρμάκων, το επιχείρημα «έλα μωρέ, παιδιά είναι» είναι άρνηση ευθύνης των ενηλίκων να δουν ότι η παιδική και εφηβική ηλικία έχουν αλλάξει πίστα. Με άλλα λόγια, είναι απόλυτη άρνηση της νέας πραγματικότητας – που προέρχεται συνήθως από ανθρώπους που δεν μεγαλώνουν τώρα παιδιά.
Αν κάτι αξίζει να μείνει ως συμπέρασμα από τέτοια περιστατικά, είναι ότι οι διαδικτυακές προκλήσεις δεν είναι μόδα, αλλά σύμπτωμα των καιρών: της ψυχικά επιβαρυμένης οικογένειας, της ανέτοιμης Πολιτείας, που δεν είχε καν τα αντανακλαστικά να αντεπεξέλθει στις ραγδαίες ψηφιακές αλλαγές (όχι, το μάθημα με τηλεκπαίδευση δεν είναι καινοτομία, αλλά πολύ κακή εφαρμογή των Νέων Τεχνολογιών στην εκπαίδευση), της πίεσης των συνομηλίκων, της αλγοριθμικής υπερ-προβολής κάθε ακραίας συμπεριφοράς και της χρόνιας υποτίμησης της (έστω και στοιχειώδους) ψηφιακής αγωγής του γενικού πληθυσμού ως θέματος ασφάλειας.
Όσο αντιμετωπίζουμε παρόμοια περιστατικά μόνο ως «ανησυχητικές ειδήσεις» ή «νεανικές τρέλες», αντί ως σταθερό γονεϊκό και εκπαιδευτικό καθήκον, θα επιστρέφουν καθημερινά, με νέους πρωταγωνιστές, θύτες και θύματα, και νέες μορφές.
