Highlights
- Το Αν… ΑΝάποδα της Τάνιας Χρυσού, με εικονογράφηση της Studded Betrayal, παίζει με την απλή ερώτηση «τι θα γινόταν αν;» και καλεί τα παιδιά να δουν τον κόσμο από την ανάποδη.
- Με σύντομες, καθαρές προτάσεις και κεφαλαία γράμματα, το βιβλίο μπορεί να λειτουργήσει καλά και για παιδιά που κάνουν τα πρώτα τους βήματα στην ανάγνωση.
- Η εικονογράφηση δίνει στο κείμενο χιούμορ, κίνηση και λεπτομέρειες.
- Το παιχνίδι με τα «αν» δίνει χώρο στη φαντασία, στο λάθος, στο γέλιο και στις μικρές ανατροπές, χωρίς να μετατρέπει το βιβλίο σε μάθημα.
- Το βιβλίο αντιστέκεται στη χρησιμοθηρική ανάγνωση της παιδικής λογοτεχνίας και θυμίζει ότι η μάθηση περνά από την περιέργεια, τη χαρά και το ελεύθερο παιχνίδι με τις ιδέες.
Όταν η Τάνια Χρυσού μού ζήτησε να επιμεληθώ το παιδικό βιβλίο της Αν… ΑΝάποδα, εικονογραφημένο από τη Studded Betrayal, aka Χριστίνα Δημητρά, εννοείται ότι δέχτηκα αμέσως, μολονότι πιεσμένη προσωπικά και επαγγελματικά, για τρεις λόγους.
Καταρχάς, η Τάνια είναι ένα τόσο γλυκό πλάσμα και ταυτόχρονα τόσο ικανή δημιουργός και καλλιτέχνιδα, που είναι δύσκολο να της πεις όχι. Με τιμά ιδιαίτερα που ζήτησε τη ματιά μου. Κατά δεύτερον, ήξερα ότι η συγκεκριμένη επιμέλεια δεν θα με δυσκόλευε: Υπήρχε άριστη συνεννόηση και το κείμενο είχε ήδη γερή βάση. Τέλος, άλλη μία συνεργασία με τις Εκδόσεις Σιελ, μετά τη μετάφραση του Είμαι ήσυχος, δεν μπορούσε παρά να είναι καλοδεχούμενη.
Η Τάνια, λοιπόν, μου έστειλε το κείμενο και πράγματι ήταν σχεδόν έτοιμο. Περισσότερο το συζητήσαμε, παίξαμε μαζί του και διορθώσαμε ελάχιστα πράγματα, κι αυτά όχι επί της ουσίας. Αυτό σημαίνει κάτι διόλου αυτονόητο: ότι η Τάνια Χρυσού έχει πηγαία αίσθηση του λόγου, της αφήγησης και των κωδίκων που αιχμαλωτίζουν αβίαστα την παιδική προσοχή.
Το τονίζω, γιατί από το 2020 δουλεύω συχνά με συγγραφείς και κείμενα που απευθύνονται σε παιδιά και, δυστυχώς, δεν είναι όλες οι συνεργασίες εύκολες. Πολλοί πιστεύουν ότι έχουν την ικανότητα να γράψουν ένα βιβλίο για παιδιά, μα δεν την έχουν, όσο κι αν αυτό μπορεί να ακούγεται σκληρό.
Τι θα γινόταν ΑΝ;
Στα ανατρεπτικά σύμπαντα του βιβλίου, μικροί και μεγάλοι αναρωτιούνται τι θα γινόταν ΑΝ όλα γύρω μας έρχονταν ΑΝΑΠΟΔΑ: αν ένα μωρό, αντί να ακούει παραμύθια καληνύχτας για να νανουριστεί, προσπαθούσε εκείνο να αποκοιμίσει τους γονείς του, διαβάζοντάς τους· αν οι αρκούδες είχαν λούτρινα ανθρωπάκια να αγκαλιάζουν για να χαλαρώσουν· αν οι πίνακες στα μουσεία ζωγράφιζαν τους φιλότεχνους επισκέπτες. Και διάφορα άλλα, περίεργα και λιγότερο περίεργα, αστεία, ανατρεπτικά, πανέξυπνα.
Το βιβλίο είναι διασκεδαστικό και χάρη στην επιτυχημένη εικονογράφηση. Η εικονοποιία της Δημητρά είναι καθαρή, ελκυστική, με χιούμορ, δύναμη και λεπτομέρειες που κλείνουν το μάτι στον αναγνώστη. Κάθε φορά που το παιδί ανοίγει ένα από τα σαλόνια του βιβλίου, έχει τη δυνατότητα να ανακαλύψει κάτι καινούργιο και εντελώς σουρεαλιστικό! Οι οπτικές της αναπαραστάσεις διευρύνουν την εσωτερική πραγματικότητα του παιδιού, επιτρέποντάς του να στοχαστεί έξω από τα στενά όρια του ενήλικου βλέμματος.
Αν… ΑΝάποδα: Ώρα για παιχνίδι
Σύντομα, προχωρήσαμε πιο βαθιά στο παιχνίδι με τα «αν». Αν αυτό γινόταν αλλιώς; Αν εκείνο γύριζε από την ανάποδη; Αν τα πράγματα δεν ήταν όπως έχουμε συνηθίσει να τα βλέπουμε; Μέσα από αυτό το παιχνίδι αμφισβήτησης της νόρμας, διαπιστώσαμε ότι από αυτή την ιδέα θα μπορούσαν να προκύψουν κι άλλα πολλά βιβλία, που βάζουν το λογικό στη θέση του παραλόγου και αντίστροφα.
Η βασική ιδέα είναι η προσπάθεια ανατροπής κάθε μικρής ή μεγαλύτερης βεβαιότητας των παιδιών. Τους δίνεται το κίνητρο να φέρουν τα πάνω κάτω, τα πίσω μπρος, τα μέσα έξω, τα πέρα δώθε και να εξερευνήσουν απίθανες και άπειρες πιθανότητες. Να παίξουν με το «αν» μέχρις εκεί όπου αντέχει η φαντασία τους.
Το παιχνίδι δεν τελειώνει. Μπορεί να συνεχίζεται επ’ αόριστον, για όσο συναρπάζει μικρούς και μεγάλους. Τι θα γινόταν αν τα βιβλία μάς έπαιρναν στα χέρια τους και διάβαζαν τις ζωές μας; Αν τα πεζοδρόμια περπατούσαν επάνω μας; Αν τα χαλιά μάς μάζευαν λίγο πριν από το καλοκαίρι, μας έστελναν για πλύσιμο και μας ξαναέστρωναν τον Οκτώβρη;
Τι θα γινόταν αν οι πετσέτες μας έβαζαν στο πλυντήριο, μας άφηναν να στριφογυρίζουμε στους 60º για κάνα δίωρο, και ύστερα μας άπλωναν στο σχοινί, βγάζοντάς μας κυριολεκτικά στα μανταλάκια; Αν τα κινητά τηλέφωνα σκρόλαραν ατέλειωτα επάνω στο κορμί μας; Αν οι καφέδες χρειάζονταν να καταναλώσουν ανθρώπους, φρέντο ή ζεστούς, για να ξεκινήσει καλά η μέρα τους;
Αν οι δάσκαλοι κάθονταν στα θρανία και τα παιδιά στην έδρα; Αν οι ήρωες της Χριστίνας Δημητρά έπαιρναν στα χέρια τους μαρκαδόρους και τη γέμιζαν με εικονογραφήσεις; Αν κοιμόμασταν τη μέρα και ξυπνούσαμε τη νύχτα; Αν η βροχή πήγαινε προς τα πάνω; Αν οι σκιές μας έτρεχαν μπροστά μας; Αν τα σκυλάκια μάς φόραγαν ένα λουράκι και μας πήγαιναν βόλτα; Αν; Αν; Αν;
Δικαίωμα στο λάθος
Κάποια «ΑΝ» γεννιούνται αμέσως. Κάποια άλλα δεν βγαίνουν και αυτό έχει επίσης πλάκα, μα και γλωσσικό ενδιαφέρον. Το Αν… ΑΝάποδα δεν ζητά από το παιδί να παραγάγει πάντοτε πετυχημένες ιδέες. Του δίνει όμως το δικαίωμα να φανταστεί χωρίς κανόνες και όρια.
Μέσα στην κουλτούρα ανταγωνισμού που καλλιεργείται σχεδόν από τη βρεφική ηλικία, η τελειοθηρία και ο φόβος της αποτυχίας μπλοκάρουν τα παιδιά και τη μαθησιακή διαδικασία ήδη από το προνήπιο. Η Τάνια Χρυσού και η Χριστίνα Δημητρά υπενθυμίζουν στο παιδί ότι μπορεί, αγκαλιάζοντας το παράλογο, να μετατρέπει κάθε «λάθος» ή «αποτυχημένο αν» σε σύμμαχο και πηγή γέλιου.
ΑΝ το βιβλίο έκανε την πρώτη ανάγνωση… παιχνιδάκι;
Επιλέξαμε κεφαλαία γράμματα γιατί το Αν… ΑΝάποδα προτείνεται για πρώτη ανάγνωση, χάρη στις σύντομες προτάσεις του, που συμπυκνώνουν νοήματα αντί να φλυαρούν. Στην πρωτοσχολική ηλικία, τα παιδιά ξεχωρίζουν ευκολότερα τα κεφαλαία και η επιλογή αυτή τα βοηθά, ώστε να επιχειρήσουν να διαβάσουν μικρές, καλογραμμένες, κατανοητές και ταυτόχρονα ισχυρές νοηματικά προτάσεις. Με άλλα λόγια, το βιβλίο είναι δομημένο έτσι ώστε ένα παιδί πρώτης σχολικής ηλικίας να μπορεί να το διαβάσει και μόνο του.
ΑΝ πρέπει να δηλώσουμε ρητά και άλλα οφέλη του…
Καθώς τα τελευταία χρόνια οι ενήλικοι αναζητούν στα παιδικά βιβλία κυρίως πρακτικό όφελος, εκτός από την καλλιέργεια της αναγνωστικής ικανότητας, το Αν… ΑΝάποδα κρύβει και άλλες εκπλήξεις. Για παράδειγμα, τα παιδιά μπορούν έμμεσα να επεξεργαστούν δύσκολα συναισθήματα, με οδηγό τη χαρά, την περιέργεια, τη δημιουργικότητα και τις πρωτότυπες ιδέες.
Το συνολικό όφελος ενός βιβλίου είναι πολύπαραγοντικό, ενώ δεν είναι απαραίτητο να κατονομάζονται πάντοτε οι παράγοντες, ως μετρήσιμη λίστα. Στο συγκεκριμένο βιβλίο, η διαχείριση των παιδικών συναισθημάτων προκύπτει μέσα από τη σπιρτάδα της ιδέας, τις εικονογραφικές λεπτομέρειες, τα κλεισίματα του ματιού, τις χιουμοριστικές ανατροπές. Το κλάμα, για παράδειγμα, δεν έρχεται από το παιδί, αλλά από ένα κρεμμύδι. Ο φόβος υπάρχει, αλλά τα τέρατα στην ντουλάπα δεν είναι τελικά τόσο τρομακτικά όσο νομίζουμε.
Η Τάνια Χρυσού αντιστέκεται στην παγίδα της μετατροπής της παιδικής λογοτεχνίας σε χρησιμοθηρικό εργαλείο συμμόρφωσης ή διδακτισμού. Αντιθέτως, υπενθυμίζει ότι η μάθηση δεν μπορεί να προκύψει χωρίς επιθυμία και περιέργεια, και για να υπάρξουν επιθυμία και περιέργεια προϋποτίθενται πηγαία, θετικά συναισθήματα.
Με αφορμή, λοιπόν, αυτό το Αν… ΑΝάποδα, πάρτε τα πράγματα λίγο αλλιώς. Φέρτε τα πάνω κάτω μαζί με τα παιδιά. Δώστε τους εναλλακτικές για τον κόσμο, χώρο για αμφισβήτηση, υλικό για την καλλιέργεια της φαντασίας. Καλή διασκέδαση, αρχίζοντας από το εξώφυλλο, που κρύβει την πρώτη μεγάλη έκπληξη!
