Στο πρώτο κείμενο αυτής της σειράς άρθρων, με αφετηρία τη νέα έκθεση του ΠΟΥ για την ψυχική υγεία στην Ευρώπη, είδαμε τη μεγάλη εικόνα: Ότι ένα στα επτά παιδιά και εφήβους 0–19 ετών στην Ευρώπη ζει σήμερα με κάποια ψυχική διαταραχή, ενώ τα συστήματα υγείας ούτε παρακολουθούν ούτε μοιάζουν να έχουν κάποιο πλάνο για αυτή τη νέα πραγματικότητα.
Στο δεύτερο κείμενο, θα εξετάσουμε ποια παιδιά φαίνεται να πληρώνουν το βαρύτερο τίμημα μέσα σε αυτόν τον νέο χάρτη ψυχικής υγείας των παιδιών και των νέων ατόμων. Η απάντηση της έκθεσης είναι σαφής και επαναλαμβάνεται σε όλα τα συνοδευτικά κείμενα: τα κορίτσια 15-19 ετών είναι η πιο επιβαρυμένη ομάδα. Ένα στα τέσσερα ζει με ψυχική διαταραχή.
Τι είδους δυσκολίες αντιμετωπίζουν τα κορίτσια;
Το «ένα στα τέσσερα» σημαίνει πρακτικά ότι σε μια ομάδα 20 εφήβων κοριτσιών 15–19 ετών, στατιστικά τα πέντε ζουν με κάποια ψυχική διαταραχή. Σε μια τυπική σχολική τάξη Λυκείου ή σε μια παρέα κοριτσιών της ύστερης εφηβείας οι πιθανότητες είναι ότι:
-
κάποια παλεύει με επίμονο άγχος, κρίσεις πανικού ή διαταραχές ύπνου,
-
κάποια άλλη με καταθλιπτικά συμπτώματα που δεν αναγνωρίζονται ως τέτοια,
-
κάποια τρίτη με διατροφική διαταραχή, αυτοτραυματισμούς ή συνδυασμό πολλών από τα παραπάνω.
Η έκθεση του ΠΟΥ επισημαίνει ξεκάθαρα ότι η επικράτηση των ψυχικών διαταραχών σε παιδιά και εφήβους 0–19 ετών έχει αυξηθεί κατά περίπου ένα τρίτο την τελευταία δεκαπενταετία, με τα κορίτσια της ύστερης εφηβείας να συγκεντρώνουν την υψηλότερη επιβάρυνση. Προσοχή: Δεν υπάρχει κάποιο ενιαίο «ψυχικό πρόβλημα». Η εικόνα που περιγράφεται στην Ευρωπαϊκή Περιφέρεια είναι αρκετά σύνθετη, με ορισμένες διαταραχές να κυριαρχούν:
-
Διαταραχές άγχους: γενικευμένο άγχος, κοινωνικό άγχος, άγχος απόδοσης, κρίσεις πανικού.
-
Καταθλιπτικές διαταραχές: επιμονή θλίψης, απελπισία, απώλεια ενδιαφέροντος για δραστηριότητες που προηγουμένως έδιναν χαρά.
-
Διατροφικές διαταραχές: ανορεξία, βουλιμία, επεισοδιακή υπερφαγία, συνδεδεμένες συχνά με ιδεολογίες «ιδανικού σώματος» και ακραίες δίαιτες.
-
Αυτοτραυματισμός και αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές: συμπεριφορές που δεν ταυτίζονται πάντα με απόπειρα αυτοκτονίας, αλλά αυξάνουν τον κίνδυνο.
Η έκθεση, λαμβάνοντας υπόψη και προηγούμενες αναλύσεις του ΠΟΥ για την Ευρώπη, τονίζει ότι τα κορίτσια αναφέρουν χειρότερη ψυχική υγεία και ευημερία σε όλους σχεδόν τους δείκτες, με τις διαφορές σε σχέση με τα αγόρια να γίνονται εντονότερες όσο αυξάνεται η ηλικία. Δεν πρόκειται επομένως για ένα παροδικό «κύμα άγχους». Αντιθέτως, παρατηρείται ένα σταθερό μοτίβο που διαπερνά τα εφηβικά χρόνια, με κορύφωση στις ηλικίες 15–19.
Επιβαρυντικά περιβάλλοντα
Η έκθεση του ΠΟΥ δεν περιορίζεται στα συμπτώματα. Συνδέει τα ευρήματα με τα περιβάλλοντα στα οποία ζουν τα παιδιά και οι νέοι: Δηλαδή, το σχολείο και το εκπαιδευτικό σύστημα, την οικογένεια και το σπίτι, τους ψηφιακούς χώρους και τα κοινωνικά δίκτυα, την κοινότητα, τους συνομήλικους, τους δημόσιους χώρους.
Οι ίδιες πιέσεις δεν κατανέμονται ισότιμα. Κορίτσια που ζουν σε συνθήκες φτώχειας, σε οικογένειες προσφύγων ή με αναπηρία, συχνά βιώνουν πολλαπλά στρώματα ευαλωτότητας, που αθροίζονται στην ήδη αυξημένη έμφυλη επιβάρυνση.
Τα παιδιά στην Ευρώπη ζουν μέσα σε πίεση, διαρκή αξιολόγηση και σύγκριση, έλεγχο του σώματος και της συμπεριφοράς, εμπειρίες βίας και παρενόχλησης – στοιχεία που επιβαρύνουν ιδιαίτερα την ψυχική υγεία των κοριτσιών στην ύστερη εφηβεία. Για ένα κορίτσι 15–19 ετών, το σχολείο, το σπίτι, τα social media και οι παρέες δεν λειτουργούν ως ένα απλό σκηνικό καθημερινότητας, αλλά ως χώροι όπου οι απαιτήσεις και οι προσδοκίες γίνονται συχνά αβάσταχτες.
Όχι πως δεν το ξέραμε…
Άλλα πρόσφατα ευρωπαϊκά δεδομένα που έχουμε στη διάθεσή μας φωτίζουν πιο συγκεκριμένα πώς διασταυρώνονται αυτά τα κοινωνικά περιβάλλοντα των εφήβων και των νέων ατόμων με το φύλο:
-
Τα κορίτσια αναφέρουν υψηλότερη πίεση από το σχολείο σε σχέση με τα αγόρια. Δύο στα τρία παιδιά δηλώνουν το σχολικό άγχος ως βασικό παράγοντα επιβάρυνσης της ψυχικής υγείας τους. Τα ποσοστά είναι ακόμη υψηλότερα στα κορίτσια, ιδιαίτερα στις μεγαλύτερες ηλικίες, σύμφωνα με την έκθεση της Eurochild για την ψυχική υγεία.
-
Τα κορίτσια δηλώνουν χειρότερους δείκτες υποκειμενικής ευημερίας και συχνότερα ψυχοσωματικά συμπτώματα (πονοκέφαλοι, πόνοι στο στομάχι, δυσκολίες στον ύπνο) ήδη από τα 11–13, με το χάσμα να διευρύνεται στα 15, σύμφωνα με ανάλυση του European Institute for Gender Equality.
-
Οι διαταραχές άγχους και κατάθλιψης και οι διαταραχές πρόσληψης τροφής είναι σταθερά πιο συχνές στα κορίτσια, όπως επιβεβαιώνουν και πρόσφατες αναλύσεις του ΟΟΣΑ για την ψυχική υγεία νέων στην Ευρωπαϊκή Περιφέρεια.
Μερικοί από τους βασικούς μηχανισμούς που αναδεικνύονται:
-
Πιεστικά πρότυπα επιτυχίας: Η έμφαση στην επίδοση και στην αριστεία μεταφράζεται σε μόνιμο άγχος για βαθμούς, εξετάσεις, μελλοντική πορεία, με τα κορίτσια να αναφέρουν συχνότερα ότι η σχολική πίεση τις εξαντλεί.
-
Έλεγχος του σώματος και της εικόνας: Η εφηβεία για τα κορίτσια συμπίπτει με επιβαλλόμενα και συχνά ανέφικτα πρότυπα ομορφιάς για το σώμα τους, offline και online. Η σύγκριση, η σεξουαλικοποίηση και η κριτική του σώματος (body shaming) έχουν τεκμηριωμένη σχέση με άγχος, κατάθλιψη και διατροφικές διαταραχές.
-
Έμφυλη βία και παρενόχληση: Οι έφηβες εκτίθενται συχνότερα σε σεξουαλική παρενόχληση, εντός και εκτός διαδικτύου. Οι εμπειρίες αυτές συνδέονται με αυξημένα συμπτώματα μετατραυματικού στρες, άγχους και κατάθλιψης.
-
Ψηφιακό περιβάλλον: Ο χρόνος που περνούν τα παιδιά online δεν είναι καθόλου ουδέτερος. Τα κορίτσια αναφέρουν πιο συχνά ότι τα social media επηρεάζουν την αυτοεικόνα τους, την αυτοεκτίμηση και την αίσθηση ασφάλειας, με σταθερά υψηλότερα ποσοστά άγχους και συχνών συμπτωμάτων συναισθηματικής δυσφορίας.
Η έκθεση του ΠΟΥ δεν μπαίνει σε λεπτομέρειες ανά χώρα, ούτε αναλύει ξεχωριστά κάθε κοινωνικό μηχανισμό. Αφήνει όμως ελάχιστα περιθώρια παρερμηνείας: το φύλο λειτουργεί ως παράγοντας κινδύνου για την ψυχική υγεία στην ύστερη εφηβεία.
Ούτε τα αγόρια είναι καλά, απλώς πονάνε διαφορετικά
Η εστίαση στα κορίτσια 15–19 ετών, επειδή εκεί συγκλίνουν τα πιο ανησυχητικά δεδομένα, δεν σημαίνει ότι τα αγόρια σήμερα είναι ψυχικά υγιή. Στον ίδιο χάρτη, εμφανίζουν συχνότερα διαταραχές συμπεριφοράς και χρήση ουσιών, ενώ οι νέοι άνδρες έχουν υψηλότερα ποσοστά θανάτων από αυτοκτονία σε σχέση με τις νέες γυναίκες, στις ηλικίες 15–29.
Σε κάθε περίπτωση, η έμφυλη διάσταση της ψυχικής υγείας δεν είναι διαγωνισμός για το ποιο φύλο υποφέρει περισσότερο και τελικά «κερδίζουν» οι γυναίκες. Αντιθέτως, αναδεικνύει ότι τα ίδια περιβάλλοντα παράγουν διαφορετικού τύπου ψυχικές δυσκολίες, ανάλογα με το πώς κοινωνικοποιούνται τα παιδιά, τι επιτρέπεται να νιώσουν, τι μπορούν να εκφράσουν ανοιχτά και ποια συμπεριφορά θεωρείται αναμενόμενη για κάθε φύλο, μέσα στο πατριαρχικό κοινωνικό πλαίσιο, όπου ζούμε.
Αξίζει εδώ να σημειωθεί κάτι που η ίδια η έκθεση αποσιωπά: Παρότι στέκεται εκτενώς στις ανισότητες, δεν κάνει ούτε μία ρητή αναφορά στα ΛΟΑΤΚΙ+ παιδιά και νέους, σε μια από τις ομάδες με τον πιο τεκμηριωμένα αυξημένο κίνδυνο για κατάθλιψη, άγχος και αυτοκτονικό ιδεασμό στην Ευρώπη. Επιστημονική παράλειψη ή πολιτική επιλογή; Δεν γνωρίζω. Σε κάθε περίπτωση, όμως, η απουσία τους από τον χάρτη ψυχικής υγείας καθιστά ξανά αόρατα ακριβώς εκείνα τα άτομα που πληρώνουν δυσανάλογα το κόστος του στιγματισμού, της βίας και του αποκλεισμού.
Η στατιστική στην καθημερινότητα
Όταν ένα στα τέσσερα κορίτσια 15–19 ζει με ψυχική διαταραχή, το ερώτημα δεν μπορεί να παραμείνει σε επίπεδο στατιστικής. Η καθημερινότητα στα σχολεία, στα σπίτια και στις υπηρεσίες ψυχικής υγείας δεν μπορεί να συνεχίσει να οργανώνεται σαν να έχει να αντιμετωπίσει μόνο «λίγες δύσκολες περιπτώσεις» – αυτό συνέβαινε πριν από 30 χρόνια. Τότε, όμως, υπήρχαν λιγότερα καταγεγραμμένα ασθενή παιδιά, καλύτερες κοινωνικές συνθήκες, υποδιάγνωση και έλλειψη ενημέρωσης. Τα πράγματα έχουν μεταβληθεί ριζικά. Η έκθεση του ΠΟΥ, μαζί με πρόσφατες ευρωπαϊκές αναλύσεις, οδηγεί υποχρεωτικά σε μερικές πολύ συγκεκριμένες ερωτήσεις:
-
Πώς οργανώνεται το σχολείο; Η σχολική πραγματικότητα δεν είναι ουδέτερη. Πιέσεις επιδόσεων, διαρκείς αγχωτικές εξετάσεις, έλλειψη ουσιαστικής υποστήριξης από ψυχολόγους και κοινωνικούς λειτουργούς, ανενημέρωτοι εκπαιδευτικοί. Όλα αυτά συνθέτουν περιβάλλοντα που επιβαρύνουν ακόμα περισσότερο όσους ήδη δυσκολεύονται.
-
Τι γνωρίζουν και τι αντέχουν οι γονείς; Οι γονείς καλούνται να αναγνωρίσουν σημάδια που δεν είναι πάντα προφανή: μεταβολές ύπνου και διατροφής, απόσυρση, σωματικά συμπτώματα χωρίς προφανή οργανική αιτία, αυτοτραυματισμοί που κρύβονται. Χωρίς πρόσβαση σε αξιόπιστη ενημέρωση και χωρίς δομές υποστήριξης, μένουν συχνά μόνο με την άρνηση, την ενοχή ή/και την αγωνία.
-
Πώς ανταποκρίνονται οι υπηρεσίες; Η έκθεση του ΠΟΥ καταγράφει ότι μία στις τέσσερις χώρες της Ευρωπαϊκής Περιφέρειας δεν διαθέτει κοινοτικές υπηρεσίες ψυχικής υγείας για παιδιά και εφήβους. Ακούγεται τρομακτικό γιατί είναι τρομακτικό: Κατά μέσο όρο, αντιστοιχεί ένας ψυχίατρος για κάθε 76.000 παιδιά και εφήβους. Γίνεται, λοιπόν, σαφές ότι συνολικά στην Ευρώπη, δεν έχει δοθεί η δέουσα σημασία σε αυτό το σοβαρό ψυχοκοινωνικό ζήτημα.
Τι μπορεί να γίνει;
Η επιστημονική και τεκμηριωμένη διαπίστωση ότι ένα στα τέσσερα κορίτσια 15–19 ετών ζει με ψυχική διαταραχή είναι ένα μήνυμα:
-
Προς τις κυβερνήσεις, που οφείλουν να σχεδιάσουν πολιτικές στην παιδική και εφηβική ψυχική υγεία και με έμφυλη οπτική.
-
Προς τα εκπαιδευτικά συστήματα, που χρειάζεται να ξαναδούν από την αρχή τον τρόπο με τον οποίο αξιολογούν, στηρίζουν και προστατεύουν τους μαθητές και τις μαθήτριές τους.
-
Προς τις δημόσιες υπηρεσίες υγείας και ψυχικής υγείας, που οφείλουν να απαιτήσουν και να οργανώσουν καθολική θεραπευτική πρόσβαση σε κάθε παιδί, χωρίς οικονομικά ή γεωγραφικά εμπόδια.
-
Προς τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης, που οφείλουν να μιλούν για αυτά τα δεδομένα χωρίς στιγματισμό και δραματοποίηση.
- Προς τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης, που οφείλουν να προστατεύουν τους χρήστες τους όταν είναι ανήλικοι.
Για τον ΠΟΥ, τα δεδομένα αυτά μπορούν να λειτουργήσουν ως εργαλείο πίεσης. Για την κοινωνία, πάλι, είναι ο καθρέφτης της. Το γεγονός ότι ένα στα τέσσερα κορίτσια 15–19 ετών μετριέται πλέον ως πάσχον από ψυχική διαταραχή στην Ευρωπαϊκή Περιφέρεια δεν μπορεί να μείνει ως απλή αναφορά σε μια έκθεση. Θα έπρεπε να είναι το σημείο εκκίνησης για όσα πρέπει να αλλάξουν.
