Highlights
- Ο Βαγγέλης Ηλιόπουλος και ο Αντρέας Κώστα δούλεψαν τρία χρόνια πάνω στις παιδικές αναμνήσεις του Αντρέα από την προσφυγιά στην Κύπρο.
- Ένα αγόρι θέλει να περπατήσει ολόκληρο το νησί. Ένα κορίτσι που έφυγε από το σπίτι του με ένα κλειδί κι ένα κουταλάκι τού διηγείται την ιστορία του.
- Η εικονογράφος Έφη Κοκκινάκη, συμμαθήτρια του Βαγγέλη Ηλιόπουλου από τα παιδικά τους χρόνια, δούλεψε μαζί του κάθε εικόνα του βιβλίου.
- Για πολλά παιδιά στην Κύπρο, η προσφυγιά ανήκει στην ιστορία της οικογένειάς τους. Στις επισκέψεις τους στα σχολεία οι συγγραφείς συνάντησαν και δισέγγονα προσφύγων.
- Για τον Βαγγέλη Ηλιόπουλο, το «δεν ξεχνώ» αφορά και τα σημερινά παιδιά που αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τον τόπο τους.
Υπάρχει ένα νησί που δεν είσαι ελεύθερος να το περπατήσεις ολόκληρο. Ένα αγόρι ξεκινά με την ελπίδα ότι θα καταφέρει να το περπατήσει. Κι ένα κορίτσι το βοηθά να καταλάβει την ιστορία του νησιού. Τα δυο παιδιά υπόσχονται να μην ξεχάσουν και να προσπαθούν μέχρι να τα καταφέρουν να γίνει όλο το νησί ελεύθερο. Δυο δάσκαλοι, συγγραφείς και άνθρωποι του παιδικού βιβλίου, ο Βαγγέλης Ηλιόπουλος και ο Αντρέας Κώστα, ο οποίος μάλιστα ήταν ο ίδιος παιδί πρόσφυγας στην Κύπρο, έγραψαν το βιβλίο Το αγόρι που ήθελε να περπατήσει ένα ολόκληρο νησί γύρω γύρω.
Οι δυο δημιουργοί αναδεικνύουν την προσφυγιά και μιλούν για το άδικο, με την ελπίδα τα παιδιά να φτιάξουν έναν κόσμο χωρίς πόνο. Με όχημα τη γλώσσα του παραμυθιού, προσκαλούν τους μικρούς αναγνώστες σ’ ένα ταξίδι στον χώρο και στον χρόνο, σαν τις ιστορίες του παππού και της γιαγιάς, ώστε να ανακαλέσουν τόπους στους οποίους μπορεί μεν να μην έχουν πάει, αλλά τους κουβαλούν μέσα τους, τόπους που πυροδοτούν μια παράδοξη νοσταλγία και ενεργοποιούν μια ιδιότυπη μνήμη, προσωπική και συλλογική.
Μαζί με την Έφη Κοκκινάκη, που υπογράφει την εικονογράφηση, και μέσα από τους δύο μικρούς ήρωες του βιβλίου που υπόσχονται να μην ξεχάσουν, προσεγγίζουν με ευαισθησία το ιστορικό τραύμα, τον ξεριζωμό και τις επιπτώσεις των πολεμικών συγκρούσεων στα παιδιά, με την ελπίδα ότι αυτά θα καταφέρουν να φτιάξουν έναν καλύτερο κόσμο.
Το ParentStories συζήτησε με τον Βαγγέλη Ηλιόπουλο για Το αγόρι που ήθελε να περπατήσει ένα ολόκληρο νησί γύρω γύρω, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Πατάκη.
«Ας περπατήσουμε λέξη λέξη ένα ολόκληρο νησί.
Η μνήμη είναι η δύναμή σου. Απ’ το μυαλό κανείς δεν μπορεί να σβήσει τίποτα».

Βαγγέλη, ο καθένας σας έχει μια ξεχωριστή πορεία στον χώρο της λογοτεχνίας και των βιβλίων για παιδιά. Πώς γεννήθηκε η ιδέα για το βιβλίο αυτό και πώς συνεργαστήκατε για να αφηγηθείτε μια ιστορία που για τον Αντρέα, μάλιστα, συνδέεται με προσωπικά βιώματα προσφυγιάς;
Η σχέση που μου καλλιέργησαν οι γονείς μου με την Κύπρο και η πολύ δυνατή αφήγηση του Αντρέα ως παιδιού πρόσφυγα αποτέλεσαν την αφορμή να σκεφτούμε ένα βιβλίο που θα γράφαμε μαζί. Η ιδέα γεννήθηκε και ξεκίνησε να υλοποιείται αργά και σταθερά, λέξη λέξη. Τρία χρόνια, Λάρνακα Αθήνα, δουλεύαμε παράλληλα ή μαζί. Οι τόσες αναμνήσεις του Αντρέα έπρεπε να διυλιστούν ώστε να πάρουμε το απόσταγμα της μνήμης.
Ποια είναι η δική σου σχέση με την Κύπρο και την ιστορία της; Άλλαξε ο τρόπος αντίληψής σου μέσα από αυτή τη διαδικασία συν-γραφής;
Πέρα από την καταγωγή του προπάππου μου, που είναι κάτι απλώς γραμμένο στα χαρτιά, υπήρχε μια ουσιαστική σχέση με το νησί, την οποία καλλιέργησαν οι γονείς μου. Με ταξίδια, φίλους, διηγήσεις η Κύπρος ήταν ένας οικείος χώρος διακοπών έως την εισβολή. Μετά, την ξαναβρίσκω ενήλικας και ήδη συγγραφέας και εισπράττω μια πρωτόγνωρη αγάπη από τους μικρούς αναγνώστες, από τους εκπαιδευτικούς, από τους γονείς.
Επιλέξατε να εξιστορήσετε αυτή την τραυματική ιστορική εμπειρία στο αγόρι, και στους αναγνώστες, μέσα από τη φωνή ενός σχεδόν φασματικού κοριτσιού. Ποιο είναι αυτό το πλάσμα που εγκαταλείπει το σπίτι κρατώντας ένα κλειδί και το κουταλάκι με το οποίο το τάιζε η μητέρα του;
Είναι οποιοδήποτε παιδί πρόσφυγας που στερήθηκε το δικαίωμα να μεγαλώσει με ειρήνη στον τόπο του, στο σπίτι των γονιών του. Είναι η ίδια η ψυχή της Κύπρου που ζει τόσα χρόνια το άδικο και επιμένει να αγωνίζεται για το δίκαιο.
Το κορίτσι του παραμυθιού έχει σταματήσει να μεγαλώνει. Το λέει, άλλωστε, πως με το άδικο ο χρόνος δεν κυλά. Το αγόρι, πάλι, του δίνει το χέρι για να περπατήσουν ολόκληρο το νησί γύρω γύρω παρέα. Πώς επηρεάζει την ενήλικη ζωή μια τσακισμένη παιδική ηλικία; Έκανα μια σκέψη. Μήπως το κορίτσι είναι μια μητέρα, πλέον, που προσπαθεί να μοιραστεί το τραύμα τής παιδικής της ηλικίας με τον γιο της…
Θα μπορούσε να είναι μια μητέρα, μια φίλη, θα μπορούσε να είναι και η ίδια η Ιστορία. Το τραύμα καμιά φορά δεν αφήνει αλήθειες να ειπωθούν. Μια ιδιότυπη προστασία μιας γενιάς προς την άλλη. Κι όμως, η άγνοια, αυτή κουρτίνα σιωπής δεν βοηθά. Το κορίτσι έρχεται να πει την αλήθεια.
Πώς έχει κληροδοτηθεί αυτό το ιστορικό συλλογικό τραύμα στις επόμενες γενιές και ποιος ο ρόλος της λογοτεχνίας – και της τέχνης εν γένει– στη διαδικασία της διαπραγμάτευσής του σήμερα;
Η τέχνη εκφράζει αυτό το τραύμα με τον καλύτερο τρόπο, αφού μιλά απευθείας στο συναίσθημα και το μετουσιώνει σε μνήμη. Ζητάμε από το παιδί να νοσταλγήσει κάτι που δεν ξέρει. Άρα πρέπει πρώτα να μάθει και μετά η μνήμη θα ενεργοποιηθεί και η λήθη θα φύγει. Το παρελθόν είναι σήμερα, και επηρεάζει σημαντικά το αύριο και τη ζωή κάθε ατόμου.
«Τις ιστορίες πρέπει να τις μοιραζόμαστε. Είναι η κληρονομιά μας», γράφετε. Υπήρξαν σημεία όπου δυσκολευτήκατε να βρείτε τις κατάλληλες λέξεις;
Η συγγραφή είναι ένας αγώνας με τις λέξεις. Κεντήσαμε το κείμενο λέξη λέξη για τρία χρόνια. Επίσης, προσέξαμε πολύ όσα λέμε αλλά και όσα δεν λέμε, αυτές τις παύσεις που έρχεται ο αναγνώστης και προσθέτει το δικό του κομμάτι δίνοντας το δικό του νόημα στο κείμενο.
Πώς συνεργαστήκατε με την Έφη Κοκκινάκη, ώστε να ζωντανέψει το κείμενό σας; Πώς αποφασίσατε τι θα ειπωθεί με λόγια και τι με εικόνες;
Την Έφη την ξέρω από έξι χρονών. Ήμαστε συμμαθητές και πάντα θέλαμε να κάνουμε ένα βιβλίο μαζί, αλλά δεν είχε βρεθεί η ευκαιρία. Συνεργαστήκαμε εικόνα εικόνα και από αυτή τη συνεργασία μπορεί να αλλάζαμε κάτι στο κείμενο ή κάτι στην εικόνα. Το τελικό αποτέλεσμα προκύπτει από αυτή τη μίξη της λεκτικής γλώσσας με τη γλώσσα των εικόνων. Έτσι καταφέρνουμε να κάνουμε κατανοητό στο παιδί ένα τελικό συγκείμενο στο οποίο χώρος και χρόνος μπερδεύονται στην αχλή της ιστορίας.
Ένα παιδί που θα διαβάσει σήμερα το παραμύθι σας μπορεί να γνωρίζει ελάχιστα για την εισβολή και την κατοχή. Τι χρειάζεται να του εξηγήσουμε εμείς οι μεγάλοι για να μπορέσει να την καταλάβει; Υπάρχει κίνδυνος οι νέες γενιές να διολισθήσουν σε αισθήματα εκδικητικότητας ή εχθροπάθειας ;
Το παιδί θα πάρει όση «γνώση» χρειάζεται, κι αν εκείνο θελήσει θα ψάξει να βρει και άλλα ιστορικά στοιχεία. Δεν χρειάζεται να εξηγήσουμε τίποτα. Εμείς δεν θελήσαμε να δώσουμε τον μεγάλο καμβά της Ιστορίας, αλλά μικρούς καμβάδες με ιστορίες απλών ανθρώπων που το άδικο τους έκανε πρόσφυγες από τη μια μέρα στην άλλη. Αυτό έχει συμβεί και μπορεί να συμβαίνει και τώρα και μπορεί να συμβεί ξανά οποιαδήποτε στιγμή στο μέλλον.
Το παιδί πρόσφυγας παντού και πάντα είναι ο μεγάλος αδικημένος. Δεν καλλιεργούμε ούτε το μίσος ούτε την εκδίκηση. Καλλιεργούμε την ελπίδα ότι το δίκαιο θα επικρατήσει. Και όσο κι αν εμείς, οι μεγάλοι, είμαστε ματαιωμένοι, δεν μπορούμε να στερήσουμε την ελπίδα από τα παιδιά.
Πώς διαχειρίζεται ο κυπριακός λαός έννοιες όπως η ελπίδα, η αισιοδοξία, η δικαιοσύνη και -βέβαια- η ελευθερία;
Στην ιστορική στιγμή όπου βρισκόμαστε, πενήντα δύο χρόνια μετά, με υπομονή και επιμονή. Με τη στήριξη όλων μας. Γιατί η Κύπρος είναι νησί όλων μας. Τα τραύματα της εθνικής τραγωδίας θα επουλωθούν μόνο όταν επικρατήσει το δίκαιο.
Από την εμπειρία σας, οι Κύπριοι εκπαιδευτικοί, όταν καλούνται να διαχειριστούν ένα τόσο φορτισμένο ιστορικό θέμα μέσα στην τάξη, αισθάνονται αμηχανία ή έρχονται σε δύσκολη θέση;
Από την επαφή που είχαμε με παιδιά στα σχολεία είναι κάτι που ήδη βρίσκεται στην καθημερινότητά τους. Πολλά παιδιά είναι δισέγγονα προσφύγων. Εμείς, με το βιβλίο αυτό, τους δίνουμε μια αφορμή να ανοίξει η συζήτηση, να διατηρηθεί η μνήμη, να διαχειριστούν το τραύμα, να καλλιεργήσουν την ελπίδα.
Οι δυο μικροί ήρωες δίνουν την υπόσχεση «να μην ξεχάσουν», σε έναν κόσμο ενηλίκων που συχνά βολεύεται στη λήθη… Άλλωστε, το «δεν ξεχνώ» έχει διαφορετικό ειδικό βάρος για κάποιον που έχασε το σπίτι του και για ένα παιδί που γεννήθηκε πενήντα χρόνια αργότερα. Τι ζητάμε από αυτό το παιδί όταν του λέμε να μην ξεχάσει;
Του ζητάμε να διεκδικήσει τα δικαιώματα που στερήθηκαν η γιαγιά και ο παππούς τους όταν ήταν παιδιά, να μεγαλώνουν με ειρήνη στον τόπο τους. Και το διεκδικούμε για κάθε παιδί στον πλανήτη.
Στο τέλος, το αγόρι και το κορίτσι εξακολουθούν να μην μπορούν να περπατήσουν ολόκληρο το νησί γύρω γύρω. Πού ακριβώς τοποθετείται η διαχωριστική γραμμή – το συρματόπλεγμα– ανάμεσα στην ελπίδα που φέρει κάθε παραμύθι και στη σκληρή πραγματικότητα ενός ανεπίλυτου εδώ και μισό αιώνα διεθνούς ζητήματος;
Στις παραμυθένιες ιστορίες για παιδιά δεν παραποιούμε την αλήθεια, απλώς την καθιστούμε διαχειρίσιμη για την ηλικία του μέσα από την προσπάθεια και τον αγώνα για το δίκαιο, και βέβαια μέσα από την ελπίδα. Η ενσυναίσθηση και η αλληλοκατανόηση με τον σεβασμό μεταξύ των λαών είναι αυτό που θα δημιουργήσει αύριο έναν καλύτερο κόσμο. Δεν πρέπει η δική μας ματαίωση να μας οδηγήσει στο να μην καλλιεργούμε στα παιδιά μας αυτές τις αξίες.
Τι θα θέλατε να μην ξεχάσουν τα παιδιά μετά την ανάγνωση του παραμυθιού;
Είναι πολλαπλά τα επίπεδα κατανόησης και ο κάθε αναγνώστης θα δώσει εκείνος το νόημα που θέλει στο βιβλίο. Στις επισκέψεις μου στα σχολεία στην Κύπρο και στην Ελλάδα χαίρομαι όταν βλέπω στα μάτια των παιδιών την ελπίδα για ένα κόσμο δίκαιο, την κατανόηση για τα παιδιά που είναι σήμερα πρόσφυγες, τη διάθεση να μην επιτρέψουν να χάσει κανένα παιδί σήμερα το δικαίωμα να μεγαλώνει με ειρήνη στον τόπο του. Γυρίζοντας συγκινημένος από ένα σχολείο έγραψα στον Αντρέα: «Αυτό το βιβλίο έπρεπε να το γράψουμε. Και χαίρομαι που το κάναμε μαζί».
Το αγόρι που ήθελε να περπατήσει ένα ολόκληρο νησί γύρω γύρω
Κείμενο: Βαγγέλης Ηλιόπουλος – Αντρέας Κώστα, εικονογράφηση: Έφη Κοκκινάκη, Εκδόσεις Πατάκη, 5+






