Highlights
- Η κούραση της ημέρας δυσκολεύει παιδιά, γονείς και εκπαιδευτικούς να ακούσουν ο ένας τον άλλον.
- Ο εκπαιδευτικός χρειάζεται χρόνο για να γνωρίσει κάθε παιδί και να κερδίσει την εμπιστοσύνη του.
- Οι γονείς χρειάζονται κι εκείνοι χρόνο για να καταλάβουν πότε το παιδί τους θέλει βοήθεια και πότε μπορεί να δοκιμάσει μόνο του.
- Τα παιδιά χρειάζονται χρόνο για να μάθουν με τον ρυθμό τους, να παίξουν, ακόμη και να βαρεθούν.
- Στο σπίτι και στην τάξη, τα παιδιά μαθαίνουν σταδιακά ότι και οι μεγάλοι χρειάζονται μερικές φορές λίγο χρόνο προτού τους απαντήσουν.
Τι είναι ένα σχολείο; Είναι το κτίριο που στεγάζει τις τάξεις του; Το πρόγραμμα σπουδών που ακολουθεί; Οι παιδαγωγικές μέθοδοι που εφαρμόζει; Οι επιδόσεις των μαθητών και μαθητριών του; Σίγουρα είναι όλα αυτά. Όμως είναι και κάτι ακόμη: ένα σχολείο είναι οι άνθρωποί του.
Είναι τα παιδιά, οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί που «συναντιούνται» καθημερινά, φέρνοντας μαζί τους διαφορετικές εμπειρίες, ανάγκες, προσδοκίες, δυνατότητες, αδυναμίες, φόβους και επιθυμίες. Από αυτή τη «συνάντηση» γεννιέται κάθε φορά ένα διαφορετικό σχολείο. Ακόμη κι αν δύο σχολεία έχουν το ίδιο πρόγραμμα, τα ίδια βιβλία και τις ίδιες υποδομές, δεν μπορούν ποτέ να είναι πραγματικά ίδια. Γιατί οι άνθρωποί τους δεν είναι ίδιοι.
Υπάρχει κάτι παράδοξο σε αυτή τη συνάντηση. Γονείς, εκπαιδευτικοί και παιδιά φαίνεται να μοιράζονται έναν κοινό στόχο: την ανάπτυξη, τη μάθηση και την ευημερία του παιδιού. Κι όμως, πόσο συχνά ακούμε τη μία πλευρά να παραπονιέται για την άλλη;
Οι γονείς θεωρούν ότι οι εκπαιδευτικοί δεν καταλαβαίνουν αρκετά το παιδί τους. Οι εκπαιδευτικοί αισθάνονται ότι οι γονείς δεν κατανοούν τις δυσκολίες της σχολικής καθημερινότητας. Τα παιδιά διαμαρτύρονται ότι οι «μεγάλοι» δεν τα ακούν, δεν τα καταλαβαίνουν ή απαιτούν συνεχώς περισσότερα. Και οι μεγάλοι, με τη σειρά τους, συχνά παραπονιούνται για τη συμπεριφορά, την ελλιπή προσπάθεια ή την ανταπόκριση των παιδιών. Πώς γίνεται, λοιπόν, άνθρωποι που επιθυμούν κάτι κοινό να δυσκολεύονται τόσο πολύ να «συναντηθούν»;
Η εξουθένωση της καθημερινότητας
Υπάρχει μια πραγματικότητα που δύσκολα μπορούμε να αγνοήσουμε. Ζούμε σε μια εποχή καταιγιστικών εξελίξεων και συνεχών μεταβολών. Οι ρυθμοί της καθημερινότητας επιταχύνονται, οι απαιτήσεις πολλαπλασιάζονται και οι άνθρωποι καλούμαστε διαρκώς να προσαρμοζόμαστε σε νέες συνθήκες, πριν ακόμη προλάβουμε να βρούμε τη θέση μας στις προηγούμενες!
Οι εκπαιδευτικοί βρίσκονται αντιμέτωποι με διαρκώς μεταβαλλόμενες εκπαιδευτικές απαιτήσεις, νέες τεχνολογίες, αυξανόμενες διοικητικές υποχρεώσεις και πολλαπλές προσδοκίες για τον ρόλο τους. Καλούνται να ανταποκριθούν στις διαφορετικές ανάγκες των παιδιών, να συνεργαστούν με τις οικογένειες, να σχεδιάσουν, να αξιολογήσουν, να υποστηρίξουν, να καινοτομήσουν. Όλα αυτά μέσα σ’ έναν χρόνο που μοιάζει να μην επαρκεί.
Οι γονείς, από την άλλη, προσπαθούν να ισορροπήσουν ανάμεσα στις επαγγελματικές απαιτήσεις, στις οικονομικές και οικογενειακές υποχρεώσεις, στις ανάγκες των παιδιών τους και στις συνεχώς μεταβαλλόμενες προσδοκίες για το τι σημαίνει να είναι κανείς «καλός γονέας». Καλούνται να είναι διαθέσιμοι, ενημερωμένοι, υποστηρικτικοί, αποτελεσματικοί. Να προλαβαίνουν, να οργανώνουν, να ανταποκρίνονται. Όλα αυτά μέσα σ’ έναν χρόνο που μοιάζει να μην επαρκεί.
Και τα παιδιά; Μήπως έχουμε ξεχάσει ότι και εκείνα κουράζονται;
Η καθημερινότητά τους γεμίζει με σχολικές απαιτήσεις, δραστηριότητες, προγράμματα, υποχρεώσεις και προσδοκίες. Μεγαλώνουν σε έναν κόσμο που αλλάζει ταχύτατα, δέχονται έναν τεράστιο όγκο πληροφοριών και ερεθισμάτων και καλούνται να προσαρμόζονται συνεχώς, ενώ ακόμη ανακαλύπτουν τον εαυτό τους και τον κόσμο γύρω τους.
Δεν είναι, λοιπόν, παράξενο που η κόπωση και η εξουθένωση αποτελούν ζητήματα που μας απασχολούν έντονα. Και δεν είναι δύσκολο να φανταστούμε τι συμβαίνει όταν αυτοί οι τρεις κόσμοι συναντιούνται έχοντας ήδη εξαντλήσει μεγάλο μέρος των αντοχών τους. Ίσως τότε να γίνεται δυσκολότερο να ακούσουμε πραγματικά ο ένας τον άλλον. Ίσως να έχουμε λιγότερη υπομονή, λιγότερη διάθεση να κατανοήσουμε, λιγότερο χώρο για τις δυσκολίες του άλλου.
Και κάπου εκεί, μέσα σ’ αυτές τις συνθήκες, αρχίζει η αναζήτηση του υπευθύνου για την αδυναμία «συνάντησης»… «Τις πταίει;» Φταίει ο γονέας που δεν ασχολείται αρκετά; Φταίει ο εκπαιδευτικός που δεν ανταποκρίνεται όπως θα θέλαμε; Φταίει το παιδί που δεν προσπαθεί, δεν συγκεντρώνεται ή δεν συνεργάζεται;
Δεν γνωρίζω αν υπάρχει μία απάντηση σ’ όλα αυτά τα ερωτήματα. Σίγουρα υπάρχουν πολλές. Υπάρχει, όμως, κάτι που με απασχολεί όλο και περισσότερο στην εκπαιδευτική μου διαδρομή. Μήπως, μέσα σε αυτή τη διαρκή προσπάθεια να προλάβουμε τα πάντα, έχουμε αρχίσει να στερούμε ο ένας από τον άλλον κάτι πολύτιμο; Τον χρόνο…
Πόσο χρόνο δίνουμε ο ένας στον άλλον;
Αναρωτιέμαι πόσο χρόνο δίνουμε οι γονείς στους εκπαιδευτικούς για να γνωρίσουν τα παιδιά μας. Όχι απλώς για να μάθουν το όνομά τους, να εντοπίσουν τις μαθησιακές τους ανάγκες ή να αξιολογήσουν τις επιδόσεις τους. Αλλά για να τα γνωρίσουν ως ανθρώπους. Να ανακαλύψουν τι τα κάνει να γελούν, τι τα φοβίζει, πότε αισθάνονται ασφαλή, πότε αποσύρονται, πότε τολμούν. Να καταλάβουν πώς συνεργάζονται, πώς δημιουργούν φιλίες, πώς διαχειρίζονται τις απογοητεύσεις τους. Να ανακαλύψουν τι τα κινητοποιεί.
Πόσο χρόνο χρειάζεται ένας εκπαιδευτικός για να γίνει για ένα παιδί άνθρωπος εμπιστοσύνης; Και πόσο χρόνο του επιτρέπουμε να διαθέσει σε αυτή τη διαδικασία πριν αρχίσουμε να ζητάμε αποτελέσματα; Γιατί η παιδαγωγική σχέση δεν οικοδομείται αυτόματα την πρώτη ημέρα του σχολείου. Χρειάζεται συναντήσεις, παρατηρήσεις, δοκιμές, λάθη, επαναπροσδιορισμούς. Χρειάζεται το παιδί να αισθανθεί ότι ο εκπαιδευτικός ενδιαφέρεται να το γνωρίσει και όχι μόνο να το διδάξει. Και ίσως τότε η μάθηση να μπορεί να αποκτήσει ένα διαφορετικό νόημα.
Πόσο χρόνο δίνουμε οι εκπαιδευτικοί στους γονείς; Πόσο χρόνο τούς δίνουμε να κατανοήσουν ότι το παιδί τους μεγαλώνει, αλλάζει, αποκτά νέες δυνατότητες, συναντά δυσκολίες, χρειάζεται διαφορετική υποστήριξη σε κάθε φάση της ζωής του; Ένας γονέας μπορεί να χρειάζεται χρόνο για να αναγνωρίσει ότι το παιδί του δυσκολεύεται σε κάτι. Μπορεί να χρειάζεται ακόμη περισσότερο χρόνο για να αποδεχτεί ότι το παιδί του δεν χρειάζεται πια τόση βοήθεια όση του προσφέρει.
Μπορεί να δυσκολεύεται να αφήσει το παιδί του να δοκιμάσει μόνο του, να αποτύχει, να ξαναπροσπαθήσει. Και μέσα σε όλα αυτά, υπάρχει ένας άνθρωπος που εργάζεται, κουράζεται, ανησυχεί, προσπαθεί να ανταποκριθεί σε πολλαπλούς ρόλους. Πόσο συχνά σκεφτόμαστε ότι ο γονέας και το παιδί χρειάζονται και χρόνο χωρίς σχολικές υποχρεώσεις;
Χρόνο για ξεκούραση, παιχνίδι, συζήτηση ή απλώς για να βρίσκονται μαζί χωρίς να πρέπει να ολοκληρώσουν κάτι; Η συνεργασία σχολείου και οικογένειας δεν μπορεί να οικοδομηθεί πάνω στη διαρκή απαίτηση. Χρειάζεται κατανόηση των πραγματικών συνθηκών μέσα στις οποίες ζει κάθε οικογένεια.
Ο χρόνος που χρειάζονται τα παιδιά
Και στα παιδιά πόσο χρόνο δίνουμε; Κάθε σχολική χρονιά φέρνει μια καινούργια πραγματικότητα. Νέους ανθρώπους, νέες σχέσεις, νέες απαιτήσεις, νέες ευθύνες. Ακόμη και όταν το σχολικό περιβάλλον παραμένει το ίδιο, το παιδί που επιστρέφει τον Σεπτέμβριο δεν είναι ακριβώς το παιδί που αποχαιρετήσαμε τον Ιούνιο. Χρειάζεται χρόνο για να προσαρμοστεί, να ανακαλύψει τις δυνατότητές του, να αναγνωρίσει τις δυσκολίες του, να καταλάβει τι το ενδιαφέρει. Χρειάζεται χρόνο για να μάθει, αλλά και για να μη μαθαίνει διαρκώς κάτι που έχουμε αποφασίσει εμείς ότι πρέπει να μάθει. Χρειάζεται χρόνο για να παίξει, να βαρεθεί, να παρατηρήσει, να αναρωτηθεί, να πειραματιστεί.
Πόσο συχνά, όμως, η αγωνία μας για την πρόοδό του μετατρέπεται σε βιασύνη; Να διαβάσει γρηγορότερα. Να γράψει καλύτερα. Να οργανωθεί περισσότερο. Να γίνει πιο υπεύθυνο. Να ξεπεράσει μια δυσκολία. Και πόσο συχνά αναρωτιόμαστε αν του έχουμε δώσει τον απαραίτητο χρόνο; Όχι έναν χρόνο απεριόριστο, χωρίς όρια ή υποστήριξη. Αλλά τον χρόνο που χρειάζεται ένας άνθρωπος για να κατακτήσει κάτι με τον δικό του ρυθμό.
Υπάρχει τέλος και μια πλευρά που συχνά παραβλέπουμε. Τα παιδιά έχουν και εκείνα προσδοκίες από τους μεγάλους. Μερικές φορές απαιτούν την άμεση ανταπόκρισή τους. Θέλουν ο γονέας να είναι διαθέσιμος τη στιγμή που τον χρειάζονται. Θέλουν ο εκπαιδευτικός να ακούσει αμέσως την ερώτησή τους, να λύσει τη διαφωνία τους, να ασχοληθεί με τη δική τους ανάγκη. Και αυτό είναι κατανοητό. Η ικανότητα να αναγνωρίζουμε τις ανάγκες και τα όρια των άλλων καλλιεργείται σταδιακά.
Μήπως, λοιπόν, χρειάζεται να μάθουμε και στα παιδιά να δίνουν χρόνο; Να αναγνωρίζουν ότι ο γονέας μπορεί να χρειάζεται λίγη ξεκούραση μετά τη δουλειά. Ότι ο εκπαιδευτικός χρειάζεται να μοιράζει την προσοχή του σε πολλά παιδιά. Ότι και οι μεγάλοι δυσκολεύονται, κάνουν λάθη, χρειάζονται χρόνο για να σκεφτούν και να επανέλθουν. Όχι για να ζητήσουμε από τα παιδιά να αναλάβουν τις ευθύνες των μεγάλων, αλλά για να τα βοηθήσουμε να κατανοήσουν ότι οι σχέσεις είναι αμοιβαίες και ότι κάθε άνθρωπος έχει ανάγκες που αξίζουν σεβασμό.
Ένα σχολείο που δίνει χρόνο
Φαντάζομαι, λοιπόν, ένα σχολείο όπου ο χρόνος δεν θα είναι μόνο αυτό που μετρά το κουδούνι και τα ρολόγια. Ένα σχολείο όπου οι γονείς θα δίνουν στους εκπαιδευτικούς χρόνο να γνωρίσουν τα παιδιά τους, χωρίς να παραιτούνται από το δικαίωμα να ενδιαφέρονται, να ρωτούν και να συμμετέχουν. Όπου οι εκπαιδευτικοί θα δίνουν στους γονείς χρόνο να κατανοήσουν, να επεξεργαστούν, να δοκιμάσουν και να αλλάξουν, χωρίς να τους αντιμετωπίζουν ως εμπόδιο στην εκπαιδευτική διαδικασία. Όπου οι μεγάλοι θα δίνουν στα παιδιά χρόνο να ανακαλύψουν ποια είναι, τι μπορούν να κάνουν και τι χρειάζονται. Και όπου τα παιδιά, μεγαλώνοντας, θα μαθαίνουν να αναγνωρίζουν τον χρόνο και τις ανάγκες των άλλων.
Δεν πιστεύω ότι ο χρόνος μπορεί να λύσει από μόνος του όλες τις δυσκολίες. Ούτε ότι αρκεί να περιμένουμε για να αλλάξουν τα πράγματα. Ο χρόνος χρειάζεται να συνοδεύεται από ενδιαφέρον, παρουσία, διάλογο, ευθύνη και δράση. Όμως, χωρίς αυτόν, ακόμη και οι καλύτερες προθέσεις κινδυνεύουν να μετατραπούν σε απαιτήσεις.
Να διαχειριστούμε καλύτερα τον χρόνο μας
Ίσως, λοιπόν, θα μπορούσαμε να ξεκινήσουμε από έναν κοινό, απλό αλλά ουσιαστικό στόχο: να μάθουμε όλοι και όλες, γονείς, εκπαιδευτικοί και παιδιά, να διαχειριζόμαστε καλύτερα τον χρόνο μας, για να εξασφαλίσουμε περισσότερο χρόνο για όσα πραγματικά έχουν σημασία. Να μάθουμε να ιεραρχούμε τις ανάγκες, τις εργασίες και τις ευθύνες μας. Να ξεχωρίζουμε όσα είναι πραγματικά σημαντικά από εκείνα που απλώς μας απασχολούν. Να αναγνωρίζουμε τις δραστηριότητες που καταναλώνουν τον χρόνο μας χωρίς να προσφέρουν κάτι ουσιαστικό στη ζωή μας.
Πόσος χρόνος καταναλώνεται καθημερινά σε συζητήσεις χωρίς ουσιαστικό περιεχόμενο, σε ατελείωτο σκρολάρισμα στις οθόνες, σε υποχρεώσεις που θα μπορούσαν να περιμένουν, σε πράγματα που κάνουμε από συνήθεια χωρίς να αναρωτιόμαστε αν αξίζουν πραγματικά τον χρόνο που τους αφιερώνουμε; Και πόσος από αυτόν τον χρόνο θα μπορούσε να μετατραπεί σε χρόνο «συνάντησης»; Σε χρόνο για να βρεθούμε πραγματικά ο ένας με τον άλλον.
Δεν είναι βέβαια όλες οι ημέρες ίδιες, ούτε έχουν όλοι οι άνθρωποι την ίδια δυνατότητα να ορίζουν τον χρόνο τους. Υπάρχουν πραγματικές υποχρεώσεις, απαιτητικές συνθήκες εργασίας και ευθύνες που δεν μπορούν να μετακινηθούν. Γι’ αυτό και η καλύτερη διαχείριση του χρόνου δεν μπορεί να αποτελεί ακόμη μία απαίτηση που θα φορτώσουμε στους εαυτούς μας ή στους άλλους. Μπορεί, όμως, να γίνει μια συνειδητή προσπάθεια. Να αναρωτιόμαστε συχνότερα πού πηγαίνει ο χρόνος μας, τι επιλέγουμε να κάνουμε με αυτόν και τι αφήνουμε τελικά έξω από τη ζωή μας.
Γιατί ο χρόνος έχει μια ιδιαιτερότητα: είναι το μόνο που, μόλις περάσει, δεν μπορούμε να το ανακτήσουμε. Δεν μπορούμε να τον αποθηκεύσουμε για αργότερα, να τον ξαναφτιάξουμε ή να επιστρέψουμε σε μια στιγμή που χάθηκε. Και η παιδική ηλικία δεν περιμένει. Τα παιδιά μεγαλώνουν τώρα. Ίσως, λοιπόν, το ζητούμενο να μην είναι μόνο να προετοιμάσουμε τα παιδιά για το μέλλον τους, αλλά και να μη χάσουμε το παρόν τους.
Αντί για επίλογο…
Ίσως, τελικά, να χρειάζεται να αλλάξουμε λίγο την ερώτηση που κάνουμε ο ένας στον άλλον. Αντί να αναρωτιόμαστε συνεχώς γιατί ο άλλος δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες μας, να αναρωτηθούμε: Του έχουμε δώσει τον χρόνο και έχουμε δημιουργήσει τις συνθήκες που χρειάζεται, ώστε να μπορέσει να ανταποκριθεί;
Γιατί το σχολείο δεν είναι κάτι που φτιάχνουν μόνο οι εκπαιδευτικοί και στο οποίο συμμετέχουν οι γονείς και τα παιδιά. Είναι κάτι που δημιουργείται καθημερινά από τη συνάντηση όλων τους. Και ίσως ένα διαφορετικό σχολείο να μπορεί να αρχίσει από κάτι φαινομενικά απλό: Να μάθουμε να δίνουμε ο ένας στον άλλον χρόνο.
Η Λουκία Πολυμέρου είναι εκπαιδευτικός και εκπαιδεύτρια ενηλίκων. Το έργο της κινείται γύρω από τη βιωματική μάθηση, τη δημιουργικότητα, την αυτονομία του παιδιού και τη σύνδεση της γνώσης με την πραγματική εμπειρία. Είναι ιδρυτικό μέλος της Κοιν.Σ.Επ. «Ataxia School-Δημοκρατικό Σχολείο του Βουνού», του πρώτου συνεταιριστικού σχολείου πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης στην Ελλάδα, με έδρα το Στείρι Βοιωτίας, και συγγραφέας του βιβλίου Από το σημάδι στο νόημα… (Εκδόσεις Φυλάτος)





