Από το πρωί, τα μέσα ενημέρωσης και τα κοινωνικά δίκτυα αναμεταδίδουν συνεχώς την είδηση ενός σοβαρού εργατικού δυστυχήματος. Εικόνες, τίτλοι, ειδοποιήσεις, σχόλια, βίντεο, μαρτυρίες, ρεπορτάζ – έγκυρα ή άκυρα, λίγη σημασία έχει– κατακλύζουν τα μέσα ενημέρωσης και τα κοινωνικά δίκτυα. Η επικαιρότητα φτάνει στα παιδιά πριν προλάβει να φιλτραριστεί από την ενήλικη σκέψη.
Έχει τη μιντιακή «τύχη» κάθε τραγωδίας, που μετατρέπεται σε επικοινωνιακού σόου προς τέρψη του φιλοθεάμονος κοινού. Και ως τέτοιο φτάνει στα μάτια και στα αυτιά όχι μόνο των μεγάλων, αλλά και των μικρών, που θα ρωτήσουν «Τι έγινε;», «Γιατί πέθαναν άνθρωποι στη δουλειά τους;», «Μπορεί να συμβεί και σε εμάς;» Τι απαντάμε;
Δεν είναι εύκολες τέτοιου είδους ερωτήσεις, γιατί δεν έχουν μια λογική απάντηση που θα καθησυχάσει το παιδί, ανεξαρτήτως ηλικίας. Ταυτόχρονα, ως ενήλικοι, βρισκόμαστε και εμείς μπροστά σε μια αφήγηση εκτός του ελέγχου μας, που παρουσιάζεται με διάφορα ενδύματα και δεν είναι ελέγξιμη.
Το παιδί μας δεν εκτίθεται…
Είναι πιθανόν εμείς, ως οικογένεια, να μην επιθυμούμε να μοιραστούμε με το παιδί μας λεπτομέρειες, ούτε καν το ίδιο το δυστύχημα ως γεγονός. Και πράγματι, δεν χρειάζεται να τροφοδοτούμε από μόνοι μας τα παιδιά μας με δύσκολα διαχειρίσιμο υλικό.
Όμως το γεγονός, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, θα μπει και στο δικό μας σπίτι. Από την τηλεόραση που ακούγεται στον ακάλυπτο. Από μια ειδοποίηση στο κινητό μας που ανοίγει μπροστά στο παιδί, ενώ είμαστε στο μπάνιο. Από μια κουβέντα που άκουσε το παιδί στο σχολείο, στο φροντιστήριο, στην προπόνηση. Από ένα τρέιλερ που περνάει κάτω από αθώο περιεχόμενο, όπως π.χ. σε ένα απογευματινό τηλεπαιχνίδι γνώσεων. Από ψηφιακό περιεχόμενο, όπου εσείς δεν γνωρίζετε ότι έχει πρόσβαση. Η πληροφορία δεν ζητάει την άδειά μας για να εμφανιστεί. Ούτε φυσικά για να εξαπλωθεί ραγδαία.
…αλλά ίσως και να εκτίθεται
Ζούμε σε μια εποχή όπου τα παιδιά εκτίθενται σχεδόν στα πάντα, χωρίς φίλτρα και εργαλεία διαχείρισης της μιντιακής και σοσιαλμιντιακής λαίλαπας, που επηρεάζει τον ψυχισμό μας, ενεργοποιώντας συγκεκριμένες ασυνείδητες διαδικασίες.
Και όταν η είδηση αφορά ανθρώπους που ήταν στη δουλειά τους, εργάτριες, γυναίκες, μητέρες που έφυγαν για τη βάρδια τους και δεν γύρισαν ποτέ, τότε το βάρος γίνεται μεγαλύτερο. Πέραν από τη φυσική συγκίνηση για το γεγονός, τα παιδιά, ιδιαίτερα τα πιο μικρά, αντιλαμβάνονται τη δουλειά ως κάτι επικίνδυνο. Και μέσα σε αυτή την εικόνα, βλέπουν εμάς, τους γονείς τους.
Πιστέψτε με, έκανα τα πάντα για να προστατέψω τα παιδιά μου από τις ειδήσεις δυστυχημάτων Σπάνια τα κατάφερνα, μολονότι έπαιρνα όλα τα απαραίτητα μέτρα σε μια εποχή λίγο λιγότερο επιθετική από τη σημερινή – δεν υπήρχαν ακόμα reels. Σύντομα, διαπίστωσα ότι είναι σχεδόν αδύνατον να τα απομονώσω – η πιο έντονη ανάμνηση είναι από το Μάτι. Λίγες μέρες μετά, σε στάση μας σε έναν φούρνο, έπαιζε τηλεόραση στη διαπασών και τα παιδιά έμειναν να κοιτούν με τρόμο, τότε δέκα και επτάμισι ετών. «Μαμά, κάηκαν παιδάκια; Πώς κάηκαν παιδάκια;» Ακόμα ανατριχιάζω όταν το θυμάμαι.
Όμως, τότε έπρεπε να γίνω κάτι άλλο. Το φίλτρο. Το πλαίσιο. Η βοήθεια προς τον εγκέφαλό τους να μη μείνει μόνος του, γεμάτος εικόνες, φόβους και σενάρια που δεν ξέρει πώς να τα επεξεργαστεί. Η ουσιαστική παρέμβαση ενός γονιού δεν περιορίζεται στο πόσα θα πει ή πόσα θα κρύψει, σχετικά με την είδηση που έχει αναστατώσει το παιδί. Ο τρόπος που μιλάει, η στιγμή που επιλέγει να το κάνει και η διαχείριση της συζήτησης είναι αυτά που θα αποτυπωθούν.
1. Βγαίνουμε από την «κατάσταση συναγερμού»
Όταν συμβαίνει κάτι σοβαρό και τραγικό, ο παιδικός νους κάνει δύο πράγματα ταυτόχρονα. Μαζεύει πληροφορίες από όπου μπορεί και γεμίζει τα κενά με τη φαντασία του.
Είναι απόλυτα φυσιολογικό. Είναι ένας τρόπος του εγκεφάλου να διαχειρίζεται ό,τι δεν καταλαβαίνει — μια μορφή εσωτερικής αυτοάμυνας. Χρειάζεται να είμαστε παρόντες. Γι’ αυτό, βοηθάει πολύ να ξεκινήσουμε με τρεις καθαρές φράσεις:
-
Τι ξέρουμε: «Έγινε ένα πολύ σοβαρό εργατικό δυστύχημα. Κάποιοι άνθρωποι σκοτώθηκαν και άλλοι τραυματίστηκαν».
-
Τι δεν ξέρουμε ακόμα: «Δεν έχουν βγει όλα τα στοιχεία. Θα γίνει έρευνα και θα υπάρξει επίσημο πόρισμα»,
-
Τι κάνουμε εμείς: «Θα το συζητήσουμε όσο χρειάζεται και θα προσέξουμε τι παρακολουθούμε, ώστε να έχουμε σωστή πληροφόρηση».
2. Μειώνουμε την έκθεση. Δεν κρύβουμε την αλήθεια
Κανείς δεν ενημερώνεται ουσιαστικά παρακολουθώντας συνεχώς έντονες εικόνες, διαβάζοντας πηχυαίους τίτλους και λαμβάνοντας ασταμάτητες ειδοποιήσεις. Το σύγχρονο μιντιακό και σοσιαλμιντιακό τοπίο προκαλεί υπερφόρτωση στον εγκέφαλο, με αποτέλεσμα να δυσκολεύεται να επεξεργαστεί όλα τα ερεθίσματα. Αντίθετα, αυτός ο βομβαρδισμός στον οποίον είμαστε εθισμένοι ανεβάζει την ένταση, πυροδοτεί σενάρια και κρατάει το σώμα σε μόνιμη εγρήγορση.
Τι μπορούμε να κάνουμε στην πράξη:
-
Κλείνουμε την τηλεόραση όταν δεν την παρακολουθεί κανείς. Το «παίζει στο φόντο» είναι επικίνδυνο, γιατί το παιδί καταγράφει, ακόμη κι αν δεν κοιτάζει. Ιδιαίτερα, δε, αν αντιληφθεί ότι υπάρχει κάτι που δεν πρέπει να δει, θα προσπαθήσει να μας ξεγελάσει, χωρίς να το θέλει. Η περιέργεια είναι έμφυτη.
-
Δεν βάζουμε βίντεο από το γεγονός να παίζουν μπροστά στο παιδί. Η εικόνα χαράσσεται πιο βαθιά στον εγκέφαλο, που είναι προγραμματισμένος να αντιλαμβάνεται ως γεγονός αυτό που βλέπει – και αυτό ακριβώς είναι το μεγαλύτερο πρόβλημα με τα deepfakes.
- Αν έχουμε παιδί στα τέλη της προεφηβείας ή στην εφηβεία, συμφωνούμε σε κάτι συγκεκριμένο. Εφόσον ενδιαφέρεται να μάθει παραπάνω, μία πηγή, λίγα λεπτά. Όχι ατελείωτο σκρολάρισμα σε βίντεο και σχόλια.
Αν το παιδί ή ο έφηβος δυσφορήσει, λέμε την αλήθεια με απλά λόγια. «Οι εικόνες φρίκης κρατούν τον εγκέφαλο σε συναγερμό. Δεν βοηθά να τις βλέπεις ξανά και ξανά. Θα σε δυσκολέψει να κοιμηθείς». Βάζουμε έναν απλό κανόνα, καμία είδηση την τελευταία ώρα πριν τον ύπνο.
3. Κάνουμε στοχευμένες ερωτήσεις, όχι ανάκριση
Δεν χρειάζονται πολλές ερωτήσεις. Αρκούν δύο ή τρεις, σωστά τοποθετημένες, για να καταλάβουμε τι συμβαίνει μέσα του:
-
«Τι είδες ή άκουσες ακριβώς; Από πού;»
-
«Τι σε φόβισε περισσότερο; Η εικόνα; Οι αριθμοί; Το ότι έγινε σε δουλειά; Ότι πέθαναν μαμάδες;»
-
«Πώς νιώθεις τώρα στο σώμα σου; Στομάχι, στήθος, κεφάλι;»
Η ερώτηση για το σώμα είναι το εργαλείο που μας βοηθά να καταλάβουμε αν έχει ήδη ενεργοποιηθεί η φυσιολογική αντίδραση του παιδιού στο στρες.
4. Προσαρμόζουμε τη συζήτηση στην ηλικία του παιδιού
➤ Προσχολική και πρώτη σχολική ηλικία
Ελάχιστες πληροφορίες. Καθόλου λεπτομέρειες. Όσο πιο απλά, τόσο καλύτερα: «Έγινε ένα σοβαρό ατύχημα σε έναν χώρο εργασίας. Οι μεγάλοι βοηθούν και όλα σίγουρα θα πάνε καλά. Εδώ είμαστε ασφαλείς. Έλα να σε κάνω μια αγκαλιά».
Αν ρωτήσει: «Εσείς θα πεθάνετε;», λέμε την αλήθεια: «Οι περισσότεροι άνθρωποι πάνε στη δουλειά και γυρίζουν. Αυτό που έγινε είναι πολύ σπάνιο. Αν τρομάξεις, μου το λες να συζητήσουμε».
➤ Μέσα ως τέλος δημοτικού
Σε αυτή την ηλικία, τα παιδιά ζητούν σαφήνεια και λογική. Θέλουν να καταλάβουν το «γιατί», αλλά χωρίς τρομακτικές λεπτομέρειες. Μπορούμε να πούμε: «Στη δουλειά δεν πρέπει να παίζει κανείς τη ζωή του κορώνα γράμματα. Γι’ αυτό υπάρχουν νόμοι, έλεγχοι και κανόνες. Όταν γίνεται ένα τέτοιο δυστύχημα, κάποιος έχει ευθύνη: Τηρήθηκαν τα μέτρα; ποιος είχε την υποχρέωση να τα τηρήσει; τι θα αλλάξει για να μη γίνει ξανά;»
Είναι σημαντικό τα παιδιά να μαθαίνουν από μικρά ότι σε μια κοινωνία οι πράξεις και οι παραλείψεις έχουν συνέπειες, γιατί μόνο έτσι μπορούν να καταλάβουν ότι η ασφάλεια, η φροντίδα και η ζωή των άλλων δεν είναι αυτονόητες, αλλά αποτέλεσμα ευθύνης.
Και προσθέτουμε αυτόν τον βασικό διαχωρισμό: «Επειδή το βλέπουμε παντού, δεν σημαίνει ότι θα συμβεί και σε εμάς αύριο. Το βλέπουμε παντού ακριβώς γιατί συμβαίνει σπάνια».
➤ Εφηβεία
Εδώ χρειάζεται πλήρης ειλικρίνεια. Όχι παρηγοριά με το ζόρι ούτε φράσεις τύπου «μην ανησυχείς». Οι έφηβοι θέλουν να σεβόμαστε τη νοημοσύνη τους. «Δεν θα προσποιηθούμε ότι ξέρουμε την αιτία. Θα περιμένουμε τα στοιχεία. Αυτό που με νοιάζει τώρα είναι πώς σου φαίνεται όλη αυτή η συνεχής έκθεσή μας σε μια καταιγιστική συναισθηματικά και πρακτικά ροή και πώς τη διαχειριζόμαστε»
Ανοίγουμε και τη συζήτηση για τα εργατικά δυστυχήματα, για να τα προσγειώσουμε σταδιακά στην πραγματικότητα: «Τέτοια δυστυχήματα σπάνια είναι απλώς μια “κακιά στιγμή”. Συνήθως υπάρχει ολόκληρη αλυσίδα από λάθη, αμέλειες ή παραλείψεις. Γι’ αυτό υπάρχουν κανόνες, έλεγχοι και ευθύνες. Ελπίζουμε να μαθευτεί η αλήθεια. Δυστυχώς, δεν τηρούνται πάντοτε τα μέτρα ασφάλειας.
» Αυτό είναι και πολιτικό θέμα, με την έννοια του πώς οργανώνεται η εργασία και ποιος ελέγχει τι. Οι κανόνες ασφαλείας δεν γίνεται να μένουν στα χαρτιά. Αν οι έλεγχοι είναι λίγοι, αν οι παραβιάσεις περνούν, αν η ευθύνη χάνεται σε εργολαβίες και “κανείς δεν ήξερε”, τότε οι τραγωδίες γίνονται πιο πιθανές».
Σημείωση: Τα όρια ανάμεσα στις ηλικίες και στις αντοχές των παιδιών δεν είναι σταθερά ούτε ευκρινή. Εμείς αφουγκραζόμαστε το παιδί μας και με βάση τις γνωστικές και συναισθηματικές του ικανότητες επιλέγουμε τα κατάλληλα λόγια, που τα αντέχει. Δίνουμε ένα κίνητρο να ρωτήσει και απαντάμε με ακρίβεια και σοβαρότητα. Με τον τρόπο αυτό, το ενδυναμώνουμε ψυχικά, ανεξαρτήτως ηλικίας.
5. Προχωράμε σε μια πράξη συναισθηματικής ρύθμισης
Αν αντιληφθούμε ότι το παιδί είναι σε ένταση, δεν μένουμε στα λόγια. Κάνουμε κάτι άμεσα με το σώμα μας για να βοηθήσουμε το σύστημά του να ηρεμήσει. Διαλέγουμε ένα από τα παρακάτω. Δεν χρειάζονται πάνω από 1-2 λεπτά:
-
Αργή αναπνοή: εισπνοή από τη μύτη για 4 δευτερόλεπτα, εκπνοή από το στόμα για 6. Επαναλαμβάνουμε 6 φορές.
-
Άσκηση γείωσης 5-4-3-2-1:
5 πράγματα που βλέπω,
4 που αγγίζω,
3 που ακούω,
2 που μυρίζω,
1 που γεύομαι. -
Κίνηση: Μια μικρή βόλτα στη γειτονιά, αν τα παραπάνω δεν αρκούν.
6. Εξηγούμε τις βασικές αρχές λειτουργίας των ΜΜΕ και των ΜΚΔ
Αν αισθανόμαστε ότι δεν προλαβαίνουμε καν να επεξεργαστούμε μια δύσκολη είδηση, είναι αλήθεια. Εντωμεταξύ, τα παιδιά ακούν, βλέπουν, διαβάζουν και ρωτάνε, ενώ τα νέα κυκλοφορούν πιο γρήγορα από τη σκέψη μας. Μπορούμε να τους πούμε ότι θα είμαστε εδώ για την επόμενη ερώτηση αφού πάρουμε χρόνο και έγκυρη ενημέρωση από σωστά επιλεγμένα κανάλια.
Αλλά κυρίως ότι χρειάζεται να εμπεδώσουν μια βασική διάκριση, που αφορά κάθε δυσάρεστο γεγονός. Άλλο υπάρχει κίνδυνος στον κόσμο και άλλο κινδυνεύουμε εμείς αυτή τη στιγμή. Τα ΜΜΕ και τα ΜΚΔ μεγεθύνουν τα συναισθήματα σε βαθμό που μπορεί να μην είναι διαχειρίσιμα, γιατί έχουν εμπορικό όφελος από τη δική μας ψυχική επένδυση. Αυτό το ξεκαθάρισμα είναι απαραίτητο για να μπορούν τα παιδιά να κοιμηθούν, να συγκεντρωθούν, να συνεχίσουν.
Πότε δεν αρκεί μια κουβέντα
Υπάρχουν φορές που η μεταξύ μας συζήτηση και ο περιορισμός των ερεθισμάτων δεν αρκούν. Αν περάσουν επτά με δέκα ημέρες και διαπιστώσουμε
-
φόβο στον ύπνο ή συχνούς εφιάλτες,
-
σωματικά συμπτώματα χωρίς ιατρική αιτία (πονοκέφαλοι, στομάχι),
-
άρνηση για σχολείο, εκρήξεις, υπερένταση,
-
εμμονή με τις ειδήσεις ή εντελώς «κλειστό» παιδί,
-
έντονη ανησυχία ότι «κάτι θα πάθει ο μπαμπάς/η μαμά στη δουλειά»…
…τότε χρειάζεται παραπάνω στήριξη, επειδή το στρες έχει εγκατασταθεί και χρειάζεται μεγαλύτερη φροντίδα. Οι πρώτοι στους οποίους απευθυνόμαστε είναι ο/η παιδίατρος και ο/η εκπαιδευτικός.
🗣️ Δύο τρόποι να ξεκινήσουμε τη συζήτηση
➤ Για παιδί δημοτικού:
«Έγινε ένα πολύ σοβαρό εργατικό δυστύχημα. Κάποιοι άνθρωποι χάθηκαν και αυτό είναι δύσκολο. Δεν ξέρουμε ακόμη όλα τα στοιχεία. Θα γίνει έρευνα.
Καλό είναι μη βλέπουμε συνεχώς εικόνες και να μιλήσουμε για ό,τι σε φόβισε. Τι ήταν το πιο δύσκολο που είδες ή άκουσες;»
➤ Για έφηβο:
«Καταλαβαίνω ότι ταράχτηκες. Οι εικόνες και η επανάληψη δεν βοηθούν και ανεβάζουν τα επίπεδα του στρες. Δεν ξέρουμε ακόμα τι ακριβώς το προκάλεσε. Θα περιμένουμε τα στοιχεία. Αυτό που με νοιάζει τώρα είναι να δούμε πώς ενημερώνεσαι, για να μη σε καταπίνει η επικαιρότητα κάθε τόσο. Τι σε ταρακούνησε περισσότερο σήμερα;»
Κλείνοντας, οφείλουμε να πούμε ότι η καλύτερη απάντηση στον φόβο δεν είναι να καθησυχάζουμε τα παιδιά και τους εαυτούς μας. Είναι η συνειδητοποίηση ότι μια κοινωνία οφείλει να προστατεύει τους ανθρώπους στη δουλειά και αυτό οφείλουμε να το διεκδικούμε – είμαστε βέβαιοι ότι τηρούνται οι κανόνες ασφαλείας στα σχολεία των παιδιών μας; Ο ρόλος των ΜΜΕ ως τέταρτης εξουσίας θα ήταν ζητήσουν λογοδοσία από την Πολιτεία. Επιλέγουν τον κανιβαλισμό. Δεν μας αξίζει να μας παγιδεύουν.
