Highlights
-
Η ψηφιακή γονεϊκότητα προσθέτει νέες, διαρκώς μεταβαλλόμενες ευθύνες στην καθημερινότητα των γονέων και των φροντιστών.
-
Ο ψηφιακός γραμματισμός αφορά εξίσου παιδιά και ενηλίκους και περιλαμβάνει τεχνικές γνώσεις, κοινωνικές πρακτικές και κριτική κατανόηση των ψηφιακών μέσων.
-
Το διαδικτυακό περιεχόμενο που συναντούν τα παιδιά δεν μπορεί πάντοτε να ελεγχθεί ή να προβλεφθεί, σε αντίθεση με το περιεχόμενο ενός βιβλίου ή μιας ταινίας.
-
Το ψηφιακό νοητικό φορτίο περιλαμβάνει τη συνεχή ενημέρωση, τη λήψη αποφάσεων, τη διαχείριση των κινδύνων και την επίβλεψη της ψηφιακής ζωής των παιδιών.
-
Η ευθύνη για την ψηφιακή ασφάλεια των παιδιών χρειάζεται να μοιράζεται μεταξύ των ενηλίκων που αναλαμβάνουν την ανατροφή και τη φροντίδα τους.
Η ψηφιακή γονεϊκότητα (digital parenting) είναι μια νέα συνθήκη, που προστίθεται στην καθημερινότητα των οικογενειών με παιδιά και απαιτεί επιπλέον εγρήγορση και φροντίδα, καθώς αφορά τον τρόπο με τον οποίο οι γονείς και οι φροντιστές καθοδηγούν, προστατεύουν και υποστηρίζουν τα παιδιά τους στον ψηφιακό κόσμο. Μαζί της έρχεται αναπόφευκτα και το ψηφιακό νοητικό φορτίο (digital mental load), το σύνολο των υποχρεώσεων, των αποφάσεων και της διαρκούς μέριμνας που απαιτεί η διαχείριση της ψηφιακής ζωής των παιδιών, αλλά και η ανάγκη για ψηφιακό γραμματισμό (digital literacy) μικρών και μεγάλων.
Λίγα λόγια για τον ψηφιακό γραμματισμό
Θυμίζουμε εδώ ότι ως ψηφιακός γραμματισμός (ή, πιο απλά, ως παιδεία στα μέσα) ορίζεται η ικανότητα ενός ατόμου να βρίσκει, να αξιολογεί, να δημιουργεί και να μοιράζεται πληροφορίες με ασφάλεια και αποτελεσματικότητα χρησιμοποιώντας ψηφιακές συσκευές και τεχνολογίες. Ο ψηφιακός γραμματισμός έχει τρεις διαστάσεις:
- διάσταση: δεξιότητες και ικανότητες που επιτρέπουν την ανάγνωση και τη γραφή σε ποικίλα ψηφιακά μέσα (συμπεριλαμβανομένης της δημιουργίας νοήματος με και από ποικίλους τρόπους όπως ο προφορικός και ο γραπτός λόγος, οι στατικές και κινούμενες εικόνες, οι ήχοι, ο σχεδιασμός οθόνης κ.λπ.)
- πολιτισμική διάσταση: ανάπτυξη ενός ρεπερτορίου πρακτικών ψηφιακού γραμματισμού σε συγκεκριμένα κοινωνικά και πολιτισμικά πλαίσια, για παράδειγμα την οικοδόμηση και διατήρηση αποτελεσματικών κοινωνικών, εκπαιδευτικών ή επαγγελματικών σχέσεων στο διαδίκτυο.
- κριτική διάσταση: επίγνωση ότι οι πόροι που παράγουν νόημα είναι επιλεκτικοί και λειτουργούν ως μέσο κοινωνικού ελέγχου (π.χ. να γνωρίζετε τι κάνει το Facebook όταν σας υπενθυμίζει ότι το προφίλ σας δεν είναι πλήρες). Η απόκτηση κριτικού γραμματισμού με τα ψηφιακά μέσα περιλαμβάνει, επομένως, όχι μόνο την επαρκή συμμετοχή σε πρακτικές ψηφιακού γραμματισμού, αλλά και την ανάπτυξη της ικανότητας ενεργού και δημιουργικού μετασχηματισμού τους.
Η ψηφιακή γονεϊκότητα ως τετελεσμένο γεγονός
Λες και δεν μας έφταναν όλες οι άλλες ευθύνες της ενήλικης ζωής και της ανατροφής των παιδιών, μέσα στη συγκεκριμένη κοινωνικοπολιτική πραγματικότητα, ήρθε ως σχεδόν τετελεσμένο γεγονός η ψηφιακή γονεϊκότητα, μια κοινή για όλες τις οικογένειες συνθήκη. Οι ενήλικοι φροντιστές έχουν συχνά άγνοια κινδύνου.
Η ψηφιακή γονεϊκότητα συνοδεύεται από έναν δικό της, ατελείωτο κατάλογο υποχρεώσεων, που τροποποιείται ή εμπλουτίζεται μέρα με τη μέρα. Γονικοί έλεγχοι. Αποφάσεις. Ενημερώσεις. Πίνακες διαχείρισης. Εντοπισμός θέσης. Παρακολουθήσεις. Παιχνίδια. Reels. Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης. Τεχνητή Νοημοσύνη. Διαχείριση εντάσεων και συγκρούσεων. Διάσπαση προσοχής. Χρειάζεται ψηφιακός γραμματισμός των ενηλίκων, που σπάνια υπάρχει.
Να βρίσκουμε τις καλές εφαρμογές. Να αποκλείουμε το ακατάλληλο περιεχόμενο. Να μην υποκύπτουμε στις παιδικές, σχολικές και κοινωνικές πιέσεις. Να βάζουμε όρια, χωρίς να έχουμε πάντοτε την απαραίτητη γνώση. Να παρακολουθούμε τους τρόπους με τους οποίους τα παιδιά παρακάμπτουν τους περιορισμούς. Και, βέβαια, να αναρωτιόμαστε τι μας έχει ξεφύγει από το ψηφιακό χάος στο οποίο αφήνουμε τα παιδιά μας, καθώς το ψηφιακό περιεχόμενο είναι φύσει ανεξέλεγκτο.
Αρχή, μέση, ΤΕΛΟΣ
Κατά τη γνώμη μου, χίλιες φορές να δει το παιδί μια ταινία μυστηρίου, ακόμα και τρόμου. Τουλάχιστον, έχει σενάριο, έχει περάσει από μοντάζ, έχει γυριστεί από επαγγελματίες. Ξέρουμε τι περιέχει. Μπορούμε να διαβάσουμε μια κριτική πριν την παρακολουθήσουμε. Το ίδιο ισχύει και για κάθε πολιτισμικό προϊόν που έχει αρχή, μέση και τέλος ή/και φυσική υπόσταση – βιβλία, τηλεοπτικές σειρές, ακόμα και παραδοσιακές διαφημίσεις στην τηλεόραση, που δεν επηρεάζονται άμεσα από τον περίφημο αλγόριθμο.
Ακούω και διαβάζω καθημερινά για συντηρητικούς γονείς, από το νηπιαγωγείο έως τη Γ’ λυκείου που τρομάζουν με το περιεχόμενο σπουδαίων λογοτεχνικών έργων, επιχειρώντας να λογοκρίνουν κάτι που ξεφεύγει από την προσωπική τους κοσμοθεωρία – κυρίως στο σχολείο, αλλά και σε συζητήσεις με τα παιδιά ή με άλλους γονείς.
Με άλλα λόγια, εθελοτυφλούν μπροστά σε αυτό που θα έπρεπε να τους ανησυχεί πραγματικά – όλα όσα δεν μπορούν να ελέγξουν εκ των προτέρων, όλα όσα χωρούν μέσα σε μια συσκευή τηλεφώνου στο χέρι των παιδιών τους: Τις αναρτήσεις, τα σχόλια, τα μηνύματα, το περιεχόμενο, τον εκφοβισμό, την παραπληροφόρηση, οτιδήποτε μπορεί να συναντήσουν τα παιδιά όταν δεν είμαστε δίπλα τους – καμιά φορά ακόμα κι αν είμαστε δίπλα τους. Κάτι το οποίο θα παραμείνει χαραγμένο στο μυαλό τους, εν αγνοία των γονέων, και ενδέχεται να τα συνοδεύει στην ψηφιακή και στην αναλογική τους πορεία.
Ψηφιακό νοητικό φορτίο: Πρέπει να μοιράζεται
Ακόμα αναρωτιέμαι τι ενδέχεται να έχουν δει τα παιδιά μας, κυρίως όταν ήταν μικρότερα, και να μη μας το έχουν πει. Επειδή φοβήθηκαν, επειδή ντράπηκαν ή απλώς επειδή έχουν πια συνηθίσει τόσο πολύ στην ωμή, αέναη κατανάλωση, ώστε δεν τους περνά καν από το μυαλό ότι θα έπρεπε να μας μιλήσουν για όσα συναντούν στα ψηφιακά μονοπάτια.
Το ψηφιακό νοητικό φορτίο δεν περιορίζεται στη διαχείριση των συσκευών. Περιλαμβάνει όσα χρειάζεται να γνωρίζουν, να προβλέπουν και να αποφασίζουν καθημερινά οι γονείς για την ψηφιακή ζωή των παιδιών και είναι πέρα για πέρα πραγματικό. Ας ξεκινήσουμε ονοματίζοντάς το και συνειδητοποιώντας το. Αν δεν μας έχει απασχολήσει ιδιαίτερα, προτείνεται να επανεξετάσουμε τις ψηφιακές συνήθειες του παιδιού, αλλά και τις δικές μας.
Τροφή για σκέψη
- Αν μοιράζεστε την ανατροφή των παιδιών, χρειάζεται να μοιράζεστε και αυτή την ευθύνη. Άλλωστε, κάθε φροντιστής οφείλει να καλλιεργεί τον ψηφιακό του γραμματισμό.
- Διαβάστε αυτό το κείμενο μεγαλόφωνα στον/στη σύντροφό σας, στον άνθρωπο με τον οποίο μοιράζεστε την ανατροφή των παιδιών ή σε όποιον άλλον σας βοηθά στη φροντίδα τους.
- Γνωρίστε τις πλατφόρμες. Δεν χρειάζεται να ξέρετε κάθε δυνατότητα που προσφέρουν. Χρειάζεται όμως να γνωρίζετε πώς τις χρησιμοποιούν τα παιδιά σας, πού βρίσκονται οι ρυθμίσεις και αρκετά πράγματα ώστε να μπορείτε να παρακολουθήσετε τη συζήτηση όταν προκύψει κάποιο ζήτημα.
- Αναλάβετε πρωτοβουλίες ακόμα και στα δύσκολα. Πάρτε πάνω σας ένα μέρος της αρχικής ρύθμισης των συσκευών, της επίβλεψης ή των συζητήσεων που καταλήγουν στο «όχι, αυτή την εφαρμογή δεν θα την κατεβάσεις». Με τον τρόπο αυτόν, θα έχετε την ευκαιρία να χαρείτε και τις ευχάριστες πλευρές της ψηφιακής ζωής.
- Μοιραστείτε τη διαχείριση του γονικού ελέγχου. Η ενασχόληση με την ψηφιακή ζωή των παιδιών μπορεί να μοιάζει με δεύτερη δουλειά. Αν μόνο ένας άνθρωπος γνωρίζει πάντα τους κωδικούς, τις ρυθμίσεις, τους κανόνες και τους τελευταίους τρόπους παράκαμψής τους, το πιθανότερο είναι ότι έχει επωμιστεί υπερβολικά μεγάλο μέρος της ευθύνης. Μοιράστε μεταξύ σας όσα μπορείτε.
Μια μικρή αποστολή για απόψε: Σκεφτείτε μία από τις υποχρεώσεις της ψηφιακής γονεϊκότητας που θα μπορούσατε, μέσα στον επόμενο μήνα, να αναθέσετε σε κάποιον άλλον, να μοιραστείτε μαζί του ή να ζητήσετε από έναν ακόμη άνθρωπο που φροντίζει τα παιδιά σας να αναλάβει.
