Highlights
-
Ο Φώτης Δούσος εξηγεί πώς οι παιδικές του αναμνήσεις από τους σκαντζόχοιρους στις Σέρρες συνδυάστηκαν με το ενδιαφέρον του για τη βιοηθική και οδήγησαν στη συγγραφή του «Χωρίς αγκάθια».
-
Μέσα από την περιπέτεια του Σκαν, το βιβλίο εξετάζει τη σωματική αυτοδιάθεση, την επιρροή του κοινωνικού περιβάλλοντος στην αυτοεικόνα μας, την κατάχρηση εξουσίας και το θάρρος απέναντι σε δύσκολα ηθικά διλήμματα.
-
Ο συγγραφέας υπερασπίζεται τους σύνθετους χαρακτήρες στην παιδική λογοτεχνία, θεωρώντας ότι οι αντιφάσεις και οι «γκρίζες ζώνες» της ανθρώπινης συμπεριφοράς έχουν θέση και στις ιστορίες για παιδιά.
-
Μιλά για τη σημασία του χιούμορ, της ειρωνείας και του σουρεαλισμού στη γραφή του, περιγράφει την απαιτητική διαδικασία συγγραφής του βιβλίου, με περισσότερες από τριάντα εκδοχές, και σχολιάζει την πρωτότυπη εικονογράφηση της Μάριας Μπαχά.
-
Εκφράζει τον προβληματισμό του για την υποχώρηση της ανάγνωσης και επικρίνει την τάση των ενηλίκων να υποδεικνύουν στα παιδιά τι πρέπει να διαβάζουν, υποτιμώντας την αναγνωστική τους εμπειρία.
Μπορεί άραγε ένας σκαντζόχοιρος να επιβιώσει χωρίς τη φυσική του πανοπλία; Και τι είναι τελικά πιο σημαντικό; Η προσωπική ή η κοινή σωτηρία; Στο νέο του βιβλίο για παιδιά από 8 ετών, με τίτλο Χωρίς Αγκάθια, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Καλειδοσκόπιο, ο συγγραφέας Φώτης Δούσος χτίζει μια πρωτότυπη περιπέτεια που ψυχαγωγεί, ενώ ταυτόχρονα οδηγεί τα παιδιά να στοχαστούν πάνω σε δύσκολα θέματα της καθημερινότητας.
Διαβάζοντάς το Χωρίς Αγκάθια, οι μικροί αναγνώστες θα έρθουν αντιμέτωποι με την κατάχρηση εξουσίας, την έκπτωση της ηθικής, την απληστία των ισχυρών και την ανάγκη αντίστασης στον αυταρχισμό. Το μυθιστόρημα περιστρέφεται επίσης γύρω από θέματα όπως η σωματική αυτοδιάθεση, οι ηθικές επιλογές και η επιβίωση σε ένα δυστοπικό περιβάλλον.
Επιπλέον, ο Φώτης Δούσος θέτει ερωτήματα που συνδέονται με τη βιοηθική, τα εργασιακά δικαιώματα και τα όρια της εξουσίας. Πάνω από όλα, όμως, έχει γράψει μια ξέφρενη περιπέτεια με χιούμορ, συγκινήσεις και ανατροπές, που θα μιλήσει στην καρδιά του κάθε παιδιού.
Ο πολυσχιδής Φώτης Δούσος μάς ξεναγεί στον κόσμο που έπλασε, με την αρωγή της εικονογράφου Μάριας Μπαχά, μέσα από μια ενδιαφέρουσα συνέντευξη.
Έχεις ασχοληθεί πολλά χρόνια με το παιδικό θέατρο, τη μουσική και τη συγγραφή. Τι σου έχει μάθει η επαφή σου με τα παιδιά; Ποιες ιστορίες αγαπούν; Τι τα συγκινεί και τι τα κάνει να γελούν;
Ο Σκαν χάνει πάλι τη δουλειά του. Θεωρεί ότι φταίνε τα αγκάθια του και αποφασίζει να τα ξεφορτωθεί. Για να το καταφέρει πρέπει να βρει τον παλιό του φίλο, τον κηπουρό Φέλιξ Τρυπάνη, που είναι ειδικός στην αφαίρεση αγκαθιών. Εκείνος όμως εργάζεται πλέον στο βιολογικό εργαστήρι έξω από την πόλη. Και κανείς δεν ξέρει τι πειράματα γίνονται πίσω από τους ψηλούς τοίχους του. Ο διευθυντής του εργαστηρίου Δρ. Βάκιλους έχει οραματιστεί ένα υβριδικό υπερόπλο που θα βάλει τέλος σε όλους τους πολέμους. Τα πράγματα θα γίνουν ακόμη πιο περίπλοκα όταν στο εργαστήρι βρεθεί ως πειραματόζωο και η φίλη του Σκαν, η Αγκάθα Μίστη.
Όταν ήμουν παιδί έβλεπα συχνά σκαντζόχοιρους στη γειτονιά μας στις Σέρρες. Σε περιβόλια, σε αλάνες, στους δρόμους. Συμπαθούσα και συμπαθώ πολύ αυτά τα παρεξηγημένα ζώα. Μετά από πολλά χρόνια θέλησα να κάνω μια ιστορία για παιδιά που να ασχολείται όμως με «δύσκολα» θέματα, όπως η βιοηθική. Για κάποιον λόγο η παλιά μου ανάμνηση ήρθε και συναντήθηκε με την τωρινή μου θεματική αναζήτηση και τα δυο μαζί αποκρυσταλλώθηκαν μέσα στην ιστορία.
Ο Σκαν, ο πρωταγωνιστικός χαρακτήρας σου, χάνει τη μία δουλειά μετά την άλλη και καταλήγει να πιστεύει ότι φταίει ο ίδιος, ή μάλλον τα αγκάθια του. Δεν μπαίνει στη διαδικασία να αμφισβητήσει τις απαιτήσεις των άλλων και να μπορέσει να παραμείνει ο εαυτός του. Είναι μια συμπεριφορά που πολλοί υιοθετούμε, συνήθως δε ασυνείδητα. Πώς την αντιλαμβάνονται τα παιδιά; Και τελικά ποιος αποφασίζει αν ένα χαρακτηριστικό μας είναι προτέρημα ή μειονέκτημα; Εμείς ή το περιβάλλον μας;
Καλό ερώτημα. Υποθέτω ότι κάτι τέτοιο ξεκινάει από το περιβάλλον μας. Και μετά έρχεται και ενσταλάζεται αργά, αλλά αποφασιστικά μέσα μας. Η αυτοεικόνα μας φτιάχνεται σε μεγάλο βαθμό από εξωτερικά βλέμματα. Για αυτό και πολλές φορές είναι τόσο μα τόσο παραπλανητική.
Η θαρραλέα Αγκάθα, η φίλη του Σκαν, φεύγοντας για την Ινδία, τον κατηγορεί για δειλία και έλλειψη φιλοδοξίας. Κι όμως, θα αποδειχτεί θαρραλέος και εκείνος, με έναν διαφορετικό τρόπο. Τι σημαίνει για σένα θάρρος και πώς επιλέγεις ποιες μάχες θα δώσουν οι ήρωές σου;
Θάρρος σημαίνει να διατηρείς την ηθική σου ακεραιότητα κάτω από την πίεση διλημμάτων επείγουσας ανάγκης. Αυτό, όταν συμβαίνει σε μυθοπλαστικό πλαίσιο, από τη μια φωτίζει το ηθικό ανάστημα και το σθένος του χαρακτήρα και από την άλλη βοηθάει την πλοκή να διακλαδωθεί με απρόβλεπτο τρόπο. Συνεπώς, οι ήρωές μου είναι αναγκασμένοι να δώσουν τις πιο δύσκολες μάχες, εκεί όπου το διακύβευμα είναι πάντα υψηλό.
Ο Φέλιξ Τρυπάνης είναι ένας αδέξιος κηπουρός που δεν το ’χει με την κηπουρική. Η πορεία του κατά την εξέλιξη της ιστορίας είναι απρόβλεπτη, οδηγώντας ενδεχομένως τον αναγνώστη σε αμφιθυμία. Η διάκριση μεταξύ καλού και κακού στις αφηγήσεις, ιδιαίτερα στις παιδικές, είναι συχνά απόλυτη και ήρωες όπως ο Τρυπάνης δημιουργούν μια αμηχανία, καθώς δεν κατατάσσονται ξεκάθαρα στους δύο πόλους. Όμως, η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν είναι δίπολο, αλλά φάσμα. Αποτυπώνονται στη λογοτεχνία για παιδιά όλες οι εκφάνσεις και οι αντιφάσεις της ανθρώπινης συμπεριφοράς;
Πολύ σωστή παρατήρηση. Εφόσον δεχόμαστε λοιπόν την ανθρώπινη συμπεριφορά ως κάτι που εκδηλώνεται μέσα στα όρια ενός φάσματος, δεν μπορούν παρά και οι μυθοπλαστικοί μας χαρακτήρες (και στο παιδικό βιβλίο εννοώ, γιατί για το ενήλικο είναι αυτονόητο) να συνηγορούν προς αυτό. Οι ενδιαφέροντες χαρακτήρες κινούνται πάντα μέσα σε γκρίζες ζώνες, είναι πολυεπίπεδοι και κάποτε αινιγματικοί. Είναι κρίμα να το στερούμε αυτό από τα παιδιά αναγνώστες.
Ο δόκτωρ Βάκιλους θέλει να δημιουργήσει ένα υπερόπλο και επικαλείται, έστω και κατ’ επίφαση, την ειρήνη, προκειμένου να δικαιολογήσει όσα κάνει. Ένας πόλεμος που θα φέρει το τέλος των πολέμων, εξουδετερώνοντας κάθε πιθανό αντίπαλο. Γιατί επέλεξες αυτό το επιχείρημα;
Δεν το ακούμε συχνά γύρω μας σήμερα; Ήθελα να συνδέσω αυτό το κομμάτι του βιβλίου με μια πλευρά της ζοφερής μας πραγματικότητας. Με κάτι που είναι λυπηρό αλλά αληθινό.
Μέσα από την περιπέτεια μπαίνουν στην ιστορία ζητήματα βιοηθικής, που σχετίζονται με τα πειράματα στα ζώα, την επιστήμη και τα όρια της ανθρώπινης παρέμβασης στη φύση. Πώς αντιλαμβάνονται τις προκλήσεις αυτές τα παιδιά του δημοτικού;
Ου, καλύτερα και από τους ενήλικους πολλές φορές. Σε παρουσιάσεις που κάνω σε σχολεία τα παιδιά μου θέτουν ερωτήματα με αφορμή το βιβλίο στα οποία δυσκολεύομαι να απαντήσω. Δεν λέμε ότι το μυαλό τους είναι σφουγγάρι; Τα παιδιά έχουν λαχτάρα για γνώσεις, για πληροφορίες, για απαντήσεις και για νέα γόνιμα ερωτήματα. Ειδικά όταν η συζήτηση επικεντρώνεται πάνω σε ζητήματα που τα αφορούν, που έχουν να κάνουν με τον κόσμο τους και με το μέλλον τους.
Παρά την κρισιμότητα των ζητημάτων που θίγει, το βιβλίο είναι γραμμένο με χιούμορ, ανατροπές και κάμποσο σουρεαλισμό, κάτι που εντοπίζεται σχεδόν στο σύνολο της εργογραφίας σου. Είναι συνειδητή επιλογή;
Ναι. Το αφηγηματικό χιούμορ είναι ένα στιλιστικό εργαλείο που το θέλω στα κείμενά μου και το ψάχνω εναγωνίως και στα βιβλία που διαβάζω. Μου αρέσει, όμως, να ρέπει πιο πολύ προς την πλευρά της ειρωνείας, να είναι κάπως μαύρο και σκοτεινό και να μην προκαλεί χάχανα αλλά ίσως ένα πικρό μειδίαμα.
Έχεις μεγάλη εμπειρία στη θεατρική αφήγηση και αυτό μου έρχεται στον νου διαβάζοντας για τους ήρωές σου και τις περιπέτειές τους. Όταν γράφεις, φαντάζεσαι πρώτα τις σκηνές και τους διαλόγους ή ξεκινάς από την ιστορία που θέλεις να αφηγηθείς; Και μια συμπληρωματική ερώτηση. Ενδέχεται να δούμε το «Χωρίς Αγκάθια» επί σκηνής;
Γενικά σχεδιάζω πολύ πριν μπω στο κανονικό ντραφτ. Κάνω βιογραφικά χαρακτήρων, διερευνώ τα κίνητρά τους, τα θέλω, τα πιστεύω τους, γράφω περιλήψεις, ξεχωρίζω τη ραχοκοκαλιά της πλοκής, ορίζω τα μεγάλα αφηγηματικά γεγονότα, βλέπω τις μακροδομές, αποφασίζω για το τέλος κ.τ.λ. Όλα αυτά (και άλλα πολλά) αποτελούν μπούσουλα για μένα.
Ξέρω, όμως, πως όταν ξεκινήσουν τα απανωτά ντραφτς (στο Χωρίς αγκάθια έκανα πάνω από τριάντα) η πυξίδα θα αρχίσει να «τρελαίνεται» και μπορεί να δείχνει ό,τι να ‘ναι. Δεν με πειράζει κάτι τέτοιο. Θεωρώ απαραίτητη προεργασία τον σχεδιασμό. Δεν πάω ποτέ όπου με πάνε οι χαρακτήρες.
Άλλωστε οι χαρακτήρες, αντίθετα με αυτό που λέγεται κατά κόρον, δεν σε πάνε πουθενά. Δεν είναι οντότητες για να σε πιάσουν από το χέρι και να σε οδηγήσουν αυτοβούλως κάπου. Είναι, ας το πούμε έτσι, σημειωτικές κατασκευές. Αυτό που σε «πάει» κάπου είναι κάτι βαθύτερο από τους χαρακτήρες, είναι αυτό που κινεί την ίδια τη γραφή και πηγάζει από τα έγκατα του ψυχισμού μας.
Όσον αφορά το δεύτερο ερώτημα, δεν υπάρχει πλάνο προς το παρόν να ανέβει στο θέατρο το Χωρίς αγκάθια.
Κρατώ το “προς το παρόν” και προχωρώ. Η Μάρια Μπαχά έχει δώσει στο βιβλίο μια πολύ ιδιαίτερη εικονογράφηση, με έντονη κίνηση και στοιχεία που θυμίζουν κόμικ. Ποιος επέλεξε το στιλ, αλλά και τον τρόπο που στήθηκαν οι εικόνες μέσα στο βιβλίο, ως συνοδοί του κειμένου;
Το «Χωρίς αγκάθια» μπορεί να το διαβάσει ένα παιδί μόνο του, αλλά και ένας ενήλικος, είτε μαζί με το παιδί του είτε από δικό του ενδιαφέρον για την παιδική λογοτεχνία. Πιστεύεις ότι μικροί και μεγάλοι θα σταθούν στα ίδια σημεία της ιστορίας; Τι θα ήθελες να κρατήσει ο καθένας όταν κλείσει το βιβλίο;
Δεν μπορώ να το προεξοφλήσω αυτό. Κάθε αναγνώστης κάνει τις δικές του προβολές. Θα ήθελα σίγουρα να μην κλαίνε τα λεφτά που έδωσαν για το βιβλίο και τον χρόνο που δαπάνησαν για την ανάγνωσή του!
Από την εμπειρία σου, πώς έχει αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζουμε τη λογοτεχνία για παιδιά και το παιδί ως αναγνώστη και ποιες συνέπειες – θετικές ή αρνητικές– εντοπίζεις ήδη ή προβλέπεις;
Η παιδική λογοτεχνία έχει ανεβεί δραματικά στην κλίμακα των αξιών μας τα τελευταία χρόνια. Πλέον, υπάρχουν ακόμα και λέσχες ανάγνωσης παιδικού βιβλίου για ενήλικους. Έχουμε και εμείς μία στο Ρέθυμνο, που φιλοξενείται στη δημόσια βιβλιοθήκη μας και περνάμε φίνα εκεί.
Ανησυχώ για τη ραγδαία υποχώρηση της ανάγνωσης που παρατηρείται στις μέρες μας. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να ζήσει χωρίς μυθοπλασία. Είναι σαν να αφαιρείς το όνειρο από την πραγματικότητα. Αυτό που απομένει θα είναι κάτι ξερό και άγευστο. Δεν το θέλω για τα παιδιά μας.
