Μέσα στην πρώτη δεκάδα των βιβλίων που αγαπώ διαχρονικά βρίσκεται η Χριστουγεννιάτικη Ιστορία (A Christmas Carol), του Ντίκενς, κείμενο-ορόσημο της χριστουγεννιάτικης λογοτεχνίας. Ίσως γι’ αυτό, όταν έφτασε στα χέρια μου το παιδικό βιβλίο Εσύ να με φωνάζεις Εμπενίζερ του Βαγγέλη Ηλιόπουλου, σε εικονογράφηση της Ντανιέλας Σταματιάδη, ήξερα ότι θα γίνει αγαπημένο μου ανάγνωσμα.
Παιδί, διάβασα τη νουβέλα του Ντίκενς ως κλασικό εικονογραφημένο και αμέσως με μάγεψε. Μεγαλώνοντας λίγο, διάβασα τη νουβέλα, πρώτα στα ελληνικά και έπειτα στα αγγλικά, ενώ αγάπησα και κάθε προϊόν της ποπ κουλτούρας που πάτησε πάνω της. Από την ταινία της Disney, με πρωταγωνιστή τον Μίκυ Μάους, και κάθε άλλη κινηματογραφική μεταφορά της, μέχρι τις κάμποσες διασκευές της για παιδιά, τα κόμικ, τα βιβλία που άντλησαν έμπνευση από τον Εμπενίζερ Σκρουτζ και βέβαια τις θεατρικές παραστάσεις που την έθεσαν ποικιλοτρόπως επί σκηνής.
Δεν είμαι σίγουρη τι ακριβώς μου ασκεί τόσο μεγάλη έλξη, εδώ και τόσα χρόνια. Σίγουρα, πάντως, όχι μόνο το ντικενσιανό κείμενο, με την απαράμιλλη λογοτεχνικότητά του – αλλιώς θα έμενα αποκλειστικά σε αυτό. Η μάχη του καλού με το κακό, της ζωής με τον θάνατο, και η τελική νίκη του φωτός; Τα φαντάσματα, που με γοητεύουν παιδιόθεν; Ή μήπως ο τρόπος με τον οποίον αποτυπώνεται η γιορτή των Χριστουγέννων, αυτός που, όπως λέγεται, ενέπνευσε τον τρόπο εορτασμού τους έως σήμερα; Υποθέτω ένας συνδυασμός των παραπάνω, μπλεγμένος με προσωπικά βιώματα.
Ένα αγόρι που δεν γιορτάζει
Το παραμύθι του Βαγγέλη Ηλιόπουλου Εσύ να με φωνάζεις Εμπενίζερ, σε εικονογράφηση της Ντανιέλας Σταματιάδη, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Πατάκη και απευθύνεται σε παιδιά από τις πρώτες σχολικές τάξεις, αλλά και σε ενήλικους αναγνώστες, συνομιλεί με την αφήγηση του Ντίκενς, με έναν τρυφερό και πρωτότυπο τρόπο. Ο δύστροπος ήρωας δεν είναι πια ένας ηλικιωμένος λογιστής, αλλά ένα διαφορετικό παιδί, που δηλώνει πως τη φετινή χρονιά δεν θα γιορτάσει. Το αγόρι αρνείται να βγει από το σπίτι, αρνείται κάθε χαρά, αρνείται να ζήσει. Μοναδική του σταθερά, μια γάτα που φτάνει ως εκεί όπου οι άνθρωποι δεν τα καταφέρνουν.
Φυσικά, έχει σοβαρούς λόγους να αισθάνεται έτσι, που όμως δεν ονοματίζονται ρητά. Απεικονίζονται διακριτικά, για να μπορεί ο κάθε αναγνώστης να προβάλει ευκολότερα τη δική του εμπειρία, είτε πρόκειται για ασθένεια, αναπηρία, δυσκολίες πρόσβασης είτε για άλλες μορφές αποκλεισμού και άρνησης εορτασμού.
Αυτό το χριστουγεννιάτικο παραμύθι αποδοχής, αλληλεγγύης και ενσυναίσθησης μοιάζει να έχει γραφτεί για τον καθέναν μας, ακόμη και από αναγνώστες που δεν αντιλαμβάνονται την εξήγηση που δίνεται για τη συμπεριφορά του παιδιού. Αυτό είναι το μαγικό στη λογοτεχνία. Ο αναγνώστης είναι που νοηματοδοτεί το κάθε κείμενο. Έτσι, το ίδιο βιβλίο διαβάζεται ως ιστορία αποδοχής της διαφορετικότητας, ενσυναίσθησης, αυτοπεποίθησης, φιλίας, αλλά και ως μια υπενθύμιση ότι όλοι έχουμε δικαίωμα στη γιορτινή μαγεία.
Η γάτα, πάλι, είναι σαν δεύτερη πρωταγωνίστρια. Άλλωστε, στις εικονογραφήσεις της Ντανιέλας Σταματιάδη τρυπώνουν συχνά γάτες, που συμπάσχουν, συμμετέχουν, έχουν άποψη ή ζουν τις δικές τους παράλληλες ιστορίες. Εδώ, το αιλουροειδές στέκεται δίπλα στο αγόρι στις μοναχικές του στιγμές, ανακαλύπτει μαζί του τη χαρά της γιορτής, παίζει, το παρακολουθεί να ανοίγεται, να δοκιμάζει, να κατακτά ξανά τη χαρά της παιδικότητάς του.
Πώς άλλαξε το αγόρι;
Μέσα στο κλειστό και διόλου γιορτινό οικιακό σύμπαν του αγοριού εμφανίζεται μαγικά, από το πουθενά ένα μυστηριώδες πλάσμα, ο Χ., ένα είδος σύγχρονου ενοχλητικού «πνεύματος των Χριστουγέννων» που κουβαλά μέσα του τη μνήμη του Ντίκενς και τη μεταφέρει σε ένα παιδί τού σήμερα. Ο Χ δεν αφήνει το αγόρι σε ησυχία, από τη στιγμή που εκείνο δηλώνει στη μαμά του ότι τη χρονιά αυτή δεν θέλει να γιορτάσει.
Ο Χ. επιμένει. Του ζητάει να βγει έξω, να μαζέψει σπασμένα ξύλινα στολίδια, να τα επιδιορθώσει, να τα γιατρέψει, να τα κρεμάσει στο δέντρο… Τα δε στολίδια αυτά δεν είναι σαν τα συνηθισμένα άψυχα, αλλά ολοζώντανα και ιδιαίτερα άτακτα, με χαρακτήρα και άποψη, σαν ένα μικρό εργαστήριο φροντίδας, αλληλεγγύης και δεύτερης ευκαιρίας για ό,τι έχει «σπάσει».
Πίσω από αυτή τη λογοτεχνική συνθήκη κρύβεται μια πολύ συγκεκριμένη οικογενειακή ιστορία. Στο σπίτι του συγγραφέα, εδώ και πάνω από είκοσι χρόνια, υπάρχει ένα μικρό τελετουργικό που ονομάζουν «Νοσοκομείο Ξύλινων Στολιδιών». Κάθε χρόνο ο Βαγγέλης Ηλιόπουλος και η κόρη του, η Ελεάννα, επιδιορθώνουν ξύλινα στολίδια πριν τα κρεμάσουν στο δέντρο και ευχηθούν «Καλές Γιορτές».
Το πνεύμα των φετινών Χριστουγέννων
Δεν ήξερα το όνομά του, γι’ αυτό τον είπα Χ. Ταξίδευε ασταμάτητα και σκόρπιζε χαρά. Με επισκέφτηκε ένα βράδυ που ήμουν θλιμμένος και είχα δηλώσει στη μαμά μου ότι φέτος δεν ήθελα να γιορτάσουμε τα Χριστούγεννα. Μου ζήτησε επίμονα να παίξουμε. Με παρακίνησε και επιδιορθώσαμε σπασμένα ξύλινα στολίδια. Τελικά ο Χ τα κατάφερε! Με έπεισε πως τα Χριστούγεννα είναι χαρά. Αυτή είναι η ιστορία της γνωριμίας μου με τον Εμπενίζερ.
Ο Χ., μέσα στην παραμυθιακή συνθήκη, καταφέρνει και μαλακώνει την πονεμένη ψυχή του αγοριού. Χρειάζεται, φυσικά, εκτός από επιμονή, και λίγη μαγεία (και μια γάτα). Μα πού αλλού θα βρει κανείς μαγεία, αν όχι στη γιορτή της γέννησης, της ζωής, της αγάπης. Άλλωστε, ο Χ. ξέρει τόσο από μοναξιά και πόνο όσο και από θαύματα. Κάποτε ήταν ο ίδιος γρουσούζης και μονόχνοτος, για τους δικούς του λόγους, μα ένα βράδυ κάποιας παραμονής Χριστουγέννων τού συνέβη κάτι που άλλαξε για πάντα τη ζωή του και τον έβγαλε από τη μιζέρια όπου βρισκόταν εγκλωβισμένος.
Από τότε, σαν ξωτικό, πηγαίνει όπου χρειάζεται, για να βοηθήσει όποιον δυσκολεύεται να νιώσει τη χαρά των Χριστουγέννων και κατά συνέπεια τη χαρά της ζωής, που αξίζει σε όλους ανεξαιρέτως, ιδίως όσους νιώθουν «εκτός γιορτής» επειδή είναι διαφορετικοί, αποκλεισμένοι ή σε περίοδο πένθους. Δυσκολίες πάντοτε υπάρχουν, πολλές φορές ανυπέρβλητες, μα βίος ανεόρταστος μακρά οδός απανδόκευτος…
Αν ακόμα αναρωτιέστε για την ταυτότητά του, αναζητήστε τον και ρωτήστε «ποιος είσαι;» όπως έκανε τελικά το αγόρι. «Εσύ να με φωνάζεις Εμπενίζερ!» θα σας απαντήσει. Και θα σας βοηθήσει, αν τον χρειάζεστε, είτε είστε παιδί είτε ενήλικος αναγνώστης που παλεύει με τα δικά του φαντάσματα.
Διαβάστε: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Εσύ να με φωνάζεις Εμπενίζερ, εικονογράφηση: Ντανιέλα Σταματιάδη, Εκδόσεις Πατάκη.
