Σε μια πρώτη ανάγνωση, ο τίτλος του νέου παραμυθιού της Βάσιας Παρασκευοπούλου μοιάζει με παιδικό αστείο: Ο βασιλιάς μυγιάστηκε. Η εικόνα που γεννά ο τίτλος per se αυτόματα στο μυαλό είναι αυτή ενός αγέρωχου μονάρχη που χάνει την ψυχραιμία του εξαιτίας μιας μύγας που ζουζουνίζει γύρω του. Δεν έπεσα και πολύ έξω. Άλλωστε, το λέει ξεκάθαρα και το οπισθόφυλλο. Αυτή είναι η ιστορία ενός βασιλιά και μιας μύγας που ήρθαν κοντά. Πόσο σουρεαλιστικό και ταυτόχρονα πόσο ενδιαφέρον! Η εικονογράφηση της Φωτεινής Τίκκου ακολουθεί σπιρτόζικα το ρυθμικό κείμενο και το αποτέλεσμα είναι απολαυστικό.
Η θεατρική κατάρτιση της συγγραφέα διαπερνά την αφήγηση. Σταθερό τέμπο, συχνά και ρίμα, μικρές σκηνές, επαναλήψεις, ήχοι που επιβάλλεται να διαβαστούν δυνατά. Θέλεις δεν θέλεις, το απαγγέλλεις και το φαντάζεσαι ως θεατρικό δρώμενο. Το «ΖΖΖΖΖΖ» της μύγας, πέραν της χιουμοριστικής χροιάς του, λειτουργεί αρχικά ως σήμα κινδύνου και έπειτα ως καμπανάκι αφύπνισης για έναν ήρωα που έχει βολευτεί υπερβολικά στον θρόνο του.
Στον βασιλιά δίνει χαρά να κάθεται με τα πράγματά του συντροφιά
Ο βασιλιάς εδώ, μια χαριτωμένη ελαφρόμυαλη καρικατούρα, δεν μοιάζει τόσο με κλασική φιγούρα εξουσίας, μολονότι συμπεριφέρεται σαν κακομαθημένος μονάρχης. Πρώτη και βασική ιδιοτροπία: Δεν αποχωρίζεται ποτέ την κορόνα του, που παραμένει επί της κεφαλής του υπό κάθε συνθήκη, ακόμα και στον ύπνο του.
Είναι ένας άνθρωπος που έχει τα πάντα (ζει κυριολεκτικά μέσα στον χρυσό) εκτός από αυτό που χρειάζεται περισσότερο, ένα άλλο ζωντανό πλάσμα για να μοιραστεί τον άπλετο ελεύθερο χρόνο του. Διότι τίποτα δεν είναι πιο πολύτιμο και όμορφο από τον χρόνο που περνάμε μαζί με κάποιον αγαπημένο μας. Όμως, το παλάτι είναι δύσκολα προσεγγίσιμο. Βλέπετε, ο βασιλιάς έχει ορίσει τόσες απαγορεύσεις από τον φόβο απώλειας της περιουσίας του, που δύσκολα καταφέρνει κανείς να τον πλησιάσει.
μυγιάζομαι [mijázome] Ρ2.1β : (οικ.) θίγομαι ή θυμώνω για ασήμαντο συνήθ. λόγο: Mε το παραμικρό μυγιάζεται. ΠAΡ Όποιος έχει τη μύγα μυγιάζεται, ο ένοχος ή υπεύθυνος για κτ. νομίζει πως, ό,τι λέγεται ή γίνεται, αναφέρεται σ΄ αυτόν.
[μύγ(α) -ιάζω, -ομαι]
Η επιλογή της μύγας ως συνοδοιπόρου του βασιλιά είναι το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της ιστορίας. Η μύγα είναι ένα από τα πιο «αντιπαθητικά» πλάσματα του καθημερινού φαντασιακού: βουίζει, ενοχλεί, συνδέεται με βρωμιά και αποσύνθεση. Άλλωστε, ο βασιλιάς μας στην αρχή την αντιλαμβάνεται ως μαύρη μουντΖΖΖΖΖΖούρα.
Μια μαύρη μουτζούρα; Μια μαύρη τελεία; Ένα μαύρο σύννεφο; Μια μαύρη τρύπα; Μια μαύρη σκέψη; Ε; τι; πώς; Για μια στιγμή, δεν είναι η θέση σου εκεί.
Δεν θα τη χαρακτηρίζαμε, λοιπόν, ως κλασική επιλογή ενός δημιουργού που θέλει να γράψει για τη φιλία και τη σύνδεση. Εδώ ακριβώς βρίσκεται η υπέρβαση: ο εν δυνάμει φίλος δεν έρχεται με μια κοινωνικά αποδεκτή μορφή (π.χ. ένα παιδί ή ένα κατοικίδιο ή μια σύντροφος), αλλά με τη μορφή ενός εντόμου που το πρώτο μας ένστικτο είναι να διώξουμε μακριά μας, γιατί μας ενοχλεί.
Ο βασιλιάς έχει δύο επιλογές. Είτε να συνεχίσει να μυγιάζεται, να εξαγριώνεται και να υπερασπίζεται την ακεραιότητα της κορόνας του και του χρυσοποίκιλτου παλατιού του από την απειλή της μύγας και την «παραβίαση» του χώρου του ή να αναγνωρίσει πίσω από την ενοχλητική παρουσία και το βουητό της ένα πλάσμα που ΖΖΖΖΖΖητά σύνδεση, παρέα και διασκέδαση.
Ο βασιλιάς της Παρασκευοπούλου ακροβατεί μεταξύ δυο καταστάσεων που ο ίδιος έχει αυθαίρετα αποφασίσει ότι δεν συνδυάζονται. Η εξουσία ασφυκτιά μέσα στην τεχνητή αυτάρκειά της και στη μοναξιά της. Ακριβώς γι’ αυτό μπορεί να λειτουργήσει η αλληγορία τόσο αποτελεσματικά σε επίπεδο παιδικής πρόσληψης. Τα παιδιά αναγνωρίζουν εύκολα τον ενήλικο που «τα έχει όλα» και, παρ’ όλα αυτά, δεν χαμογελάει. Τον ενήλικο που δεν τους δίνει σημασία, μολονότι ΖΖΖουΖΖΖουνίΖΖΖουν ευχάριστα γύρω του.
Μα ίσως αναγνωρίζουν και τον ίδιο εαυτό τους, στην κορυφή της παιδικής παντοδυναμίας που αισθάνονται πριν από τα έξι τους χρόνια. Ήρθε η ώρα να προσαρμοστούν στην καθημερινότητα της σχολικής ηλικίας και αναγκάζονται να απεκδυθούν σταδιακά στοιχεία εγωισμού, αφού πρώτα προσπαθήσουν να εξολοθρεύσουν με ευφάνταστους, μα ανεπαρκείς τρόπους τις προσωπικές τους ακούραστες μύγες.
Η εικονογράφηση της Φωτεινής Τίκκου υποστηρίζει άριστα το χιούμορ και τον σουρεαλισμό της ιστορίας. Δημιουργεί έναν κόσμο –το παλάτι και τους κατοίκους του– πολύχρωμο και ελκυστικό, με ΖΖΖΖΖΖωντάνια και λειτουργική υπερβολή, που κερδίζει αμέσως τον αναγνώστη. Οι εικόνες της ζωντανεύουν το κείμενο και συνθέτουν ένα περιβάλλον όπου το παράλογο μοιάζει σαν κάτι απολύτως φυσικό.
Το βιβλίο διαβάΖΖΖΖΖΖεται καταρχάς ως ένα κλασικό, αστείο και αξέχαστο τρυφερό παραμύθι για την αναπάντεχη σχέση που αναπτύσσει χωρίς να καταλάβει το πώς ο ιδιόρρυθμος βασιλιάς με το ενοχλητικό έντομο. Έπειτα, μπορεί να προσεγγιστεί ως μια ιστορία φιλίας, αλλά ταυτόχρονα και ως μια ιστορία μοναξιάς.
Ο βασιλιάς δεν παρουσιάζεται εξαρχής ως «καλός» ή «κακός», αλλά ως μοναχικός μέσα στα άχρηστα πλούτη του. Το ότι επιλέγει να ταΐΖΖΖΖΖΖει και να φροντίζει τα χρυσά του αντικείμενα, όπως τους διακοσμητικούς λαμπερούς ιπποπόταμους του, μοιάζει σε μια πρώτη ανάγνωση σαν παραξενιά ενός τυχερού και αυτάρκη άντρα.
Όμως, ο βασιλιάς δεν ταυτίζεται με την εξωτερική του εικόνα. Είναι ένα δυστυχισμένο και μοναχικό πλάσμα, δεμένο συναισθηματικά μόνο με ακριβά αντικείμενα, τα οποία κανακεύει σαν παιδιά ή σαν κατοικίδια, έχοντας απολέσει κάθε προσπάθεια για ουσιαστική διεπαφή με κάθε τι ζωντανό και έχοντας κλείσει κάθε πιθανότητα κοινωνικοποίησης.
Έχει λίγο προφορά όταν μιλάει, το Ζζζζζζζήτα έντονα χτυπάει
Η είσοδος της επίμονης μύγας στη ζωή του και η διατάραξη της κανονικότητάς του είναι το πρώτο βήμα για να αναγνωρίσει τι του λείπει. Πρόκειται για μια αφήγηση που μπορεί να ανοίξει συζητήσεις με τα παιδιά για το πόσο εύκολο είναι να απορρίπτουμε ένα πλάσμα – ή έναν άνθρωπο – επειδή μας ενοχλεί ή νομίζουμε ότι μας ενοχλεί, χωρίς να αντιλαμβανόμαστε τα καλά που μπορεί να φέρει στη ζωή μας.
Από παιδαγωγική σκοπιά, το βιβλίο καταφέρνει πάνω απ’ όλα να διασκεδάσει και να κάνει τα παιδιά να γελάσουν. Με τον τρόπο αυτό, απεκδύεται κάθε μανδύα διδακτισμού. Το επιμύθιο σαφές, χωρίς να κουνάει το δάχτυλο. Η απουσία γίνεται αισθητή. Η μοναξιά γίνεται αφόρητη. Η αλλαγή είναι επιβεβλημένη.
Τα πλάσματα, οι σχέσεις, η συντροφικότητα αξίΖΖΖΖΖΖουν περισσότερο από τα αντικείμενα και την ακινησία του υπερβολικού πλούτου. Το χιούμορ, η υπερβολή και η παράξενη σχέση του βασιλιά με τον μικροσκοπικό εχθρό του που χτίζεται μέσα σε μια διαρκή γκρίνια, λειτουργούν ως φίλτρο, επιτρέποντας στο παιδί να επεξεργαστεί την ιδέα χωρίς να νιώσει ότι του κάνουν μάθημα συμπεριφοράς.
Η ιστορία δουλεύει άριστα για μεγαλόφωνη ανάγνωση στο σπίτι ή στην τάξη, ήδη από το προνήπιο (4+), ακριβώς επειδή κουβαλά θεατρικό ρυθμό και ευκαιρίες για παιχνίδια με τη φωνή, τον ήχο και την κίνηση. Την ίδια στιγμή, προβληματισμοί όπως το ποιος είναι ισχυρός, ποιος ενοχλητικός, ποιος έχει την ανάγκη του άλλου δίνουν υλικό και για λίγο μεγαλύτερα παιδιά, αν ο ενήλικος που διαβάζει είναι πρόθυμος να ανοίξει τη συζήτηση.
Πού είναι τα γέλια, πού είναι οι γιορτές, πού είναι τα αστεία, οι ζαβολιές, τα παραμύθια, η μουσική;
Στο τοπίο της σύγχρονης ελληνικής παιδικής λογοτεχνίας, με κάμποσα βιβλία «συμπεριφοράς», που μιλούν για τη φιλία με αρκετά προβλέψιμο τρόπο, ο Βασιλιάς μυγιάστηκε παίρνει ένα πετυχημένο ρίσκο. ΟρίΖΖΖΖΖΖει πρωταγωνιστή ένα πλάσμα που συμβολίζει το ανεπιθύμητο, βάζει την εξουσία στο επίκεντρο γελοιοποιώντας τόσο όσο χρειάζεται για να παραμείνει η αφήγηση λειτουργική, μετατρέπει τη σύγκρουση σε σχέση και αφήνει το χιούμορ να κάνει τη «βρώμικη» δουλειά της αποδόμησης των κακώς κειμένων, αποφεύγοντας εντελώς την ηθικολογία.
Η πρόθεση των δημιουργών δεν είναι να παραδώσουν ένα ακόμη «μάθημα» με τη μορφή εικονογραφημένου παραμυθιού, αλλά να στήσουν μια αλλόκοτη συνάντηση ανάμεσα σε έναν μοναχικό βασιλιά και μια μύγα που επιμένει να υπάρχει κοντά του και να τον μυγιάζει. Η κάθαρση έρχεται μέσα από την πλήρη άρση κάθε απαγόρευσης και παραξενιάς του βασιλιά. Με διασκεδαστικές αναζητήσεις, μια ομάδα καινούργιων ζώων συντροφιάς και ένα πιτΖΖΖΖΖΖάμα πάρτι, που προσφέρουν ένα χρωματιστό, χαρούμενο τέλος.
Το παραμύθι όχι απλώς σέβεται, αλλά αναπτύσσει την κριτική σκέψη των παιδιών. Τους προσφέρει το ιδανικό περιβάλλον να εξερευνήσουν την ιδιοσυγκρασία του βασιλιά που δεν τολμάει να βγει από τη ΖΖΖΖΖΖώνη άνεσής του, με γέλιο, ρυθμό και εικόνα.
Συγχρόνως, τους ανοίγει μια χαραμάδα να σκεφτούν ποιοι είναι οι μυγιασμένοι βασιλιάδες της δικής τους ζωής, ποια «μικροσκοπικά» πλάσματα προσπαθούν να τους πλησιάσουν και τι αξίζει τελικά περισσότερο. Η εξουσία και ο πλούτος ή η σύνδεση και το μοίρασμα; Η απάντηση είναι εύκολη. Πράγματα-Πλάσματα: 0-1, σε μια μεγάλη εκτός έδρας νίκη.
Κλείνω λίγες αράδες από τις Εκδόσεις Πατάκη, που μας χάρισαν αυτό το απολαυστικό ανάγνωσμα.
Ζήτω οι μύγες! Ζήτω τα μυγιάσματα παντός είδους! Οτιδήποτε σε ξεσηκώνει, καθετί που σε σηκώνει από τον καναπέ, καθετί που σε βγάζει από τη ρουτίνα και σε κάνει να αναρωτιέσαι, να ψάχνεις και να γελάς, ναι! Είναι θησαυρός! Ακόμα κι αν αυτό το κάτι είναι μια μύγα, που θα σου επιτεθεί μια Κυριακή, έτσι ξαφνικά, γύρω στις πέντε και μισή! Πες ναι σ’ αυτήν τη φιλία, πες ναι στο απρόσμενο, φαινομενικά αταίριαστο… και βγες λίγο από το «χρυσό σου παλάτι», το καναπεδένιο καβούκι σου! Ο κόσμος είναι εκεί έξω και σε περιμένει! Σας προτείνουμε να αφεθείτε στα μαγικά μυγιάσματα αυτού του βιβλίου!
Ο βασιλιάς μυγιάστηκε, Εκδόσεις Πατάκη, 4+
Κείμενο: Βάσια Παρασκευοπούλου
Εικονογράφηση: Φωτεινή Τίκκου
