Σχολικός εκφοβισμός: Τι χρειάζεται να γνωρίζουν οι γονείς πριν ανοίξουν τα σχολεία

Highlights

Κάθε χρόνο, ο Σεπτέμβριος σηματοδοτεί νέα ξεκινήματα για κάθε παιδί. Μια σχολική τάξη πάνω, ολοκαίνουργια τετράδια, χαριτωμένες τσάντες, κασετίνες εξοπλισμένες με καλοξυσμένα μολύβια, γόμες, χάρακες και λοιπά παραφερνάλια, αγωνία για τους εκπαιδευτικούς που θα βρει στον δρόμο του, προσμονή για τις συναντήσεις με τους φίλους, τις νέες γνωριμίες και τις παρέες που θα σχηματιστούν ή θα ανασχηματιστούν. Ακόμα κι αν το παιδί γκρινιάζει ότι βαριέται ή δεν γουστάρει να ξαναμπεί σε πρόγραμμα, συνήθως η προσμονή είναι γλυκιά. Όμως, όχι πάντα. Για ορισμένα παιδιά, η επιστροφή στο σχολείο συνοδεύεται από έντονο άγχος και φόβο. Η αιτία; Ο σχολικός εκφοβισμός, το λεγόμενο bullying.

Η αυλή, η τάξη, η διαδρομή προς το σχολείο ή/και το σπίτι ή – για τα μεγαλύτερα – η ομαδική συνομιλία των συμμαθητών σε κάποια διαδικτυακή πλατφόρμα δεν είναι για όλα τα παιδιά μέρη μάθησης, παιχνιδιού και ευχάριστης, ενδυναμωτικής κοινωνικοποίησης. Αντιθέτως, γίνονται αντιληπτοί ως χώροι απειλής, ταπείνωσης και αποκλεισμού.

Τι είναι ο σχολικός εκφοβισμός;

Ο σχολικός εκφοβισμός, για τον οποίον χρησιμοποιείται ευρέως ο αγγλικός όρος bullying, αποτελεί μια από τις σοβαρότερες μορφές βίας μεταξύ παιδιών και εφήβων. Μπορεί να είναι εμφανής και να «κάνει φασαρία», με απειλές, σπρωξιές και χτυπήματα. Συχνά, όμως, είναι αθόρυβος και ύπουλος. Ένα παιδί μένει σταθερά έξω από την παρέα, γίνεται στόχος σχολίων για κάτι: για το σώμα, το παρουσιαστικό, τις επιδόσεις (καλές ή κακές), τις μαθησιακές δυσκολίες, την ιδιοσυγκρασία, την καταγωγή, τη θρησκεία, την ταυτότητα φύλου, την ομιλία, την οικονομική κατάσταση, την αναπηρία, τη νευροδιαφορετικότητα, τις εκφράσεις του προσώπου του ή την οικογένειά του.

Θύτες, θύματα και θεατές

Οι θύτες ενορχηστρώνουν τις επιθέσεις τους προς τα θύματα. Εντωμεταξύ, τα υπόλοιπα παιδιά, οι θεατές, γελούν, κοιτάζουν ή σωπαίνουν και η βία εγκαθίσταται στην καθημερινότητα χωρίς να χρειαστεί ποτέ να πέσει γροθιά.

Να σημειωθεί εδώ ότι, παρόλο που σε συγκεκριμένα περιβάλλοντα οι ρόλοι είναι συνήθως διακριτοί, μπορεί να αλλάζουν σε νέες συνθήκες. Ένας θεατής μπορεί εύκολα να γίνει είτε θύτης είτε θύμα. Ένας θύτης είναι συχνά θύμα σε μιαν άλλη κατάσταση. Ακόμα και ένα θύμα ενδέχεται να προσπαθήσει να εξισορροπήσει το αρνητικό βίωμά του μέσα σε μια άλλη ομάδα παιδιών, όπου αισθάνεται ότι έχει το πάνω χέρι. Οι ρόλοι των παιδιών δεν αποτελούν μόνιμες ταυτότητες. Ένα παιδί μπορεί να εκφοβίζει άλλους, να δέχεται το ίδιο βία σε διαφορετικό περιβάλλον ή να ελίσσεται ανάμεσα σε περισσότερους ρόλους.

Δεν είναι πάντα bullying

Για να μιλήσουμε για σχολικό εκφοβισμό, εξετάζουμε τρία βασικά στοιχεία:

• την πρόθεση να πληγωθεί ή να ταπεινωθεί ένα παιδί,
• την επανάληψη ή την πιθανότητα επανάληψης της συμπεριφοράς και
• την ανισορροπία δύναμης. Η δύναμη αυτή μπορεί να είναι σωματική, κοινωνική ή αριθμητική. Μπορεί ακόμη να προκύπτει από τη δημοφιλία, την πρόσβαση σε προσωπικές πληροφορίες ή την ικανότητα ενός παιδιού να στρέψει ολόκληρη την ομάδα εναντίον κάποιου άλλου.

Ένας καβγάς ανάμεσα σε δύο παιδιά με σχετικά ισότιμη θέση μπορεί να μην πληροί τον στενό ορισμό του bullying, όμως δεν παύει να είναι σοβαρός και να χρήζει αντιμετώπισης. Σε κάθε περίπτωση, ο εντοπισμός της φύσης κάθε περιστατικού καθορίζει και την παρέμβαση. Σε μια συνηθισμένη σύγκρουση μπορεί να ζητηθεί από τα παιδιά να συζητήσουν και να βρουν λύση. Όμως, όταν υπάρχει εκφοβισμός, μια τέτοια «συμφιλίωση» μπορεί να αφήσει το παιδί που φοβάται μόνο και απροστάτευτο απέναντι σε εκείνο που ήδη το ελέγχει, το χειραγωγεί και ασκεί εξουσία στο σώμα και στο μυαλό του. Γι’ αυτό, οι εκπαιδευτικοί και οι γονείς πρέπει να παραμένουν σε εγρήγορση για κάποιο διάστημα, μέχρι να θεωρήσουν το θέμα λήξαν.

Οι μορφές που μπορεί να πάρει ο σχολικός εκφοβισμός

Ο σχολικός εκφοβισμός περιλαμβάνει:

• χτυπήματα, σπρωξιές, κλοτσιές και άλλες μορφές σωματικής επίθεσης,
• βρισιές, απειλές, προσβολές και σεξουαλικά ή ρατσιστικά σχόλια,
• συστηματικό αποκλεισμό από παρέες, παιχνίδια, πάρτι και ομαδικές δραστηριότητες,
• διάδοση φημών και δημόσια διαπόμπευση,
• κλοπή, εκβιασμό ή καταστροφή προσωπικών αντικειμένων,
• ανεπιθύμητο άγγιγμα και σεξουαλική παρενόχληση,
• φωτογράφιση ή βιντεοσκόπηση χωρίς συναίνεση,
• προσβλητικές αναρτήσεις, ψεύτικους λογαριασμούς, κοινοποίηση προσωπικών στοιχείων και αποκλεισμό από ψηφιακές ομάδες.

Διαδικτυακός εκφοβισμός: Το bullying συνεχίζεται και μετά το σχολείο

Στον διαδικτυακό εκφοβισμό τα όρια της σχολικής ημέρας καταργούνται. Το bullying δεν είναι πλέον κάτι πεπερασμένο μέσα στην ημέρα. Τα θύματα δεν βρίσκουν πουθενά ησυχία. Ένα παιδί μπορεί να επιστρέψει στο σπίτι και να εξακολουθεί να δέχεται επιθέσεις στο κινητό του. Μία φωτογραφία ή ένα προσβλητικό μήνυμα μπορεί να αναπαραχθεί, να σχολιαστεί και να φτάσει σε δεκάδες παιδιά μέσα σε λίγα λεπτά. Η φαινομενική ανωνυμία διευκολύνει συμπεριφορές που αρκετά παιδιά δεν θα τολμούσαν πρόσωπο με πρόσωπο, ενώ κάθε ψηφιακό ίχνος μπορεί να παραμείνει ορατό. Σε μια χώρα χωρίς ψηφιακό γραμματισμό του γενικού πληθυσμού, ο διαδικτυακός εκφοβισμός βρίσκει γόνιμο έδαφος και αναπτύσσεται ραγδαία, συχνά με τραγικές συνέπειες.

Ποιος φταίει;

Ο εκφοβισμός μπορεί να στραφεί εναντίον οποιουδήποτε παιδιού. Όπως προαναφέρθηκε, συχνότερα επιλέγεται ως στόχος όποιο παιδί θεωρείται «διαφορετικό» από την ομάδα. Προσοχή: Δεν είναι η διαφορετικότητα που προκαλεί τον εκφοβισμό. Η ευθύνη βρίσκεται στη συμπεριφορά εκείνου που επιτίθεται, στην ομάδα που την ενθαρρύνει και στα περιβάλλοντα που επιτρέπουν την επανάληψή της. Όταν συμβουλεύουμε ένα παιδί που έχει δεχτεί εκφοβισμό ότι πρέπει να γίνει πιο σκληρό, να μην είναι τόσο ευαίσθητο ή να πάψει να «δίνει δικαιώματα», το κατηγορούμε για κάτι για το οποίο δεν έχει ευθύνη και, αντί να το ανακουφίσουμε, του φορτώνουμε επιπλέον βάρος. Είναι σαν να του λέμε ότι το πρόβλημα το έχει εκείνο και ότι, για να γλιτώσει, χρειάζεται να «διορθώσει» τον εαυτό του.

Τι να μας ανησυχήσει

Πολλά θύματα δυσκολεύονται να μιλήσουν για το bullying που δέχονται. Φοβούνται ότι αν αποκαλύψουν τα γεγονότα η κατάσταση θα επιδεινωθεί, ντρέπονται, πιστεύουν ότι οι μεγάλοι δεν θα τα κατανοήσουν ή δεν θέλουν να θεωρηθούν «καρφιά». Επιπλέον, τα μικρότερα παιδιά δεν έχουν ακόμα αναπτύξει το λεξιλόγιο και τις απαραίτητες γνωστικές δεξιότητες, ώστε να περιγράψουν με συνοχή και σαφήνεια όσα τους συμβαίνουν και όσα αισθάνονται.

Τα βασικά σημάδια ανησυχίας, που χρήζουν διερεύνησης, είναι η απότομη άρνηση για το σχολείο, οι συχνοί πονοκέφαλοι ή πόνοι στην κοιλιά, οι διαταραχές του ύπνου και της διατροφής, η πτώση των σχολικών επιδόσεων, η απώλεια φίλων, τα κατεστραμμένα αντικείμενα, οι ανεξήγητες μελανιές, η αλλαγή διαδρομής προς το σχολείο και η επίμονη μεταβολή της διάθεσης. Κανένα από αυτά τα σημάδια δεν αποδεικνύει από μόνο του ότι υπάρχει εκφοβισμός. Όμως, η ξαφνική εμφάνιση ή ο συνδυασμός τους, όμως, απαιτεί προσοχή.

Τι κάνουμε όταν το παιδί-θύμα μάς μιλήσει

Η πρώτη αντίδραση του γονιού είναι συχνά καθοριστική για το αν το παιδί θα εξομολογηθεί περισσότερες λεπτομέρειες ή θα κλειστεί ξανά στον εαυτό του. Εφαρμόζουμε ενεργητική ακρόαση, ακούμε χωρίς να ανακρίνουμε, χωρίς να διακόπτουμε, χωρίς να σχολιάζουμε και χωρίς να σπεύσουμε να δώσουμε λύσεις.

Δεν αμφισβητούμε όσα μας λέει, δεν υποβαθμίζουμε το περιστατικό. Ταυτόχρονα, δεν κατηγορούμε το παιδί για όσα υπέστη και δεν επιχειρούμε εκείνη τη στιγμή να διερευνήσουμε τις ευθύνες των άλλων παιδιών. Με τα δικά μας λόγια περνάμε μηνύματα όπως: «Σε πιστεύω», «Καλά έκανες και μου το είπες», «Δεν ευθύνεσαι εσύ για αυτό που συμβαίνει», «Θα το αντιμετωπίσουμε μαζί και θα σε ενημερώνω για κάθε βήμα».

Η προτροπή «αγνόησέ τους» μπορεί να φανεί χρήσιμη σε ένα μεμονωμένο συμβάν, όμως δεν αρκεί απέναντι σε μια επίμονη σχέση επιβολής-υποταγής. Κάθε θύμα εκφοβισμού, ανεξαρτήτως ηλικίας, χρειάζεται στήριξη και βοήθεια. Δεν μπορούμε να του ζητάμε ή να του αναθέτουμε να αντιμετωπίσει μόνο του εκείνους που το εκφοβίζουν.

Καταγράφουμε με ψυχραιμία τι συνέβη, πότε, πού, ποια παιδιά συμμετείχαν και ποια ήταν παρόντα. Στον διαδικτυακό εκφοβισμό κρατάμε στιγμιότυπα οθόνης, μηνύματα, ονόματα λογαριασμών και ημερομηνίες πριν αποκλείσουμε ή αναφέρουμε έναν λογαριασμό.

Επικοινωνούμε αμέσως με το σχολείο, υποβάλλοντας όσα έχουμε να πούμε και γραπτώς. Όσο κι αν είμαστε στενοχωρημένοι, θυμωμένοι, απογοητευμένοι ή αγχωμένοι, προσπαθούμε να μην είμαστε επιθετικοί προς τους εκπαιδευτικούς ή – αργότερα, αν χρειαστεί – προς τους γονείς των θυτών.

Με διάθεση συνεργασίας, ζητάμε συγκεκριμένο σχέδιο προστασίας του παιδιού και σταθερής παρακολούθησης της κατάστασης. Προσοχή: Ποτέ δεν απευθυνόμαστε οι ίδιοι στα ανήλικα παιδιά που εκφοβίζουν. Επίσης, αποφεύγουμε την άμεση σύγκρουση με τους γονείς τους, ακολουθώντας τον θεσμικό δρόμο και όχι το θυμικό μας. Η αντιμετώπιση του bullying ξεκινάει από τον/την εκπαιδευτικό και τον διευθυντή ή τη διευθύντρια.

Όταν υπάρχει άμεσος κίνδυνος

Αν το παιδί αναφέρει σοβαρή απειλή, σωματική ή σεξουαλική βία ή εκφράζει σκέψεις αυτοτραυματισμού ή αυτοκτονίας, παρακάμπτουμε το σχολείο. Φροντίζουμε πρώτα για την ασφάλειά του και ζητάμε αμέσως ιατρική βοήθεια, βοήθεια από τις αρμόδιες υπηρεσίες ή από επαγγελματία ψυχικής υγείας. Αν ο εκφοβισμός είναι διαδικτυακός και δεν εμπλέκονται άτομα από το σχολείο, συγκεντρώνουμε τα στοιχεία και απευθυνόμαστε αμέσως στη Δίωξη Ηλεκτρονικού Εγκλήματος.

Αν το παιδί μας ασκεί εκφοβισμό

Μια τέτοια συμπεριφορά χρειάζεται να σταματήσει αμέσως και να έχει σαφείς συνέπειες. Παράλληλα, χρειάζεται να διερευνηθεί. Τι προσπαθεί να κερδίσει το παιδί-θύτης; Αναγνώριση, έλεγχο, θέση στην ομάδα; Έχει εκτεθεί το ίδιο σε βία; Δυσκολεύεται να διαχειριστεί τον θυμό, τη ματαίωση ή την απόρριψη; Αγχώνεται από συγκεκριμένες καταστάσεις στο σπίτι; Η κατανόηση των αιτίων δεν αποτελεί δικαιολογία για την όποια συμπεριφορά του, όμως είναι απαραίτητη προκειμένου να παρέμβουμε στη ρίζα του προβλήματος.

Είναι, επίσης, απαραίτητη η συνεργασία με το σχολείο, η θέσπιση και τήρηση σταθερών ορίων, η καθοδήγηση προς το παιδί, ώστε να αναλάβει την ευθύνη των πράξεών του και, αν κριθεί ότι απαιτείται, η παραπομπή σε ειδικό ψυχικής υγείας. Τα όρια τίθενται με ψυχραιμία και αυστηρότητα. Δεν μαλώνουμε, εξηγούμε και συζητάμε όσο χρειαστεί. Οι απειλές, οι διαπομπεύσεις και οι σωματικές τιμωρίες αναπαράγουν ακριβώς το πρότυπο επιβολής που προσπαθούμε να αλλάξουμε.

Τα παιδιά που βλέπουν

Σχεδόν κάθε περιστατικό εκφοβισμού έχει κοινό, τους θεατές. Τα παιδιά που γελούν, κοινοποιούν, ενθαρρύνουν ή σιωπούν επηρεάζουν την εξέλιξή του. Η σιωπή τους συχνά προέρχεται από φόβο και όχι από αδιαφορία. Χρειάζονται και αυτά σαφείς οδηγίες: να μην αναπαράγουν προσβλητικό υλικό, να πλησιάσουν το παιδί που έχει μείνει μόνο, να μιλήσουν σε έναν ενήλικο που εμπιστεύονται και να καταγράψουν όσα είδαν.

Πρέπει να τους γίνει ξεκάθαρο ότι η αναφορά ενός περιστατικού bullying δεν αποτελεί «κάρφωμα». Αντιθέτως, ενισχύει την προστασία όλης της σχολικής κοινότητας, του θύτη συμπεριλαμβανομένου. Δεν ζητάμε, ωστόσο, από ένα παιδί να βγει μπροστά και να επιτεθεί σε αυτόν που ασκεί βία, όταν αυτό μπορεί να το θέσει σε κίνδυνο. Λύση υπάρχει και είναι η άμεση ενημέρωση των εκπαιδευτικών.

Η ευθύνη του σχολείου

Οι εκπαιδευτικοί έχουν τη δυνατότητα να παρατηρούν ποιο παιδί μένει μόνο στα διαλείμματα, ποιο αποφεύγει συγκεκριμένους χώρους ή άτομα, ποιο γίνεται σταθερά αντικείμενο κοροϊδίας ή ποιο ελέγχει την ομάδα και με ποιους τρόπους – συνθήκες, συνήθειες, συμπεριφορές και σχέσεις που δεν γίνονται πάντοτε αντιληπτές στο σπίτι. Η έγκαιρη παρατήρησή τους, η συζήτηση τόσο με τους μαθητές όσο και με τους συναδέλφους και τη διεύθυνση του σχολείου και οι σταθερές παρεμβάσεις μπορούν να ανακόψουν την εξέλιξη ενός περιστατικού βίας.

Η αντιμετώπιση δεν εξαντλείται στην τιμωρία ενός μαθητή ούτε σε μια γενική σύσταση προς τα παιδιά να «τα βρουν μεταξύ τους». Χρειάζεται προστασία των θυμάτων, διερεύνηση, συνεργασία με τις οικογένειες, παρακολούθηση της κατάστασης και δουλειά με ολόκληρη την ομάδα. Ένα σχολείο κρίνεται και από τον τρόπο με τον οποίο διαχειρίζεται τα δύσκολα περιστατικά. Είναι και αυτό τμήμα της εκπαίδευσης των παιδιών και μάλιστα ιδιαίτερα ουσιαστικό.

Καθώς αρχίζει η νέα σχολική χρονιά, αξίζει να θυμόμαστε ότι η πρόληψη των περιστατικών βίας χτίζεται πολύ πριν εμφανιστεί το πρώτο σοβαρό περιστατικό. Χτίζεται όταν το παιδί ξέρει ότι μπορεί να μας μιλήσει χωρίς να το κρίνουμε, όταν μαθαίνει ότι η δημοφιλία δεν δίνει σε κανέναν δικαίωμα εξουσίας πάνω στους άλλους και όταν καταλαβαίνει πως η ασφάλεια στο σχολείο αφορά όλους. Κυρίως, χτίζεται όταν οι ενήλικοι ακούν, παρατηρούν και αναλαμβάνουν την ευθύνη που τους αναλογεί.

Οι γονείς και οι κηδεμόνες μαθητών της Πρωτοβάθμιας και της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης μπορούν να υποβάλουν επώνυμη αναφορά μέσω της επίσημης πλατφόρμας stop-bullying.gov.gr. Οι μαθητές και οι μαθήτριες της Δευτεροβάθμιας μπορούν επίσης να υποβάλουν επώνυμη αναφορά με τον λογαριασμό τους στο Πανελλήνιο Σχολικό Δίκτυο. Η πλατφόρμα διαθέτει ακόμη οδηγίες για γονείς και συγκεντρώνει τηλεφωνικές γραμμές υποστήριξης.