Απίστευτο κι όμως αληθινό: Δύο βιβλία γνώσεων για όσα δεν φανταζόμαστε ότι συμβαίνουν γύρω μας

Highlights

Απίστευτο κι όμως αληθινό! Οι άνθρωποι λάμπουμε στο σκοτάδι, παρόλο που τα μάτια μας δεν μπορούν να δουν το φως που εκπέμπει το σώμα μας. Μια μικρή γαρίδα καταφέρνει χτυπήματα ασύγκριτα ισχυρότερα από όσα προδίδει το μέγεθός της. Οι αράχνες θα μπορούσαν να φάνε όλους τους ανθρώπους στη Γη μέσα σε ένα έτος. Στη Γη υπάρχουν περίπου τρία τρισεκατομμύρια δέντρα, ενώ ο Αμαζόνιος, ένας από τους μεγαλύτερους ποταμούς του κόσμου, δεν έχει καμία γέφυρα σε όλο το μήκος του. Τα δακτυλικά αποτυπώματα των κοάλα μοιάζουν εντυπωσιακά με τα ανθρώπινα.

Στα δύο παιδικά βιβλία γνώσεων της σειράς Απίστευτο κι όμως αληθινό! Άνθρωποι & Ζώα και Διάστημα & Γη, που κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις εκδόσεις Utopia σε μετάφραση της Μαρίας-Άννας Γάτου, ο Αυστραλός δημιουργός Dan Marshall συγκεντρώνει ενδιαφέρουσες και παράδοξες πληροφορίες, πρωτότυπα ερωτήματα και μικρές προκλήσεις.

Προσοχή, όμως! Δεν επιδιώκει να καλύψει συστηματικά κάθε θέμα ούτε να φτιάξει μια ακόμη παιδική εγκυκλοπαίδεια. Επιλέγει υλικό που μπορεί να γεννήσει απορίες και να εξάψει την περιέργεια και το οργανώνει σε σύντομες, εικονογραφημένες ενότητες, γεμάτες αριθμούς, συγκρίσεις, ερωτήματα και μικρές δοκιμασίες.

Ο Marshall ανέλαβε ο ίδιος την έρευνα, τη συγγραφή, την εικονογράφηση και τον συνολικό σχεδιασμό. Γραφίστας στο επάγγελμα, δημιούργησε μια συγκεκριμένη οπτική ταυτότητα, που αποτελεί οργανικό κομμάτι της αφήγησής του και δεν περιορίζεται σε συνοδευτικό ρόλο. Ο συνδυασμός κειμένου, εικονογράφησης, αριθμών και οπτικών συγκρίσεων καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο ο αναγνώστης βρίσκει, συγκρίνει και κατανοεί τις πληροφορίες που συναντά.

Άνθρωποι και ζώα με ικανότητες που μοιάζουν αδύνατες

Στο Απίστευτο κι όμως αληθινό! Άνθρωποι & Ζώα, ο αναγνώστης κινείται ανάμεσα στο ανθρώπινο σώμα και στο ζωικό βασίλειο. Οι πληροφορίες δεν ακολουθούν μια αυστηρή πορεία. Κάθε άνοιγμα του βιβλίου οδηγεί σε διαφορετικό ερώτημα: Πόσο γρήγορα και για πόσο μπορεί να τρέξει ο άνθρωπος; Πώς αντιλαμβάνονται τα ζώα τον κόσμο; Ποια είδη διαθέτουν δυνάμεις ή αισθήσεις που ξεπερνούν κατά πολύ τις δικές μας;

Μέσα από τα παραδείγματα που παρουσιάζονται, μαθαίνουμε ότι όλοι οι άνθρωποι είμαστε μεταλλαγμένοι, ότι τα κοράκια δεν ξεχνούν πρόσωπα και κρατούν κακία, ότι έχουμε περισσότερες από πέντε αισθήσεις, ότι όλοι οι σκύλοι έχουν έναν κοινό πρόγονο, ότι το μυαλό μπορεί να θεραπεύσει το σώμα ή ότι ο Βροντόσαυρος εξαφανίστηκε δύο φορές. Όπως προαναφέρθηκε, ο Marshall χρησιμοποιεί συνδυασμό αριθμών και οπτικών συγκρίσεων, ώστε το παιδί να καταλάβει τι σημαίνουν στην πράξη μεγέθη που διαφορετικά θα έμεναν αφηρημένα.

Η σύγκριση ανθρώπων και ζώων αποδεικνύεται ιδιαίτερα εύστοχη. Άλλοτε αποκαλύπτει πόσο περιορισμένες είναι οι ανθρώπινες αισθήσεις μπροστά στις ικανότητες ορισμένων ειδών και άλλοτε θυμίζει ότι το ανθρώπινο σώμα διαθέτει τις δικές του, λιγότερο θεαματικές αλλά αξιοσημείωτες ικανότητες. Αυτό που γίνεται κατανοητό είναι ότι κάθε οργανισμός έχει αναπτύξει διαφορετικούς τρόπους επιβίωσης. Ο δε άνθρωπος παρουσιάζεται ως μέρος αυτού του κοινού φυσικού κόσμου και όχι ως το αυτονόητο κέντρο του.

Από τη Σελήνη και τα άστρα ως τα δέντρα και τους ποταμούς

Στο Απίστευτο κι όμως αληθινό! Διάστημα & Γη, τα μεγέθη αλλάζουν διαρκώς. Το βιβλίο εξηγεί, μεταξύ άλλων, γιατί οι κάτοικοι της Αυστραλίας βλέπουν τη Σελήνη με διαφορετικό προσανατολισμό, πώς μπορεί ένας αστέρας να περιγράφεται ως ένα τεράστιο διαμάντι, πόσα δέντρα υπολογίζεται ότι υπάρχουν στον πλανήτη μας, γιατί οι αστροναύτες γερνούν πιο αργά ή γιατί ο Αμαζόνιος δεν έχει καθόλου γέφυρες.

Η επιλογή των θεματικών φέρνει στο προσκήνιο δύο κλίμακες που τα παιδιά δυσκολεύονται συνήθως να κατανοήσουν: το ασύλληπτα μακρινό και το ασύλληπτα μεγάλο. Οι αποστάσεις του Διαστήματος, οι διαστάσεις των ουράνιων σωμάτων και τα τρισεκατομμύρια δέντρα παρουσιάζονται και συγκρίνονται με τρόπο που βοηθά τον αναγνώστη να σχηματίσει μια πιο ξεκάθαρη αντίληψη του μεγέθους τους.

Πώς διαβάζονται τα παιδικά βιβλία γνώσεων της σειράς

Κάθε θέμα αναπτύσσεται μέσα σε ένα ελκυστικά εικονογραφημένο δισέλιδο, με πολλαπλές οπτικές αφηγήσεις. Μικρά τμήματα κειμένου συνδυάζονται με σκίτσα, διαγράμματα, αριθμητικά δεδομένα, ερωτήσεις και μικρές προκλήσεις. Το παιδί δεν χρειάζεται να ξεκινήσει από την πρώτη σελίδα ούτε να θυμάται όσα διάβασε προηγουμένως. Μπορεί να ανοίξει το βιβλίο οπουδήποτε, να σταθεί σε μία πληροφορία και να επιστρέψει αργότερα σε μια άλλη.

Αυτή η αποσπασματική δομή συχνά αντιμετωπίζεται συγκαταβατικά, σαν μια παραχώρηση στα παιδιά που «δεν συγκεντρώνονται». Εδώ, όμως, υπηρετεί το ίδιο το είδος του βιβλίου. Τα παιδιά δεν χρειάζεται να μάθουν μια ακολουθία γεγονότων ούτε να παρακολουθήσουν μια ενιαία αφήγηση.

Κάθε σαλόνι αποτελεί μια μικρή, αυτοτελή μονάδα συμπυκνωμένης και εύληπτης γνώσης, που τα καλεί να παρατηρήσουν, να συγκρίνουν, να αναζητήσουν περισσότερα στοιχεία, να υπολογίσουν ή να δοκιμάσουν κάτι και να ρωτήσουν. Όχι απλώς να παπαγαλίσουν έναν κατάλογο από πληροφορίες, ακόμα κι αν αυτές είναι εντυπωσιακές. Να, ας πούμε το μετάξι της αράχνης είναι πέντε φορές πιο ανθεκτικό από το ατσάλι. Το ξέρατε;

Περιττό να πω ότι τα βιβλία είναι εξίσου ενδιαφέροντα και για ενηλίκους. Οι περισσότερες πληροφορίες δεν σας είναι γνωστές, τουλάχιστον με τόση έμφαση στη λεπτομέρεια, ενώ τα κείμενα είναι μεν απλά, μα σε καμία περίπτωση απλοϊκά.

Απίστευτο κι όμως αληθινό. Η έκπληξη και η περιέργεια ως αφετηρίες της γνώσης

Ο τίτλος της σειράς δηλώνει με σαφήνεια τη συγγραφική πρόθεση. Κάθε πληροφορία πρέπει αρχικά να ακούγεται απίστευτη. Απρόσμενη. Απίθανη. Όμως, ταυτόχρονα, πρέπει να μπορεί να τεκμηριωθεί, κάτι που επιτυγχάνεται χάρη στον αρμονικό διάλογο μεταξύ κειμένου, εικόνων και σχεδιασμού.

Ο στόχος των βιβλίων δεν είναι να διδάξουν αστρονομία, βιολογία, ζωολογία ή γεωγραφία. Ούτε όμως περιορίζονται σε μια συλλογή αξιοπερίεργων εγκυκλοπαιδικών γνώσεων, καθώς περιέχουν αρκετό υλικό ώστε το παιδί να αναρωτηθεί πώς γνωρίζουμε κάτι, πώς μετρήθηκε και με τι μπορεί να συγκριθεί.

Πάντα παρόν στην εξερεύνηση και μόνιμος συνοδός των αναγνωστών είναι το έμπιστο ρομπότ Κ.Λ.Ε.Α.Ν.Θ.Ο.Σ. (Καλόκαρδος Νοητός Θησαυροφύλακας Ολοκαίνουργιων Στοιχείων), η ελληνική εκδοχή του KLAUS της πρωτότυπης έκδοσης. Ο χαριτωμένος αυτός χαρακτήρας σχολιάζει, θέτει ερωτήματα και συνδέει μεταξύ τους τις διαφορετικές ενότητες. Πρωταγωνιστής, πάντως, παραμένει ο ίδιος ο φυσικός κόσμος, με τα μεγέθη, τις αντιφάσεις και τις λιγότερο γνωστές πλευρές του.

Το πρωτότυπο βιβλίο, No Way! The Wildest Mind-Blowing Facts in the Universe, περιλαμβάνει έξι θεματικές ενότητες: Διάστημα, Γη, άνθρωποι, ζώα, επιστήμη και μαθηματικά. Στην ελληνική έκδοση, το υλικό οργανώθηκε σε τρεις χωριστούς θεματικούς τόμους, με τον τρίτο –Επιστήμες και Μαθηματικά– να βρίσκεται υπό έκδοση.

Συμπερασματικά

• Τα βιβλία της σειράς «Απίστευτο κι όμως αληθινό!» απευθύνονται κυρίως σε παιδιά των τριών τελευταίων τάξεων του δημοτικού.
• Η οπτική τους οργάνωση επιτρέπει και σε μικρότερους αναγνώστες να τα διαβάσουν, ίσως μαζί με έναν ενήλικο, ιδιαίτερα όταν οι αριθμοί και οι επιστημονικές έννοιες χρειάζονται περισσότερη συζήτηση.
• Αυτό που τα κάνει να ξεχωρίζουν είναι ο αυθεντικός τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζουν την παιδική περιέργεια – ως αφορμή για γνώση.
• Ακόμα και το χασμουρητό ενός παιδιού που βαριέται εξηγείται επιστημονικά, ώστε να ξανακερδίσει την αμέριστη προσοχή του μέσα στα 6 δευτερόλεπτα που διαρκεί κατά μέσο όρο.

Ένα παιδί που αναρωτιέται αν το δέρμα του λάμπει στο σκοτάδι, γιατί η Σελήνη δεν φαίνεται ίδια από κάθε σημείο της Γης, αν ΟΛΟΙ οι πλανήτες θα χωρούσαν πραγματικά σε μια γραμμή μεταξύ Γης και Σελήνης ή πώς μετρήθηκαν τα τρισεκατομμύρια δέντρα του πλανήτη έχει ήδη κάνει το πρώτο βήμα: να αναζητήσει την εξήγηση πίσω από την πληροφορία.