«Φοβάμαι μην κάνω λάθος»: Πώς να καλλιεργήσουμε την ανθεκτικότητα στα παιδιά μας

​Έχετε δει ποτέ το παιδί σας να εκνευρίζεται επειδή δεν κατάφερε να ολοκληρώσει ένα παζλ με την πρώτη προσπάθεια; Ή μήπως το έχετε ακούσει να παρατάει ένα παιχνίδι ή μια εργασία, φωνάζοντας γεμάτο απόγνωση: «Δεν μπορώ, δεν είμαι καλός ή καλή σε αυτό»;

​Ως γονείς, η αυθόρμητη αντίδραση είναι να σπεύσουμε να το σώσουμε. Να διορθώσουμε εμείς το όποιο λάθος, να διευκολύνουμε την κατάσταση ή να το παρηγορήσουμε λέγοντάς του πόσο έξυπνο και υπέροχο είναι. Είναι μια κίνηση που πηγάζει από τη βαθιά μας αγάπη. Κι όμως, χωρίς να το θέλουμε, αυτή η ανάγκη μας να προλάβουμε την απογοήτευσή του, μερικές φορές τροφοδοτεί ακριβώς αυτό που φοβόμαστε. Τον φόβο της αποτυχίας.

​Σε μια κοινωνία που πιέζει διαρκώς για τελειότητα και επιτυχίες, οι γονείς συχνά αναζητούν απαντήσεις σε θέματα όπως η χαμηλή αυτοπεποίθηση, η διαχείριση του θυμού όταν το παιδί χάνει ή το πώς θα το μάθουν να προσπαθεί. Η απάντηση σε αυτούς τους προβληματισμούς κρύβεται στην αλλαγή του τρόπου με τον οποίο εμείς οι ίδιοι αντιλαμβανόμαστε την έννοια του «λάθους».

​Όταν επιλέγουμε να βλέπουμε τη διαπαιδαγώγηση ως συνειδητή και ενημερωμένη στάση ζωής, η οπτική μας για το λάθος μπορεί να αλλάξει ριζικά. Δεν το αντιλαμβανόμαστε πλέον ως αποδεικτικό ανικανότητας ή αποτυχίας, αλλά ως απαραίτητο, πολύτιμο σκαλοπάτι για την ανάπτυξη του παιδιού. Στόχος μας γίνεται η καλλιέργεια κοινωνικών και συναισθηματικών δεξιοτήτων μέσα από τη σύνδεση, τον αμοιβαίο σεβασμό, τη συνεργασία και την εστίαση στις λύσεις.

​Όταν ένα παιδί τρέμει στην ιδέα του λάθους, συνήθως συνδέει την προσωπική του αξία αποκλειστικά με το αποτέλεσμα. Αν πετύχει, νιώθει άξιο. Αν αποτύχει, νιώθει ανεπαρκές. Για να το βοηθήσουμε να αναπτύξει υγιή νοοτροπία ανάπτυξης (growth mindset), χρειάζεται πρώτα εμείς, οι ενήλικες, να επαναπροσδιορίσουμε τη δική μας σχέση με τα λάθη.

Στο βιβλίο μου Τα λάθη που θα κάνεις (Εκδόσεις Διόπτρα) αναλύω εκτενώς πώς η δική μας στάση απέναντι στις δικές μας αστοχίες γίνεται ο πιο καθαρός καθρέφτης για τα παιδιά. Όταν αντιμετωπίζουμε τα δικά μας λάθη με ψυχραιμία, αυτοσυμπόνια και διάθεση για επίλυση, γινόμαστε το πιο ζωντανό και δυνατό παράδειγμα για εκείνα.

 ​Ένα από τα πιο ισχυρά εργαλεία σε αυτή τη συνειδητή προσέγγιση είναι η ξεκάθαρη διάκριση ανάμεσα στον έπαινο και την ενθάρρυνση. Αν και συχνά τα μπερδεύουμε, η επίδρασή τους στην ψυχή του παιδιού είναι τελείως διαφορετική:

• ​Ο έπαινος εστιάζει κυρίως στο αποτέλεσμα και στον χαρακτήρα (π.χ. «Είσαι τόσο έξυπνος!», «Τέλειος βαθμός!»). Αυτό δημιουργεί μια αόρατη αλλά βαριά πίεση στο παιδί να παραμείνει τέλειο για να συνεχίσει να είναι αποδεκτό, με αποτέλεσμα να αποφεύγει τις νέες προκλήσεις από φόβο μήπως αποτύχει και χάσει τον τίτλο του.
• Η ενθάρρυνση εστιάζει στην προσπάθεια, στη διαδικασία και στη σταδιακή βελτίωση (π.χ. «Παρατήρησα πόση υπομονή έδειξες μέχρι να λύσεις την άσκηση», «Παρόλο που σε δυσκόλεψε, επέμεινες και δεν τα παράτησες»).

​Όταν ενθαρρύνουμε τη διαδικασία και όχι το αποτέλεσμα, το παιδί κατανοεί ότι η αξία του δεν κρίνεται από το αν θα τα καταφέρει με την πρώτη, αλλά από την επιμονή, τη θέληση και το θάρρος του να συνεχίσει να προσπαθεί. Έτσι γεννιέται η αληθινή ψυχική ανθεκτικότητα.

Στο οικογενειακό τραπέζι, ας μοιραστούμε τις δικές μας αστοχίες. Για παράδειγμα: «Σήμερα έκανα ένα λάθος σε ένα κείμενο στη δουλειά μου, αλλά δεν πειράζει. Τώρα ξέρω ότι την επόμενη φορά χρειάζεται να το ελέγξω δύο φορές πριν το παραδώσω». Δείχνουμε έτσι έμπρακτα ότι το λάθος είναι φυσιολογικό μέρος της ζωής και όχι κάτι για το οποίο πρέπει να ντρεπόμαστε.

Επιτρέπουμε στο παιδί να βιώσει την (ας την πούμε) δημιουργική απογοήτευση. Αντί να τρέξουμε να ολοκληρώσουμε εμείς αυτό που το δυσκολεύει, στεκόμαστε δίπλα του υποστηρικτικά, ρυθμίζοντας τον χώρο, και ρωτάμε με γνήσια περιέργεια: «Βλέπω ότι σε δυσκολεύει. Τι πιστεύεις ότι θα μπορούσαμε να δοκιμάσουμε διαφορετικά τώρα;».

Όταν γίνεται μια ζημιά ή ένα λάθος, αφήνουμε στην άκρη την αναζήτηση του ενόχου και τις κατηγορίες. Στεκόμαστε με περιέργεια και διάθεση συνεργασίας: «Το νερό χύθηκε στο πάτωμα. Τι χρειαζόμαστε τώρα για να το καθαρίσουμε μαζί;».

​Η καλλιέργεια της ανθεκτικότητας στα παιδιά μας δεν είναι μια γραμμική ή εύκολη διαδικασία, ειδικά σε μια κοινωνία που συχνά απαιτεί μόνο άμεσες επιτυχίες και υψηλές επιδόσεις. Γι’ αυτό είναι ακόμη πιο επιτακτικό να παραμένουμε πιστοί στο όραμά μας: στην οικοδόμηση ενός αρμονικού, δημοκρατικού και συμπεριληπτικού μικρόκοσμου μέσα στο σπίτι μας, όπου οι σχέσεις στηρίζονται στην αμοιβαία κατανόηση και τον αλληλοσεβασμό. ​Αγκαλιάζοντας τα λάθη ως ευκαιρίες για μάθηση και, κυρίως, για σύνδεση, προσφέρουμε στα παιδιά το πιο πολύτιμο εφόδιο για τη ζωή τους. Την εσωτερική, βαθιά δύναμη να σηκώνονται ξανά, όσες φορές κι αν πέσουν.