Πάμε να γνωρίσουμε ένα ξεχωριστό παιδικό βιβλίο που έγραψε η Κούλα Πανάγου και εικονογράφησε η Μαρία Νίκλα, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Παπαδόπουλος, φέροντας και την υπογραφή του Δικτύου για τα Δικαιώματα του Παιδιού. Τίτλος του; «Αυτό που μας φέρνει κοντά! Μια βόλτα στις κουζίνες του κόσμου».
Η Κούλα Πανάγου είναι εκπαιδευτικός με έντονη κοινωνική δράση. Εργάζεται στο Δίκτυο για τα Δικαιώματα του Παιδιού ως υπεύθυνη εκπαιδευτικών προγραμμάτων και, όπως η ίδια αναφέρει, έχει το προνόμιο –γιατί για προνόμιο πρόκειται– να συνομιλεί με παιδιά κάθε ηλικίας, φύλου, καταγωγής, γλώσσας, θρησκείας, οικονομικής κατάστασης και εμφάνισης.
Από παιδί, η Κούλα αγαπούσε τις ιστορίες, ιδιαίτερα εκείνες που ξεκινούν γύρω από ένα τραπέζι, στο γωνιακό τραπεζάκι ενός καφενείου ή στην κουζίνα του σπιτιού ή στο σοφρά (δεν συνηθίζεται πλέον, αλλά πρόκειται για χαμηλό, συνήθως στρογγυλό τραπέζι, γύρω από το οποίο οι άνθρωποι κάθονται στο πάτωμα) ή σε μια κυριλέ τραπεζαρία. Από αυτές τις ιστορίες που γεννιούνται μέσα από το φαγητό ξεκίνησε και η ιδέα της για το βιβλίο.
Νόστιμες βόλτες στο κέντρο της πόλης
Η Κούλα Πανάγου, μαζί με την Καλλιόπη Καρούση, επίσης εργαζόμενη μητέρα και εθελόντρια στο Εργαστήρι Πολιτισμού του Δικτύου για τα Δικαιώματα του Παιδιού, αποφάσισαν να εξερευνήσουν γειτονιές στο κέντρο της Αθήνας. Έτσι, περπατώντας και μιλώντας με τους ανθρώπους ανακάλυψαν πως ένα κοινό στοιχείο όλων των κατοίκων της πόλης, ανεξαρτήτως χώρας καταγωγής, ήταν η μαγειρική. Όπως αναφέρουν χαρακτηριστικά στην εισαγωγή του βιβλίου, το φαγητό είναι δικαίωμα και κουλτούρα, σύνδεση και απόλαυση, μοίρασμα και δημιουργία.
Έτσι, άρχισαν να συναντιούνται τις Κυριακές στο Εργαστήρι Πολιτισμού, βάζοντας στο επίκεντρο τις μετανάστριες και τα καλούδια που μαγειρεύουν. Κάθε γυναίκα έφερνε ένα φαγητό της πατρίδας της και γύρω από αυτό ξεκινούσε η κουβέντα: Οι μαγείρισσες μοιράζονταν από πού έρχεται η συνταγή, με ποιες ιστορίες συνδέεται, αν σχετίζεται με κάποιο έθιμο ή γιορτή. Όπως διαπίστωσαν οι δυο ερευνήτριες επί του πεδίου ναι μεν οι συνταγές διέφεραν, αλλά εν τέλει είχαν περισσότερες ομοιότητες απ’ ό,τι διαφορές, καίτοι προερχόμενες από διαφορετικές περιοχές του κόσμου και ανθρώπινες εμπειρίες.
Σε δεύτερο χρόνο, η Κούλα και η Καλλιόπη άρχισαν να εξερευνούν τις πηγές των υλικών των συνταγών, να κάνουν βόλτες στο κέντρο της πόλης αναζητώντας τες, να ανακαλύπτουν βαλκανικά και ασιατικά μπακάλικα, να μυρίζουν άγνωστα μπαχάρια, να συνομιλούν με γυναίκες από διαφορετικές χώρες, να έρχονται σε επαφή με ασυνήθιστες, μα πεντανόστιμες γεύσεις. Από αυτό το πολύτιμο πολιτισμικό υλικό γεννήθηκε τούτο το εικονογραφημένο βιβλίο, που μαθαίνει στα παιδιά την προέλευση κάθε πιάτου και τις ιστορίες που κουβαλάει, από γυναίκα σε γυναίκα, από χώρα σε χώρα. Αυτή την εμπειρία των συναντήσεων με τις γυναίκες μετανάστριες η Κούλα την έκανε παραμύθι για ανθρώπους κάθε ηλικίας.
Φαγητό: Γέφυρα μεταξύ αγνώστων
Άραγε τι είναι αυτό που μας ενώνει όλους/όλες/όλα; Μήπως οι ιστορίες; Το παιχνίδι; Η μουσική; Μήπως ένα τραπέζι γεμάτο λιχουδιές; Ή όλα αυτά μαζί;
Η ιστορία ξεκινά στο Εργαστήρι Πολιτισμού, στον φυσικό χώρο όπου οι γυναίκες συναντιούνται και μοιράζονται τις συνταγές και τις ιστορίες τους. Ο μικρός Γιαντ έρχεται με όρεξη στη δασκάλα, την κυρία Κορίνα (ίσως το alter ego της συγγραφέως), ενθουσιασμένος από τις μυρωδιές που συνάντησε στον δρόμο. Είναι τόσο μεγάλη η χαρά του, που δηλώνει πως όταν μεγαλώσει θα γίνει συγγραφέας συνταγών μαγειρικής.
Η Κορίνα δράττεται της ευκαιρίας για έναν διασκεδαστικό, νόστιμο και πάνω απ’ όλα εκπαιδευτικό περίπατο στις γεύσεις του κόσμου. Μαζί με τον Γιαντ, ξεκινούν τις επισκέψεις σε κουζίνες, γνωρίζουν τις διαφορετικής καταγωγής μαγείρισσες, αγγίζουν τα υλικά τους και ακούν τις ιστορίες τους… Το φαγητό γίνεται αφορμή για ένωση, ανταλλαγή και αλληλεγγύη, μηνύματα ιδιαίτερα επίκαιρα και σημαντικά σήμερα, που ακούμε συχνά ρατσιστικές κορώνες και λόγο μίσους προς τους μετανάστες, ιδιαίτερα τους αλλόθρησκους (μη Χριστιανούς).
- Η κυρία Ντόινα από τη Βουλγαρία φτιάχνει μια δροσερή πατατοσαλάτα και μηλόπιτα.
- Η κυρία Βαλεντίνα από τη Μολδαβία φτιάχνει μαρμελάδα αχλάδι και αγγουράκια τουρσί.
- Η κυρία Λίλια από τη Γεωργία φτιάχνει χατσαπούρι (είδος τυπόπιτας).
- Η κυρία Θαναά από τη Συρία φτιάχνει ταμπουλέ και καταΐφι.
- Οι κυρίες Έμι και Κάτια από την Αίγυπτο φτιάχνουν επτάζυμο ψωμί, αυγά σακσούκα και κόσαρι (τουρλού με όσπρια, ρύζι, ζυμαρικά και λαχανικά).
- Η κυρία Άννα από τη Ρουμανία φτιάχνει μαμαλίγκα (πίτα με πολέντα) και σαρμάλε (είδος ντολμά).
- Οι κυρίες Λιζέτα και Ελεάννα από την Αλβανία φτιάχνουν αρνί με γιαούρτι στον φούρνο και πρωτοχρονιάτικη κοτόπιτα.
- Η κυρία Νάντια από την Πολωνία φτιάχνει πιροσκί.
- Η κυρία Νάντα από τον Λίβανο φτιάχνει ρυζόγαλο που μοσχοβολά ροδόνερο.
Μνήμες γεύσεων
Με ένα ρυζόγαλο περνάνε όλα, λέει η Νάντα. Δεν θα διαφωνήσω. Και μάλιστα η συνταγή της, με ροδόνερο που της θυμίζει τον τόπο καταγωγής της, μου έφερε στον νου τη συνταγή του παππού μου, που τρελαινόταν να μαγειρεύει και έφτιαχνε το πιο νόστιμο ρυζόγαλο –με ροδόνερο.
Δεν μου έφτανε, δε, αυτή η συγκίνηση. Κατευθείαν, ήρθε η επόμενη. Ο Γιαντ ζητά στο τέλος να μάθει για το ελληνικό κυριακάτικο τραπέζι: θα υπέθετα πως η κυρία Κορίνα θα σύστηνε γιουβέτσι, κρέας στην κατσαρόλα ή ψητό στο φούρνο. Αλλά με εξέπληξε ευχάριστα. Επέλεξε την κότα μιλανέζα και με έπιασε εξαπίνης: Άλλη μια προσωπική ανάμνηση εδώ. Η μαμά μου έφτιαχνε –και ακόμα φτιάχνει μια φορά την εβδομάδα, όχι όμως Κυριακή– τη συνταγή-σπεσιαλιτέ της θείας της Ελένης, αδελφής της μητέρας της και γιαγιάς μου. Η κότα μιλανέζα ήταν, είναι και θα είναι το απόλυτο comfort food μου και είναι ένα από τα πολλά καλά που χρωστώ στην Ελένη. Κάθε εβδομάδα, η πρώτη πιρουνιά μού τη θυμίζει. Τη φτιάχνω κι εγώ την κότα, αν με πιάσουν οι προκοπές μου, αλλά της μαμάς μου είναι νοστιμότερη. Της δε Ελένης ήταν ακόμα πιο νόστιμη…
Το παραμύθι κλείνει όπως άρχισε —με μια κυριακάτικη σύναξη στο Δίκτυο για τα Δικαιώματα του Παιδιού, όπου κάθε γυναίκα φέρνει το πιάτο της, γλυκό ή αλμυρό, και όλοι μοιράζονται γεύσεις και ιστορίες. Όσο για τον Γιαντ; Έχει ήδη το πρώτο του τετράδιο με συνταγές και είναι τόσο, μα τόσο χαρούμενος!
Η εικονογράφηση της Μαρίας Νίκλα είναι πολύχρωμη, ζωντανή και ρεαλιστική. Οι κουζίνες αλλάζουν μορφή, τα ρούχα και τα σκεύη αποτυπώνουν τον τόπο καταγωγής κάθε γυναίκας, τα ήθη και τα έθιμα της χώρας της. Όσο για τα φαγητά; Κάποια σαν να τα μυρίζεις! Στη φόδρα του βιβλίου απλώνεται ένας χάρτης του κέντρου της Αθήνας, εκεί όπου περπάτησαν η Κούλα και η Καλλιόπη και συγκέντρωσαν συνταγές και ιστορίες – Λυκαβηττός, Κυψέλη, Πεδίο του Άρεως, Βικτώρια, Πλατεία Αμερικής, Αττική. Και τέλος, Σταθμός Λαρίσης, κοντά στον χώρο του Δικτύου.
Η χαμένη μυσταγωγία της κουζίνας
Οι συνταγές-γέφυρες μεταξύ πολιτισμών δεν περιλαμβάνονται στην έκδοση, αλλά ένας QR κωδικός στην αρχή οδηγεί σε σελίδα των εκδόσεων, με αναλυτικές οδηγίες, εκτελέσεις, φωτογραφίες και διατροφικά tips από τη διατροφολόγο Ειρήνη Σακελλαρίου. Η φωτογράφος Υπατία Κορνάρου αποτυπώνει με τρυφερότητα τα πρόσωπα των γυναικών: «Ο φακός ήταν εκεί για να δει τις αλήθειες στα γυναικεία πρόσωπα. Όταν μαγειρεύουν, μιλούν, χαμογελούν ή βυθίζονται σε μια ήσυχη σιωπή. {…} Η κουζίνα είναι τόπος μυσταγωγικός», γράφει.
Τούτη τη μυσταγωγία μοιάζουμε να τη χάνουμε… Οι σύγχρονοι ρυθμοί ζωής στην οικογένεια είναι τραγικοί. Ελάχιστος χρόνος, διαφορετικά ωράρια, οθόνες, στρες. Λίγο σπιτικό φαγητό, πολύ ετοιματζίδικο. Η σύνδεση γύρω από το οικογενειακό τραπέζι, ως τόπο μοιράσματος και όχι άσκησης εξουσίας, συχνά μοιάζει ανέφικτη. Αξίζει, όμως, να προσπαθήσουμε να την προσφέρουμε στα παιδιά μας, συνεισφέροντας όλα τα μέλη της οικογένειας στην τελετουργία. Έστω 2-3 φορές την εβδομάδα. Έστω, τις Κυριακές το μεσημέρι. Το φαγητό δεν είναι μόνο βιολογική ανάγκη, απόλαυση και δικαίωμα.
Να σημειώσω το εξής: Μιλάω μόνο για γυναίκες, που διδάχτηκαν τη μαγειρική απ’ τις μαμάδες και τις γιαγιάδες τους, μέσα στον κατεξοχήν γυναικείο ιστορικά χώρο, στην κουζίνα, γιατί στις κουλτούρες των μεταναστών, σε πολλές κοινότητες, μαγειρεύουν σχεδόν αποκλειστικά οι γυναίκες. Μάλλον το διαπιστώσατε ήδη μετά την παρέλαση των ονομάτων τους. Όμως, το βιβλίο κλείνει το μάτι σε ένα καλύτερο μέλλον. Το παιδί-μετανάστης που παίρνει τη δασκάλα του από το χέρι και ξεκινούν τη βόλτα στις κουζίνες και στις γεύσεις, είναι αγόρι. Και όταν γίνει άντρας, είπαμε, θέλει να γίνει συγγραφέας συνταγών, καταρρίπτοντας τόσο το έμφυλο όσο και το κοινωνικό στερεότυπο που θα τον ήθελαν π.χ. εργάτη ή ντελιβερά.
Όσα φέρνει μαζί του το βιβλίο
-
Το φαγητό ως πολιτισμικό δεσμό, πεδίο μνήμης και τρόπο σύνδεσης των ανθρώπων.
-
Τη γυναικεία αλληλεγγύη και τη δύναμη της συνάντησης/συνύπαρξης/συμπόρευσης.
-
Ένα εργαλείο κατά του ρατσισμού, που δείχνει πως οι κουζίνες, και μαζί τους οι άνθρωποι, έχουν περισσότερα κοινά παρά διαφορές.
-
Μια ευκαιρία για τους γονείς να ξαναβρούν την αξία του κοινού τραπεζιού, του μαγειρέματος μαζί, της αφήγησης ιστοριών.
Το βιβλίο, νόστιμο, μυρωδάτο και αληθινό, είναι πολύ περισσότερα από μια «βόλτα στις κουζίνες του κόσμου». Είναι ένα μάθημα ανθρωπιάς, συμπερίληψης, αποδοχής, αναστοχασμού, ξεβολέματος. Μια ιστορία για τη δύναμη του φαγητού να ενώνει, μια πρόσκληση να ξανακαθίσουμε γύρω από το τραπέζι. Να φάμε, να πιούμε, να μιλήσουμε, να συνδεθούμε!
Και ένα βήμα παραπέρα: να γνωρίσουμε ξένους πολιτισμούς, να μαγειρέψουμε πρωτότυπες ή ξεχασμένες συνταγές, να τις πειράξουμε λίγο, να τις κάνουμε δικές μας, γιατί όχι και να τις εντάξουμε στο διαιτολόγιό μας. Να συναναστραφούμε με άλλες κουλτούρες και να εκπλαγούμε από όμορφες, εξωτικές συνήθειες. Το δίχως άλλο, στο κέντρο της Πρωτεύουσας – σε αυτό το κέντρο που πολλοί θεωρούν απροσπέλαστο λόγω της πολυπολιτισμικότητας, η οποία ξενίζει και γι’ αυτό τρομάζει–, υπάρχουν και μαγαζιά που σερβίρουν αυθεντικές συνταγές από διάφορες χώρες. Κάντε μια πρώτη στάση εκεί!
Υπάρχουν, επίσης, εκατοντάδες μικρά μάρκετ, που πουλούν τα απαραίτητα υλικά για όλα αυτά τα νόστιμα φαγητά που μας σύστησε η Κούλα Πανάγου κάνοντας βόλτα στις κουζίνες του κόσμου. Μπορείτε να δοκιμάσετε, σίγουρα δεν θα χάσετε. Και μια άλλη όμορφη ιδέα: Μπορείτε να ζητήσετε από τις μετανάστριες φίλες σας συνταγές από τις χώρες καταγωγής τους. Μαγειρέψτε παρέα, γελάστε, διασκεδάστε, καθίστε γύρω από το ίδιο τραπέζι και, βεβαίως, φάτε! Το φαγητό είναι αυτό που μας φέρνει κοντά.
Κούλα Πανάγου
Αυτό που μας φέρνει κοντά. Μια βόλτα στις κουζίνες του κόσμου
Εικονογράφηση: Μαρία Νίκλα, Εκδόσεις Παπαδόπουλος
