Κορίτσια υπό πίεση: πώς ζουν, τι τα αγχώνει και πώς μπορούμε να τα στηρίξουμε

Στην εποχή του Instagram και του TikTok, όπου οι απαιτήσεις πολλαπλασιάζονται και οι άγραφοι κανόνες συμπεριφοράς γίνονται νόρμα, τα κορίτσια αναπτύσσονται με την αίσθηση ότι πρέπει διαρκώς να ανταποκρίνονται σε υψηλές προσδοκίες: να είναι όμορφες, φιλικές, δυνατές και πάντα «εντάξει». Τα κορίτσια, και σήμερα, βρίσκονται υπό πίεση. Κάτω από την επιφανειακή σιγουριά, πολλά παλεύουν με το άγχος, την ανασφάλεια και την εσωτερική ανάγκη να τα καταφέρνουν παντού – συχνά χωρίς να ζητούν βοήθεια.

Η ψυχολόγος Lisa Damour, στο βιβλίο της «Κορίτσια υπό πίεση», αποτυπώνει με ενσυναίσθηση και επιστημονική σαφήνεια τι σημαίνει να είσαι κορίτσι σήμερα. Πιέζεσαι για ακαδημαϊκή απόδοση, πιέζεσαι για να είσαι αποδεκτή στα social media, στις σχέσεις με τις συνομήλικες σου και στις σχέσεις με τα αγόρια. Και, παράλληλα, έχεις να αντιμετωπίσεις και τις μεγάλες προσδοκίες των γονιών.

Μέσα από έρευνα και παραδείγματα από την κλινική της εμπειρία, η Damour αναλύει πέντε σύγχρονες βασικές πηγές άγχους – την εμφάνιση, τις σχέσεις, το σχολείο, τα κοινωνικά δίκτυα και τις εσωτερικές απαιτήσεις – και εξηγεί πώς μπορούμε να υποστηρίξουμε τα κορίτσια ώστε να αισθάνονται πιο δυνατά και ασφαλή με τον εαυτό τους.

Στο βιβλίο αναδεικνύεται η διάκριση ανάμεσα στο «υγιές» και στο «τοξικό» στρες. Το πρώτο μπορεί να βοηθήσει στην ανάπτυξη ανθεκτικότητας· το δεύτερο σε εξουθενώνει. Επίσης, παρέχονται πρακτικές στρατηγικές (π.χ. διαχείριση χρόνου, όρια στα social media, διάλογος για συναισθήματα) για την προστασία των κοριτσιών από τη συναισθηματική εξουθένωση.

Ένα βιβλίο-εργαλείο, ένας οδηγός για γονείς, εκπαιδευτικούς και επαγγελματίες ψυχικής υγείας, που βοηθά τα κορίτσια να διαχειρίζονται την πίεση χωρίς να χάνουν τον εαυτό τους. Γιατί τα κορίτσια δεν χρειάζεται να είναι τέλεια – χρειάζεται να είναι καλά. Θα το βρείτε από τις Εκδόσεις Παπαδόπουλος, σε μετάφραση της Χριστίνα Θεοχάρη.

Γιατί αυτό το θέμα έχει σημασία

Στο σημερινό περιβάλλον, τα σημάδια πίεσης στα κορίτσια δεν είναι πάντα εμφανή. Το βλέμμα μπορεί να είναι σταθερό, το προφίλ να δείχνει «ασφαλές», αλλά εσωτερικά μπορεί να υπάρχει αγωνία, φόβος αποτυχίας, μοναξιά. Η ταχύτητα των αλλαγών (ψηφιακή, κοινωνική, σχολική) και η υπερπληροφόρηση καθιστούν την εφηβεία θορυβώδη και δύσκολα διαχειρίσιμη.

Όταν δεν αναγνωρίζουμε ότι το «πρέπει» εξελίσσεται συνεχώς – να είσαι όμορφη, δημοφιλής, ακαδημαϊκά επιτυχημένη, κοινωνικά χαμογελαστή – τότε διαμορφώνουμε (για να μην πω παράγουμε) κορίτσια με ολοένα και περισσότερο άγχος. Η συζήτηση για το πώς μεγαλώνουν τα κορίτσια σήμερα είναι απαραίτητη. Όπως και μια ματιά στους κοινωνικούς κανόνες, που παραμένουν βαθιά πατριαρχικοί (με καταστροφικές επιπτώσεις σε κάθε παιδί, ανεξαρτήτως φύλου).

Πέντε βασικές πηγές πίεσης προς τα κορίτσια

1. Εμφάνιση
   Η εμφάνιση έχει γίνει κεντρικό κριτήριο αξίας πολύ νωρίς. Τα φίλτρα, τα «σωστά» σώματα, η «ευπρόσωπη» παρουσία στο διαδίκτυο ενισχύουν το συναίσθημα «αν δεν δείχνω έτσι, δεν αξίζω».

2. Σχέσεις με συνομήλικες και κοινωνική αποδοχή
   Η απόρριψη ή η «μη-πλήρης συμμετοχή» σε chat groups, σε φωτογραφίες, σε trending παιχνίδια κοινωνικής αποδοχής μπορεί να δημιουργεί έντονο άγχος. Όπως, βέβαια, και η φυσική απόρριψη.

3. Ακαδημαϊκή και σχολική επίδοση
   Οι απαιτήσεις δεν είναι μόνο από το σχολείο: είναι από φροντιστήρια, είναι από γονείς, είναι και η ίδια η έφηβη που θέλει να είναι «πάντα καλή». Όσο μεγαλώνει η πίεση, τόσο περισσότερο το «όχι αρκετά καλή» γίνεται μέρος της καθημερινότητάς της.

4. Κοινωνικά δίκτυα
   Το «like», το «follow», το «story», το comment — όλα λειτουργούν σαν δείκτες αποδοχής. Η συνεχής έκθεση, η σύγκριση, η δυνατότητα ανατροφοδότησης (ή μη) δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου το λάθος μπορεί να αποτυπωθεί αμέσως και να μείνει για πάντα online.

5. Εσωτερικές απαιτήσεις
   Το χειρότερο ίσως: ο εσωτερικός κριτής. «Πρέπει να αντέχω», «πρέπει να είμαι δυνατή», «δεν πρέπει να δείξω αδυναμία», «δεν πρέπει να ζητήσω βοήθεια». Αυτές οι φωνές δεν είναι πάντα εξωτερικές. Το ίδιο το κορίτσι τις επαναλαμβάνει μέσα του. Και πολλές φορές αποδεικνύονται οι πιο επικίνδυνες.

Από το «να πρέπει» στο «είμαι καλά»

Υγιές και τοξικό στρες

Στο σημείο αυτό, πρέπει να ξεχωρίσουμε το ωφέλιμο στρες από το επιβλαβές.

• Υγιές στρες: είναι το κίνητρο που σε ωθεί, έχει αρχή, μέση και τέλος, αφήνει αίσθηση επίτευξης.

• Τοξικό στρες: είναι συνεχές, χωρίς ανάσα, χωρίς έλεγχο, διαβρώνει ύπνο, αυτοεκτίμηση, σχέσεις. Το κορίτσι βρίσκεται σε μόνιμη κατάσταση συναγερμού.

Όταν οι έφηβες δεν έχουν χρόνο αποκατάστασης, ούτε σωματικά ούτε ψυχικά, τότε η πίεση γίνεται μη βιώσιμη και μπορεί να οδηγήσει σε burnout.

Πρακτικές στρατηγικές υποστήριξης

• Θέτουμε όρια στο χρόνο των social media, όχι για τιμωρία αλλά για φροντίδα.

• Συζητάμε ανοιχτά για το πώς αισθάνονται. Δεν ρωτάμε μόνο «πώς πήγε το διαγώνισμα;», αλλά και «πώς ένιωσες όταν το post δεν πήρε τα likes που περίμενες;». Οι νέες μορφές επικοινωνίας απαιτούν και νέους τρόπους κατανόησης.

• Τους μαθαίνουμε από νωρίς την αυτό-φροντίδα ως υποχρέωση προς τον εαυτό τους: ύπνος, κίνηση, διατροφή είναι προϋποθέσεις ευ ζην και όχι πολυτέλεια.

• Καλλιεργούμε χώρους ασφάλειας, στο σπίτι και ιδανικά και στο σχολείο, όπου η έφηβη δεν χρειάζεται να υπεραποδώσει, απλώς να είναι αυτή που είναι.

• Ενισχύουμε τις ικανότητες συναισθηματικού γραμματισμού, ώστε να αναγνωρίζουν τι νιώθουν, να το λένε, να ζητούν βοήθεια.

Ο ρόλος των γονέων και της σχολικής κοινότητας

Οι γονείς δεν είναι ούτε δάσκαλοι ούτε καθηγητές ούτε προπονητές. Είναι οι άνθρωποι που (πρέπει να) λένε στην κόρη τους: «σε βλέπω», «είσαι σημαντική», «σε αγαπώ γιατί είσαι ΕΣΥ, όχι επειδή κατάφερες το Χ ή το Ψ επίτευγμα».

Τα σχολεία δεν αρκεί να κάνουν εκδηλώσεις ευαισθητοποίησης. Χρειάζονται αλλαγές στην πράξη:

• Πρωτόκολλα και επιμορφώσεις για διαδικτυακή ασφάλεια και εκφοβισμό.

• Χώρους ήρεμης αποφόρτισης εντός της σχολικής ημέρας.

• Συνεργασία με γονείς με διάλογο.

Στην Ελλάδα ούτε που περνάει από το μυαλό των εκάστοτε ιθυνόντων η προστασία των κοριτσιών που εμφανίζουν ολοένα και συχνότερα επιβαρυμένη ψυχική υγεία. Αλλά μας λείπουν πολλά ακόμα που, θεωρητικά τουλάχιστον, προηγούνται. Απλώς, διαβάζοντας ένα μεταφρασμένο βιβλίο, συνειδητοποιείς ότι είμαστε ακόμα πιο πίσω από όσο φανταζόμαστε.

Κλείνοντας

Όλοι χρειάζεται να χαμηλώσουμε τον πήχη, με πρώτους τους ενήλικους, επίσης ταλαιπωρημένους από την κοινωνική δικτύωση, την επισφάλεια, την ακρίβεια, την πανδημία, τις ραγδαίες αλλαγές στα εργασιακά. Μόνοι μας καταστρέψαμε τις ζωές μας και κάναμε την καθημερινότητά μας αβίωτη. Εμείς δυσκολευτήκαμε και δυσκολευόμαστε ακόμα να διαχειριστούμε την πίεση της εποχής μας· ας μην τη μεταφέρουμε αυτούσια στα παιδιά.

Το μεγαλύτερο δώρο που μπορούμε να κάνουμε στις κόρες και στις μαθήτριές μας είναι να τους δώσουμε το μήνυμα πως η αξία τους δεν καθορίζεται από Likes και Followers. Ούτε καν από τις σχολικές τους επιδόσεις. Να μάθουν να βάζουν όρια, να σταματούν, να ξεκουράζονται, να ζητούν, να συναινούν. Αλλιώς, θα πιεστούν, θα κουραστούν, θα καταρρεύσουν.

Και μετά, θα κουβαλήσουν το δυσβάσταχτο βάρος της εφηβείας και στην ενήλικη ζωή τους. Και ίσως κληροδοτήσουν -σε ένα αβέβαιο και ασύλληπτο ακόμα μέλλον- στις κόρες τους, αν θελήσουν να γίνουν μητέρες, ανεπίλυτα τραύματα από τότε που πιέστηκαν πολύ και έχασαν τον εαυτό τους. Θέλουμε κορίτσια που να αισθάνονται καλά με τον εαυτό τους. Αν πετύχουμε αυτό, τα υπόλοιπα θα έρθουν ευκολότερα.

Λίζα Νταμούρ, Κορίτσια Υπό Πίεση, Εκδόσεις Παπαδόπουλος, Μετάφραση: Χριστίνα Θεοχάρη