Πού κρύβεται ο θυμός σου; Η Ευτυχία Βαρσαμή βοηθάει παιδιά και γονείς να διαχειριστούν ένα δύσκολο συναίσθημα

Highlights

Μετά τα «Ευτυχία είναι…» και «Τι είναι Όχι», η Ευτυχία Βαρσαμή απευθύνεται ξανά σε παιδιά από 3 έως 8 ετών και στους γονείς τους με ένα παιδικό βιβλίο για τον θυμό, ένα συναίσθημα γνώριμο αλλά συχνά δύσκολο στη διαχείρισή του από μικρούς και μεγάλους. Στο «Πού κρύβεται ο θυμός σου;», που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Ψυχογιός, σε εικονογράφηση της Μυρτώς Δεληβοριά, ο θυμός δεν αντιμετωπίζεται ως εχθρός που πρέπει να νικηθεί ούτε ως κάτι που οφείλει να εξαφανιστεί. Αντιθέτως, παρουσιάζεται ως ένα κοινό και σύνηθες συναίσθημα, για το οποίο χρειάζεται να μιλάμε, προκειμένου να αναγνωριστεί και, κυρίως, να γίνει κατανοητό.

Η συγγραφέας απευθύνεται στους μικρούς αναγνώστες, χωρίς ωστόσο να παραβλέπει τον ρόλο των ενηλίκων. Άλλωστε, όπως επισημαίνει και η ίδια, όταν μιλά κανείς σε έναν γονιό για το παιδί του, συχνά χρειάζεται να ξεκινήσει από τον ίδιο: από τον δικό του θυμό, την κούραση, τις δυσκολίες, τις παγιωμένες αντιλήψεις, αλλά και τις πραγματικές συνθήκες μέσα στις οποίες καλείται σήμερα να μεγαλώσει ένα παιδί.

Στη συζήτησή μας, η Ευτυχία Βαρσαμή μιλά για τον θυμό που εκδηλώνεται και για εκείνον που μένει κρυμμένος, για τα σημάδια που δίνει το σώμα πριν από το ξέσπασμα, για τη συν-ρύθμιση, την επανόρθωση και τις «βαθιές ανάσες» που, όσο χρήσιμες κι αν είναι, δεν αρκούν πάντα. Μιλά ακόμη για το βάρος της γονεϊκότητας σε μια χώρα όπου οι οικογένειες συχνά αισθάνονται πως μένουν μόνες απέναντι στις ανάγκες και στις δυσκολίες της καθημερινότητας. Με άλλα λόγια, η συγγραφέας επιχειρεί να θωρακίσει παιδιά και ενηλίκους με τη δεξιότητα της αναγνώρισης του θυμού, ώστε να αποφευχθούν φωνές, εντάσεις και καβγάδες και να επιτευχθεί η βέλτιστη διαχείρισή του.

Ευτυχία, σε καλωσορίζω στο ParentStories. Μετά το Ευτυχία είναι… και το Τι είναι όχι, έρχεται το Πού κρύβεται ο θυμός σου;. Πώς προέκυψε αυτό το παιδικό βιβλίο για τον θυμό ως συνέχεια των δύο προηγούμενων;

Πράγματι, στο μυαλό μου υπάρχει μια βαθιά σύνδεση ανάμεσα στα τρία βιβλία. Για να μπορέσω να μιλήσω σε έναν γονιό για το παιδί του, ξεκινώ πάντα από τον ίδιο τον γονιό. Η γονεϊκότητα είναι μια ψυχική διαδικασία, χρειάζεται να έχουμε δώσει χώρο και χρόνο στον εαυτό μας, να έχουμε στραφεί προς τον εαυτό μας και να έχουμε αναγνωρίσει τις δικές μας ανάγκες, δυσκολίες και συναισθήματα.

Αυτό προσπαθώ να πω, με έναν τρόπο, στο Ευτυχία είναι… Είναι μια υπενθύμιση ότι η ευτυχία βρίσκεται στις μικρές στιγμές, στη σύνδεση με τον εαυτό μας, τους άλλους και τη ζωή.

Το Τι είναι Όχι είναι ένας ύμνος στα όρια. Στα όρια που χρειάζεται να βάζουμε στα παιδιά μας με σεβασμό, συνέπεια και όλα τα εργαλεία της θετικής διαπαιδαγώγησης, αλλά και στα όρια που χρειάζεται να βάζουμε στις παλιές μας συνήθειες, στις πεποιθήσεις και στους τρόπους που συχνά κουβαλάμε από τη δική μας παιδική ηλικία.

Το Πού κρύβεται ο θυμός σου; προέκυψε σχεδόν αβίαστα μέσα από την καθημερινή μου επαφή με παιδιά, δασκάλους και γονείς. Βλέπω συνεχώς ότι ο θυμός είναι ίσως το συναίσθημα που δυσκολεύει περισσότερο τους ενήλικους στη σχέση με τον εαυτό τους και, κατά συνέπεια, στη σχέση τους με τα παιδιά. Συχνά, δεν ξέρουμε τι να κάνουμε με τον δικό μας θυμό και έτσι δυσκολευόμαστε να χωρέσουμε και τον θυμό των παιδιών μας.

Ο τίτλος θέτει την ερώτηση πού κρύβεται ο θυμός; Πώς οδηγήθηκες σε αυτή τη διατύπωση και πώς την αντιλαμβάνονται οι πολύ μικροί αναγνώστες; 

Η αλήθεια είναι ότι ο τίτλος γεννήθηκε από μια πραγματική ερώτηση που έκανα πρώτα στον εαυτό μου και μετά στα παιδιά μου: «Πού κρύβεται ο θυμός σου;».

Γιατί πολλές φορές βλέπουμε μόνο την κορυφή του παγόβουνου, δηλαδή την έκφραση του θυμού. Βλέπουμε τη φωνή που υψώνεται, το ξέσπασμα, το κλάμα, την ένταση. Όμως ο θυμός δεν ξεκινά εκεί. Κάτω από την επιφάνεια συνήθως κρύβεται κάτι άλλο και αυτό άρχισα να ψάχνω: ποια είναι η πραγματική αιτία και ποια η αφορμή;

Αυτή είναι η ερώτηση που θα ήθελα να κάνουμε όλοι στον εαυτό μας: «Τι με θύμωσε τώρα;». Γιατί μπορεί αυτό που με έκανε να ξεσπάσω να μην είναι αυτό που συνέβη πριν από λίγα δευτερόλεπτα. Μπορεί να με έχει πληγώσει κάτι ώρες πριν και να εκφράζεται τώρα με μια μικρή, εύκολη αφορμή. Μπορεί να είναι η κούραση, η πείνα, η νύστα, η απογοήτευση, η αίσθηση ότι δεν με ακούνε ή ότι δεν τα καταφέρνω.

Ο θυμός συχνά είναι το πρόσωπο που φοράνε πολλά άλλα συναισθήματα. Και όταν αρχίσουμε να ψάχνουμε πού κρύβεται, τότε αρχίζουμε πραγματικά να τον καταλαβαίνουμε. Αυτό ακριβώς προσπαθεί να κάνει και το βιβλίο: να βοηθήσει μικρούς και μεγάλους να κοιτάξουν λίγο πιο βαθιά από αυτό που φαίνεται.

Στο βιβλίο ο θυμός φωλιάζει μέσα σε καθημερινές στιγμές: στο φαγητό, στο πάρκο, στα «όχι» των μεγάλων, στις αδελφικές σχέσεις, στο σχολείο, στο παιχνίδι, στην κούραση. Πώς επέλεξες τις σκηνές που συμπεριέλαβες στην αφήγησή σου;

Στα βιβλία μου υπάρχουν πάντα στιγμές και εικόνες που προέρχονται από ένα πολύ μεγάλο υλικό ζωής και εμπειρίας. Για πολλά χρόνια είχα ομάδες παιδιών θεατρικού παιχνιδιού και συναισθηματικής ανάπτυξης και εκεί είχα την ευκαιρία να παρατηρήσω από κοντά τον τρόπο που τα παιδιά σκέφτονται, αισθάνονται, συγκρούονται, εκφράζονται και προσπαθούν να κατανοήσουν τον κόσμο τους.

Αργότερα, τα δικά μου παιδιά ήρθαν να επιβεβαιώσουν, να εμπλουτίσουν και πολλές φορές να με κάνουν να δω ακόμη πιο καθαρά όσα είχα ήδη διαπιστώσει μέσα από τους μαθητές μου. Οι σκηνές του βιβλίου δεν είναι φανταστικές κατασκευές. Είναι στιγμές που έχω ζήσει, ακούσει ή παρατηρήσει αμέτρητες φορές.

Πώς δούλεψες τη σχέση ανάμεσα σε αυτό που νιώθει το παιδί και σε αυτό που κάνει όταν θυμώνει, έτσι ώστε να καταλάβουν σταδιακά τα παιδιά τη σχέση αιτίου-αιτιατού;

Ήθελα να βοηθήσω τα παιδιά να συνδέσουν αυτό που νιώθουν με αυτό που κάνουν. Να καταλάβουν ότι ο θυμός δεν εμφανίζεται ξαφνικά, αλλά συνήθως έχει μια αιτία, μια ανάγκη ή μια εμπειρία που προηγήθηκε. Σε κάθε σκηνή προσπάθησα να δείξω πρώτα τι συμβαίνει μέσα στο παιδί και στη συνέχεια πώς αυτό εκφράζεται στη συμπεριφορά του.  Δεν με ενδιέφερε να παρουσιάσω τον θυμό ως κάτι που πρέπει να εξαφανιστεί ή να ελεγχθεί σε πρώτη φάση. Με ενδιέφερε να καλλιεργήσω την περιέργεια. Να αρχίσουν τα παιδιά να αναρωτιούνται: «Τι μου συνέβη;», «Τι ένιωσα;», «Τι ήταν αυτό που με θύμωσε;», «Α, κι εγώ το παθαίνω αυτό!».

Η κατανόηση του τι μου συμβαίνει προηγείται της διαχείρισης. Όταν ένα παιδί μπορεί να αναγνωρίσει από πού έρχεται ο θυμός του, τότε αποκτά τη δυνατότητα να τον αντιμετωπίσει με μεγαλύτερη ασφάλεια και επίγνωση. Γι’ αυτό το βιβλίο λειτουργεί σαν μια πρόσκληση για εξερεύνηση. Δεν στέκεται μόνο στο ξέσπασμα που βλέπουμε, αλλά αναζητά μαζί με το παιδί όσα κρύβονται από κάτω.

Σε αρκετά σημεία η αφήγηση μοιάζει να διαπερνά το σώμα: την καρδιά, τη ζέστη, το κεφάλι που «βράζει». Πώς βοηθάει τα παιδιά η συνειδητοποίηση ότι το συναίσθημα σωματοποιείται με συγκεκριμένους τρόπους;

Αυτό είναι ίσως το στοιχείο του βιβλίου που καμαρώνω περισσότερο. Καμαρώνω που ο θυμός δεν παρουσιάζεται μόνο ως μια σκέψη ή μια συμπεριφορά, αλλά ως μια εμπειρία που συμβαίνει μέσα στο σώμα μας.

Τα συναισθήματα δεν κατοικούν μόνο στο μυαλό μας. Τα βιώνουμε σωματικά. Όταν θυμώνουμε, οι χτύποι της καρδιάς μας αυξάνονται και η θερμοκρασία του αίματος ανεβαίνει. Το σώμα μάς μιλάει συνεχώς και μας δίνει πληροφορίες για όσα νιώθουμε.

Νομίζω ότι οι περισσότεροι ενήλικοι έχουμε μάθει να αγνοούμε αυτά τα μηνύματα. Έχουμε αποσυνδεθεί από το σώμα μας, ενώ εκείνο συνεχίζει να μας μιλά. Αυτό που προσπαθώ  για τα παιδιά είναι να μη χάσουν αυτή τη σύνδεση. Να μάθουν να ακούν το σώμα τους και να αναγνωρίζουν τα σημάδια που τους δίνει.

Συχνά, στα παιχνίδια και στις δραστηριότητες που κάνουμε, κάποια παιδιά μου λένε: «Εγώ δεν θυμώνω ποτέ». Τότε συνήθως τους λέω να ψάξουν στο σώμα τους. Γιατί ο θυμός είναι ένα φυσιολογικό ανθρώπινο συναίσθημα και υπάρχει μέσα σε όλους μας. Αν δεν τον αναγνωρίζουμε, αν δεν τον ακούμε και δεν του δίνουμε έναν ασφαλή τρόπο να εκφραστεί, δεν εξαφανίζεται.

Με έναν συμβολικό τρόπο λέω στα παιδιά ότι τα συναισθήματα που μένουν κρυμμένα ψάχνουν να βρουν μια φωλιά μέσα μας. Και πολλές φορές αυτή η φωλιά είναι εκείνη που μας αρρωσταίνει αργότερα, τόσο ως παιδιά όσο και ως ενήλικες. Γι’ αυτό θεωρώ πολύ σημαντικό να μάθουν από νωρίς ότι το σώμα τους δεν είναι απλώς το μέρος όπου κατοικούν τα συναισθήματα, αλλά ένας πολύτιμος σύμμαχος που μπορεί να τα βοηθήσει να τα αναγνωρίζουν και να τα κατανοούν.

Είμαστε οι μεταφραστές των συναισθημάτων των παιδιών μας, γράφεις. Είναι, όμως, οι ενήλικοι εκπαιδευμένοι να μεταφράζουν σε λέξεις μια ψυχή εν βρασμώ; Ή επιδιώκουν να σταματήσουν τη λαίλαπα, στην καλύτερη των περιπτώσεων με γρήγορες και αβέβαιες απαντήσεις, χωρίς να μπορούν να εξηγήσουν στο παιδί τι του συμβαίνει;

Η αλήθεια είναι ότι οι μεγάλοι δεν είμαστε εκπαιδευμένοι να μεταφράζουμε σε λέξεις μια ψυχή εν βρασμώ. Δεν μεγαλώσαμε μαθαίνοντας να αναγνωρίζουμε, να ονομάζουμε και να αντέχουμε όλα τα συναισθήματα. Αντίθετα, μεγαλώσαμε συχνά με την πεποίθηση ότι κάποια συναισθήματα είναι “κακά”, ανεπιθύμητα ή επικίνδυνα και ότι ο στόχος είναι να τα σταματήσουμε όσο το δυνατόν πιο γρήγορα.

Γι’ αυτό, όταν βρισκόμαστε μπροστά στον θυμό, στη θλίψη, στην απογοήτευση ή στον φόβο ενός παιδιού, συχνά αναζητάμε άμεσες λύσεις και γρήγορες απαντήσεις. Προσπαθούμε να ηρεμήσουμε την κατάσταση, να διώξουμε το συναίσθημα, να βάλουμε τέλος στην αναστάτωση.

Κι όμως, σήμερα καλούμαστε να κάνουμε κάτι πολύ απαιτητικό: να μάθουμε τον εαυτό μας να καλοδέχεται όλα τα συναισθήματα, ακόμη και εκείνα που προκαλούν δυσφορία, και ταυτόχρονα να διδάσκουμε το ίδιο στα παιδιά.

Αυτό δεν είναι καθόλου εύκολο. Είναι μια διαδικασία μάθησης και επανεκπαίδευσης που συμβαίνει ταυτόχρονα σε δύο γενιές. Και μόνο γι’ αυτή την προσπάθεια, για κάθε φορά που προσπαθούμε να καταλάβουμε αντί να καταπνίξουμε, να ακούσουμε αντί να διορθώσουμε και να συνδεθούμε αντί να ελέγξουμε, μας αξίζουν πολλά μπράβο.

Μένω λίγο ακόμη στους ενηλίκους. Από τη μεταξύ σας αλληλεπίδραση, πόσο θυμό κουβαλούν συνήθως οι σύγχρονοι γονείς, σε μια Ελλάδα που αδιαφορεί για το ευ ζην των κατοίκων της, κυρίως δε των παιδιών της; Έχουν τη δυνατότητα να τον αναγνωρίσουν και να τον αντιμετωπίσουν; Είναι δυνατή η συν-ρύθμιση αν ο γονιός δεν είναι σε θέση να ελέγξει ο ίδιος τον θυμό του; Δεν κατηγορώ καθόλου τους γονείς. Τα επισημαίνω αυτά επειδή οι συνθήκες είναι πράγματι αβίωτες για πολλές οικογένειες.

Το κοινωνικό, οικονομικό και πολιτικό σύστημα μέσα στο οποίο ζούμε αδιαφορεί συχνά για το ευ ζην των ανθρώπων, πολλές φορές ακόμη και για το ίδιο το ζην. Μέσα σε αυτή την πραγματικότητα, ο θυμός των γονιών δεν είναι ατομική αποτυχία αλλά και κοινωνικό σύμπτωμα.

Οι γονείς έχουν εκπαιδευτεί να πιστεύουν ότι πρέπει να τα καταφέρνουν μόνοι τους. Να καλύπτουν κενά που αφήνει το κράτος, να πληρώνουν για όσα θεωρούνται δημόσια αγαθά και να κουβαλούν την ευθύνη για τα πάντα. Έτσι, συχνά στρέφουν τον θυμό προς τον εαυτό τους αντί να αναγνωρίζουν τις συνθήκες που τον γεννούν.

Και βέβαια είναι δύσκολο να συν-ρυθμίσεις ένα παιδί όταν εσύ ο ίδιος ζεις σε μόνιμη ένταση και ανασφάλεια. Όταν ένα νευρικό σύστημα βρίσκεται σε διαρκή επιβίωση, η φωνή συχνά φέρνει περισσότερη φωνή και η ένταση περισσότερη ένταση. Γι’ αυτό η συζήτηση για τη γονεϊκότητα είναι αναγκαστικά και πολιτική. Δεν μπορούμε να μιλάμε για γονείς χωρίς να μιλάμε για τις συνθήκες μέσα στις οποίες προσπαθούν να μεγαλώσουν τα παιδιά τους.

Η εικονογράφηση δίνει στον θυμό έντονη παρουσία, με χρώμα, κίνηση και ευμετάβλητα μεγέθη. Πώς συνεργαστήκατε με τη Μυρτώ Δεληβοριά για να αποκτήσει ο θυμός μορφή μέσα στις εικόνες;

Τη Μυρτώ τη θαυμάζω εδώ και πολλά χρόνια και νιώθω πραγματικά ευγνώμων που συναντηθήκαμε σε αυτό το βιβλίο. Για να είμαι ειλικρινής, δεν χρειάστηκαν πολλές συζητήσεις. Αρκούσε μία συνάντηση, ένας καφές και μια κοινή παραδοχή: ότι ο θυμός δεν είναι κακός. Είναι ένα φυσιολογικό συναίσθημα.

Αυτό ήταν αρκετό για να συνεννοηθούμε. Από εκεί και πέρα εμπιστεύτηκα απόλυτα τη ματιά της. Όταν μου παρέδωσε το έργο της, το απόλαυσα ακριβώς όπως ήταν. Νομίζω ότι κατάφερε να δώσει στον θυμό μια μορφή που δεν τον δαιμονοποιεί ούτε τον εξωραΐζει. Τον παρουσιάζει ζωντανό, δυναμικό, μεταβαλλόμενο, όπως ακριβώς τον συναντάμε στην πραγματική ζωή των παιδιών και των ενηλίκων.

Το βιβλίο φτάνει σε μια έσχατη στιγμή όπου το παιδί έχει πληγώσει κάποιον. Πώς βλέπεις τη θέση της επανόρθωσης σε ένα βιβλίο για τόσο μικρά παιδιά; Από την άλλη, οι γονείς είναι έτοιμοι να αναλάβουν τις δικές τους ευθύνες και να ζητήσουν συγγνώμη, εφόσον χρειαστεί;

Προσπαθώ να τοποθετώ το σημείο της επανόρθωσης στα βιβλία μου όποτε είναι δυνατόν. Και αυτό γιατί είμαστε άνθρωποι και η ανθρώπινη διαδικασία ενέχει τα λάθη. Αναπόφευκτα θα υπάρξουν στιγμές που θα πληγώσουμε κάποιον, θα πούμε κάτι που δεν θέλαμε ή θα λειτουργήσουμε με τρόπο που δεν μας εκφράζει.

Η επανόρθωση είναι ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία που έχουμε στις σχέσεις μας. Είναι η δυνατότητα να κοιτάξω τον εαυτό μου με θάρρος και συμπόνια, να αναγνωρίσω το λάθος μου χωρίς να καταρρεύσω από ντροπή ή ενοχή και να προσπαθήσω να αποκαταστήσω τη σύνδεση με τον άνθρωπο που πλήγωσα. Είναι ένα πολύτιμο μήνυμα για τα παιδιά: ότι τα λάθη δεν καταστρέφουν τις σχέσεις. Αυτό που έχει σημασία είναι τι κάνουμε μετά από αυτά.

Όσο για τους γονείς, εκείνους που συναντώ στη δουλειά μου τους βλέπω συχνά πρόθυμους να αναλάβουν την ευθύνη τους και να ζητήσουν συγγνώμη από τα παιδιά τους. Βλέπω ανθρώπους που προσπαθούν, που αναστοχάζονται και που θέλουν να σπάσουν μοτίβα με τα οποία μεγάλωσαν. Αλλά όσοι φτάνουν σε εμένα είναι άνθρωποι υποψιασμένοι.

Όταν βγαίνω έξω στον κόσμο ως μαμά και παρατηρήτρια της καθημερινότητας, αναγνωρίζω πόσο δύσκολο είναι αυτό για πολλούς ενήλικους. Έχουμε μεγαλώσει με την ιδέα ότι οι μεγάλοι πρέπει να είναι οι αυθεντίες, ότι δεν επιτρέπεται να κάνουν λάθη και ότι το λάθος είναι κάτι κακό που πρέπει να κρύβεται. Δεν μάθαμε να βλέπουμε το λάθος ως μέρος της μάθησης και της ανθρώπινης εμπειρίας.

Απενοχοποιείς, τόσο μέσα στη βασική αφήγηση, όσο και στον επίλογό σου, τη βίαιη ένταση που καλώς ή κακώς είναι μια συνηθέστατη αντίδραση στον θυμό. Μπορείς να μας εξηγήσεις γιατί δεν λειτουργούν πάντοτε οι βαθιές ανάσες προκειμένου να ηρεμήσουμε;

Το βιβλίο γράφτηκε με αυτή τη ματιά, γιατί ήθελα να απενοχοποιηθούν τόσο τα παιδιά όσο και οι γονείς τους. Στη δουλειά μου συνάντησα πολλές φορές γονείς που ντρέπονταν για την έκρηξη του παιδιού τους, που ένιωθαν ότι είχαν αποτύχει επειδή το παιδί φώναξε, χτύπησε το πόδι του, πέταξε ένα παιχνίδι ή έχασε τον έλεγχο. Όμως ο θυμός δεν είναι απόδειξη κακής διαπαιδαγώγησης ούτε ένδειξη κακού χαρακτήρα. Είναι ένα φυσιολογικό ανθρώπινο συναίσθημα.

Να επισημάνω βέβαια ότι άλλο είναι να κατανοούμε μια συμπεριφορά και άλλο να τη δικαιολογούμε. Το ότι η ένταση, οι φωνές ή οι απότομες αντιδράσεις εμφανίζονται συχνά όταν κάποιος θυμώνει δεν σημαίνει ότι δεν χρειάζεται να δουλέψουμε πάνω σε αυτές. Σημαίνει όμως ότι αποτελούν ανθρώπινες αντιδράσεις που χρειάζεται να κατανοήσουμε πριν προσπαθήσουμε να τις αλλάξουμε. Έτσι, στα μισά του βιβλίου και αφού ανακαλύψουμε τους λόγους που θυμώνουμε, ξεκινά η απάντηση στην ερώτηση «τι να τον κάνω τον θυμό μου τώρα που τον βρήκα».

Οι βαθιές ανάσες είναι ένα πολύ χρήσιμο εργαλείο, αλλά δεν λειτουργούν πάντα και για όλους. Όταν ο οργανισμός βρίσκεται σε κατάσταση έντονης διέγερσης, το νευρικό σύστημα έχει ενεργοποιήσει μηχανισμούς επιβίωσης. Η καρδιά χτυπά πιο γρήγορα, οι μύες είναι έτοιμοι για δράση και το σώμα έχει κινητοποιήσει μεγάλη ποσότητα ενέργειας. Σε εκείνη τη στιγμή, το να πούμε απλώς σε ένα παιδί ή σε έναν ενήλικο «πάρε μια βαθιά ανάσα» μπορεί να μην είναι αρκετό.

Γι’ αυτό δεν υποστηρίζω μόνο τις αναπνοές. Συχνά χρειάζεται και σωματική εκτόνωση. Ο θυμός είναι ένα συναίσθημα με έντονο σωματικό υπόβαθρο. Το σώμα ζητά κίνηση. Χρειάζεται να περπατήσουμε, να τρέξουμε, να χορέψουμε, να χτυπήσουμε ένα μαξιλάρι, να σπρώξουμε έναν τοίχο, να πετάξουμε μια μπάλα, να κάνουμε κάτι που θα βοηθήσει την ενέργεια που έχει κινητοποιηθεί να βρει μια ασφαλή διέξοδο.

Όταν το σώμα αρχίσει να νιώθει ασφαλές και να αποφορτίζεται, τότε μπορεί να ακολουθήσει και η σκέψη. Γι’ αυτό πιστεύω ότι χρειάζεται να προσφέρουμε στα παιδιά περισσότερα από ένα εργαλεία. Άλλα παιδιά θα βοηθηθούν από τις αναπνοές, άλλα από την κίνηση και πολλά από έναν συνδυασμό και των δύο. Δεν υπάρχει μία συνταγή που να ταιριάζει σε όλους.

Όταν παρουσιάζεις το βιβλίο σε παιδιά, ποιες αντιδράσεις ή παρατηρήσεις τους σου έχουν μείνει περισσότερο; Και, αντίστοιχα, τι ανατροφοδότηση έχεις λάβει από τους γονείς;

Οι αντιδράσεις των παιδιών είναι πάντα συγκινητικές και συχνά αποκαλυπτικές. Υπάρχουν παιδιά που λένε με σιγουριά ότι είναι εντάξει να θυμώνουμε και ότι ο θυμός είναι καλός. Υπάρχουν όμως και παιδιά που μου λένε ότι θα ήθελαν να μη θυμώνουν ποτέ. Και αυτό είναι εξίσου σημαντικό, γιατί μας δείχνει πόσο συχνά τα παιδιά έχουν μάθει να αντιμετωπίζουν τον θυμό σαν κάτι κακό ή επικίνδυνο.

Σε αυτές τις στιγμές με βοηθά πολύ η εικονογράφηση. Όταν βλέπουν αυτό το πλάσμα, αυτόν τον παιχνιδιάρη θυμό, απορούν. Με ρωτούν γιατί χαμογελάει, γιατί είναι γλυκός, γιατί δεν μοιάζει με κάτι τρομακτικό. Και κάπου εκεί αρχίζει μια πολύ όμορφη συζήτηση γύρω από το τι είναι τελικά ο θυμός.

Το πιο μαγικό κομμάτι είναι όταν τους ζητώ να ζωγραφίσουν τον δικό τους θυμό. Αν δεις τις ζωγραφιές τους, θα τρελαθείς. Του βάζουν μεγάλη καρδιά, τεράστια μάτια, όμορφα χρώματα και αμέτρητες λεπτομέρειες. Σπάνια τον ζωγραφίζουν ως κάτι αποκρουστικό. Συνήθως τον μεταμορφώνουν σε έναν χαρακτήρα που έχει ζωή, προσωπικότητα και ιστορία. Και αυτό μου δείχνει ότι τα παιδιά, όταν τους δοθεί ο χώρος, δεν θέλουν απαραίτητα να διώξουν τον θυμό τους. Θέλουν να τον καταλάβουν.

Από τους γονείς, η ανατροφοδότηση που λαμβάνω συχνότερα είναι η ανακούφιση. Ανακούφιση γιατί βλέπουν ότι δεν είναι μόνοι στις δυσκολίες τους και γιατί αρχίζουν να αντιμετωπίζουν τον θυμό, τόσο των παιδιών τους όσο και τον δικό τους, ανακούφιση που η μόνη λύση δεν είναι το μέτρημα και οι ανάσες!

Αν έπρεπε να διαλέξεις μία σκηνή ή μία εικόνα του βιβλίου ως πιο κοντινή στον αρχικό σου πυρήνα, ποια θα ήταν; Κι αν θες να στείλεις ένα μήνυμα στους γονείς που σε διαβάζουν τώρα, ποιο θα ήταν αυτό;

Αν έπρεπε να διαλέξω μία εικόνα που βρίσκεται πιο κοντά στον πυρήνα του βιβλίου, θα ήταν η στιγμή που ο θυμός μεγαλώνει και απλώνεται παντού. Γίνεται τόσο μεγάλος που μοιάζει να σκεπάζει ολόκληρη την πόλη. Γιατί ο θυμός είναι μεταδοτικός. Όταν φωνάζει ο ένας, συχνά φωνάζει και ο άλλος. Η ένταση γεννά ένταση και η απορρύθμιση μεταφέρεται από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Και όμως, μέσα στην ίδια ιστορία υπάρχει και η αντίστροφη πορεία. Μια πιο ήρεμη καρδιά και μια πιο ήρεμη φωνή μπορούν να αλλάξουν την κατεύθυνση αυτής της αλυσίδας. Μπορούν να κάνουν τον θυμό να μικρύνει ξανά, όχι επειδή τον διώχνουν, αλλά επειδή τον χωρούν.

Η Μυρτώ έφτιαξε μια υπέροχη εικόνα που αγαπώ πολύ. Ο θυμός έχει γίνει πια τόσο μικρός που χωρά μέσα στη χούφτα του παιδιού, ενώ η μαμά, μεγαλύτερη από πάνω του, κρατά το ίδιο το παιδί στην αγκαλιά της. Σαν να χωρά μέσα της όχι μόνο το παιδί, αλλά και τον θυμό του. Για μένα αυτή η εικόνα μιλά για τη συν-ρύθμιση, για την ασφάλεια που προσφέρει ένας ενήλικος όταν μπορεί να πει στο παιδί: «Χωράς εδώ ολόκληρος, μαζί με όλα σου τα συναισθήματα».

Αν ήθελα να στείλω ένα μήνυμα στους γονείς, θα ήταν να είναι λίγο πιο επιεικείς με τον εαυτό τους. Μεγαλώνουμε παιδιά την ίδια στιγμή που μεγαλώνουμε κι εμείς μέσα σε νέες ιδέες για τη γονεϊκότητα, τα συναισθήματα και τις σχέσεις. Καλούμαστε να κάνουμε πράγματα που πολλές φορές κανείς δεν έκανε για εμάς. Τέλος, θα ήθελα, αν πάρουν το βιβλίο, να διαβάσουν το σημείωμα καθώς και τον πρόλογο και να επιστρέφουν εκεί ξανά ως αναγνώστες σε διάφορες φάσεις της ζωής τους, γιατί πάντα κάτι άλλο θα ανακαλύπτουν.

Το βιβλίο της Ευτυχίας Βαρσαμή Πού κρύβεται ο θυμός σου; κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Ψυχογιός, σε εικονογράφηση της Μυρτώς Δεληβοριά.

Η Ευτυχία Βαρσαμή είναι ψυχοπαιδαγωγός, απόφοιτος της Φιλοσοφικής Σχολής του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου, με μεταπτυχιακές σπουδές στο Θέατρο στην εκπαίδευση στο ΑΠΚυ. Έχει ειδικευτεί στην ψυχοπαθολογία βρεφών και νηπίων στην ΕΨΥΠΕ και είναι απόφοιτος του εργαστηρίου Anima με εξειδίκευση στην “Καλλιτεχνική και Δημιουργική εκπαίδευση”. Σήμερα σπουδάζει “Ψυχολογικές επιστήμες και τεχνικές”. Από το 2009 εργάστηκε σε δημόσια και ιδιωτικά σχολεία στην παράλληλη στήριξη με παιδιά προσχολικής και πρώτης σχολικής ηλικίας, καθώς και ως εμψυχώτρια θεατρικού παιχνιδιού σε πνευματικά κέντρα και άλλους φορείς. Ως μητέρα τριών παιδιών, των δίδυμων αγοριών της και ενός κοριτσιού, ένιωσε περισσότερο από ποτέ την ανάγκη να εξηγεί καθημερινά τα πάντα και να απαντάει σε όλα τα γιατί.
Ως σύμβουλος γονέων μιλά στους γονείς για αυτοφροντίδα αλλά εκείνοι όλο την αρνούνται. Της ήρθε η ιδέα, λοιπόν, να φτάσει στους γονείς μέσω των παιδιών… Και ποιος καλύτερος δρόμος για όλα από μια ιστορία… Κάπως έτσι οι ιστορίες ξεκίνησαν και σταματημό δεν έχουν…