Highlights
- Η ψυχική υγεία των εφήβων στην Ελλάδα εμφανίζει σοβαρή επιβάρυνση, με ιδιαίτερη ένταση στα κορίτσια.
- Το περιστατικό στην Ηλιούπολη πρέπει να σταθεί αφορμή για υπεύθυνη δημόσια συζήτηση.
- Τα στοιχεία του ΕΠΙΨΥ, του ΠΟΥ και των πρόσφατων ελληνικών προγραμμάτων δείχνουν αύξηση ψυχοσωματικών συμπτωμάτων, προβληματικής χρήσης κοινωνικών δικτύων και αυτοτραυματισμού.
- Η Γ΄ Λυκείου και οι Πανελλαδικές λειτουργούν μέσα σε ένα ήδη επιβαρυμένο οικογενειακό, οικονομικό και ψηφιακό περιβάλλον.
- Η πρόληψη απαιτεί ενημέρωση, δημόσιες δομές, πρόσβαση σε παιδοψυχιατρική φροντίδα και ενήλικους που θα καταλάβουν και θα προλάβουν πριν το παιδί φτάσει στην κατάρρευση.
Σύμφωνα με τις πιο πρόσφατες μελέτες, η ψυχική υγεία των εφήβων στην Ελλάδα επιδεινώνεται σταθερά χωρίς, ωστόσο, η πολιτεία να έχει επιδείξει τα απαραίτητα αντανακλαστικά τόσο για να ενισχύσει τις δομές όσο και για να ενημερώσει γονείς, εκπαιδευτικούς, παιδιάτρους και βέβαια τους ίδιους τους μαθητές. Το αποτέλεσμα είναι ότι πολλά παιδιά βρίσκονται χωρίς διεξόδους βοήθειας.
Η συνθήκη αυτή ήρθε ξανά στο προσκήνιο με τον πιο οδυνηρό τρόπο. Το μεσημέρι της Τρίτης 12 Μαΐου, δύο μαθήτριες 17 ετών έπεσαν στο κενό, κάτω από συνθήκες που διερευνώνται από τις Αρχές. Η μία έχασε τη ζωή της, ενώ η δεύτερη νοσηλεύεται σε εξαιρετικά κρίσιμη κατάσταση.
Η υπόθεση εξετάζεται με μεγάλη προσοχή, χωρίς να έχουν ακόμη αποσαφηνιστεί όλα τα στοιχεία. Ακριβώς γι’ αυτό, η δημοσιογραφική κάλυψη οφείλει να αποφύγει τις λεπτομέρειες που δεν προσφέρουν ουσιαστική ενημέρωση και μπορεί να επιβαρύνουν ευάλωτα παιδιά και εφήβους.
Εκείνο που χρειάζεται να συζητηθεί είναι το ευρύτερο πλαίσιο: η ψυχική υγεία των εφήβων στην Ελλάδα, οι πανελλήνιες ως μονόδρομος, η χρήση των Μέσων Κοινωνικής Διλτύωσης, τα άσχημα εργασιακά περιβάλλοντα, οι καθυστερήσεις της πολιτείας, η έλλειψη δημόσιων δομών και η δυσκολία πολλών παιδιών να ζητήσουν βοήθεια εγκαίρως.
Μολονότι οι ακριβείς συνθήκες του περιστατικού παραμένουν υπό διερεύνηση, δεν γίνεται να μη συζητάμε πλέον ανοιχτά και καθημερινά σχετικά με την ιδιαίτερα επιβαρυμένη ψυχική υγεία των εφήβων στην Ελλάδα, με τους ειδικούς να κρούουν εδώ και καιρό τον κώδωνα του κινδύνου.
Η ψυχική υγεία των εφήβων διεθνώς
Τα τελευταία χρόνια, διεθνείς οργανισμοί και ακαδημαϊκές έρευνες καταγράφουν σταθερή αύξηση των συμπτωμάτων άγχους, κατάθλιψης, μοναξιάς και ψυχικής εξουθένωσης στους ανηλίκους.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εκτιμά ότι περίπου το 14% των εφήβων παγκοσμίως ζει με κάποια διαταραχή ψυχικής υγείας, ενώ η αυτοχειρία συγκαταλέγεται πλέον στις βασικές αιτίες θανάτου στις νεαρές ηλικίες.
Η εικόνα αυτή επιδεινώθηκε μετά την πανδημία, που βρήκε τους σημερινούς εφήβους στην Ελλάδα στο δημοτικό – η πρώτη δημοτικού του 2020 φοιτά τώρα στην πρώτη γυμνασίου και η έκτη δημοτικού του 2020 δίνει σε λίγες ημέρες Πανελλαδικές.
Τα παιδιά αυτά δυσκολεύονται περισσότερο να ρυθμίσουν το άγχος, να συνδεθούν κοινωνικά και να διαχειριστούν την πίεση της καθημερινότητας, καθώς πέρασαν μια κρίσιμη εκπαιδευτική και κοινωνική διετία σε μια πρωτόγνωρη συνθήκη έκτακτης ανάγκης, που σταμάτησε απότομα την ομαλή αναπτυξιακή τους πορεία, γνωστική και συναισθηματική.
Τι δείχνουν τα στοιχεία για την ψυχική υγεία των εφήβων στην Ελλάδα;
Στην Ελλάδα, οι πιο συστηματικές καταγραφές προέρχονται από την πανελλαδική έρευνα HBSC του ΕΠΙΨΥ, που πραγματοποιείται σε συνεργασία με τον ΠΟΥ.
Τα ευρήματα του 2022 καταγράφουν αυξημένα επίπεδα ψυχοσωματικών και συναισθηματικών δυσκολιών στους εφήβους, ιδιαίτερα στα κορίτσια. Πολλά παιδιά δηλώνουν συχνά νευρικότητα, εξάντληση, αίσθημα πίεσης και δυσκολία να διαχειριστούν την καθημερινότητά τους.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί και η αυξημένη προβληματική χρήση των κοινωνικών δικτύων. Σύμφωνα με στοιχεία του ΕΠΙΨΥ, σημαντικό ποσοστό εφήβων δηλώνει σχεδόν συνεχή σύνδεση με το διαδίκτυο και τα social media, με τα υψηλότερα ποσοστά να καταγράφονται στα κορίτσια 15 ετών. Το ψηφιακό περιβάλλον σήμερα επιβάλλει μια αέναη σύγκριση και επιτήρηση, διαλύοντας την αυτοεκτίμηση, μέσα σε μια ανελέητη αγορά που δημιουργεί καταναλωτές εξ απαλών ονύχων.
Παράλληλα, τα τελευταία δύο χρόνια εντείνεται στην Ελλάδα η συζήτηση για τον αυτοτραυματισμό ανηλίκων, που αποτελεί πλέον για μείζον ζήτημα δημόσιας υγείας, που παραμένει αδιάγνωστο και αφρόντιστο. Σημαντικό ποσοστό εφήβων που αναφέρει επεισόδια αυτοτραυματισμού, δεν τα έχει κοινοποιήσει στην οικογένειά του.
Η πίεση της Γ΄ Λυκείου
Λίγες ημέρες πριν από τις Πανελλαδικές, η σχολική πίεση δεν μπορεί να παρά να ενταχθεί στο ευρύτερο πλαίσιο της επιβάρυνσης της ψυχικής υγείας των εφήβων. Η τρίτη λυκείου στην Ελλάδα έχει εξελιχθεί σταδιακά σε μια εξαντλητική και καθόλου δημιουργική περίοδο για τη συντριπτική πλειονότητα των μαθητών, που καταλήγουν να μισούν τη μάθηση.
Δυστυχώς, μέσα σε αυτό το πλαίσιο, υπάρχει μια γενικευμένη απαξίωση του ίδιου του σχολείου, που κορυφώνεται όσο προχωρούν οι τάξεις. Γονείς και μαθητές εμπιστεύονται την παραπαιδεία και απαιτούν από το σχολείο να κάνει τα στραβά μάτια, γιατί η βασική προετοιμασία του παιδιού γίνεται επί πληρωμή, ιδιωτικά.
Παραδόξως, αυτό συμβαίνει κατά κόρον και σε ιδιωτικά σχολεία, όπου οι γονείς ήδη πληρώνουν για εκπαιδευτικές υπηρεσίες που παρέχονται δωρεάν στον γενικό πληθυσμό, προκειμένου να καλύψουν τυχόν κενά της δημόσιας εκπαίδευσης.
Σχολείο, πολύωρο διάβασμα, απαιτητικά φροντιστήρια που κρατούν τους πελάτες τους σε εγρήγορση αγχώνοντάς τους, αυστηρά ιδιαίτερα μαθήματα, επαναλήψεις, διαγωνίσματα, προσομοιώσεις, ελάχιστος ύπνος, συνεχής αξιολόγηση, γονεϊκές και άλλες κοινωνικές προσδοκίες και η αίσθηση ότι «από αυτές τις εξετάσεις κρίνονται τα πάντα» συνθέτουν μια καθημερινότητα ψυχικά επιβαρυντική.
Πού θα χωρέσει εκεί η προσωπική ζωή του δεκαεπτάχρονου, που την έχει τεράστια ανάγκη για να ζει ισορροπημένα; Πού θα βρει ελεύθερο χρόνο για να αθληθεί, να συνδεθεί με συντρόφους και φίλους, να χαζέψει, ακόμα και να ονειρευτεί;
Ας μην ξεχνάμε ότι στην Ελλάδα η πίεση για σχολική επιτυχία συχνά συνυπάρχει με την οικονομική ανασφάλεια των οικογενειών, τη χρόνια κόπωση, έπειτα από αλλεπάλληλες κοινωνικές κρίσεις και τη μόνιμη έκθεση των παιδιών, χωρίς ιδιαίτερο έλεγχο, σε ένα ψηφιακό περιβάλλον σύγκρισης, επιτήρησης και υπερδιέγερσης.
Μιλάμε συνεχώς για τα παιδιά, αλλά ακούμε λίγο
Τα τελευταία χρόνια η φράση «ψυχική υγεία παιδιών και εφήβων» επιστρέφει στη δημόσια συζήτηση αρκετά συχνά, καθώς οι αφορμές για βαθύ προβληματισμό και άμεση δράση είναι καθημερινές.
Όμως, η πρόσβαση στην παιδοψυχιατρική φροντίδα στην Ελλάδα τείνει να γίνει προνόμιο των λίγων, ιδιαίτερα εκτός των μεγάλων αστικών κέντρων, την ώρα που οι ήδη περιορισμένες δημόσιες δομές αδυνατούν να ανταποκριθούν στις πραγματικές ανάγκες και καταρρέουν κάτω από το βάρος των ελλείψεων και των λιστών αναμονής.
Την ίδια στιγμή, πολλοί έφηβοι εξακολουθούν να μεγαλώνουν μέσα σε περιβάλλοντα όπου η ψυχική ευαλωτότητα αντιμετωπίζεται είτε ως αδυναμία είτε ως «φάση που θα περάσει».
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι τα παιδιά συνήθως δεν ζητούν βοήθεια με άμεσο τρόπο. Όμως, η βαθιά απόσυρση, η αφύσικη εξάντληση, η μόνιμη ευερεθιστότητα, οι ακραίες μεταβολές στις ώρες του ύπνου και στις επιδόσεις, η απομόνωση από τους φίλους ή η πλήρης συναισθηματική αποσύνδεση από τους γονείς εμφανίζονται πολύ πριν κάποιος ενήλικος καταλάβει ότι κάτι σοβαρό συμβαίνει. Οι έφηβοι συνθλίβονται από ένα σύστημα που απαιτεί να αποδώσουν ενώ ταυτόχρονα τους εμποδίζει, χωρίς να αισθάνονται ασφαλείς.
Ολοένα και περισσότερα έφηβα άτομα δεν λαχταρούν να ζήσουν όσα ανοίγονται μπροστά τους –με τα όνειρα και την άγνοια της ηλικίας που λειτουργούσαν πάντοτε ως κινητήριοι μοχλοί στο κατώφλι της ενηλικίωσης. Όταν μαθητές και μαθήτριες καταρρέουν τόσο, ώστε επιχειρούν (και κάποιοι/ες καταφέρνουν) να βάλουν τέλος στη ζωή τους, πριν καν δοκιμάσουν να ζήσουν ως ενήλικοι, έχουμε αποτύχει ως κοινωνία.
Αν ένα παιδί, ένας έφηβος ή ένας ενήλικος βρίσκεται σε άμεσο κίνδυνο, χρειάζεται άμεση επικοινωνία με το 112 ή το 166. Για σκέψεις αυτοκαταστροφής ή αυτοκτονικό ιδεασμό λειτουργεί η Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018 της ΚΛΙΜΑΚΑ, 24 ώρες το 24ωρο, 7 ημέρες την εβδομάδα. Η Γραμμή 10306 παρέχει δωρεάν και ανώνυμη ψυχοκοινωνική υποστήριξη όλο το 24ωρο. Για παιδιά και εφήβους λειτουργεί επίσης η Εθνική Γραμμή SOS 1056, δωρεάν, ανώνυμα και 24ωρα.
