Highlights
- Τα Βυζάκια είναι παιδικό βιβλίο γνώσεων για το στήθος, τα θηλαστικά, τον θηλασμό, το σώμα και τη γλώσσα γύρω από αυτό.
- Η Nancy Vo χρησιμοποιεί χιούμορ, εικόνες και λογοπαίγνια για να αποφορτίσει ένα θέμα που οι ενήλικοι συχνά αντιμετωπίζουν με αμηχανία.
- Η ελληνική μετάφραση στηρίζεται στην επιλογή της λέξης «βυζάκια», ακριβώς επειδή κρατά την παιδικότητα, τον ρυθμό και την ειλικρίνεια του πρωτοτύπου.
- Το βιβλίο δεν είναι αφορά τη σεξουαλική διαπαιδαγώγηση με τη στενή της έννοια. Είναι γενικών γνώσεων με αφετηρία το ανθρώπινο σώμα.
- Το κείμενο ανοίγει ευρύτερη συζήτηση για το πώς μιλούμε στα παιδιά χωρίς ντροπή, χωρίς υπαινιγμούς και χωρίς να σεξουαλικοποιούμε το σώμα.
Τα Βυζάκια, το παιδικό βιβλίο γνώσεων της Nancy Vo, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Sweet Seredipities, ξεκινούν με ένα θαλασσοπούλι, μια γαλαζοπόδαρη Σούλα με κόκκινο πουά σουτιέν, που αναλαμβάνει την ξενάγηση του αναγνώστη σε ένα πρωτότυπο και πολυδιάστατο σύμπαν: στο στήθος και στις πολλαπλές του αποτυπώσεις εδώ και χιλιάδες χρόνια.
Η γαλαζοπόδαρη Σούλα στα αγγλικά ονομάζεται Booby. Αυτό είναι το κεντρικό εύρημα της Vo, που μας εισάγει με γέλιο στο σώμα της αφήγησης. Ξεκινάει από μια λέξη με διττή αγγλική απόδοση (πτηνό και στήθος), που στα ελληνικά είναι σχεδόν άγνωστη, και καταρρίπτει αμέσως τη μεταξύ τους σχέση. Τα πτηνά δεν έχουν στήθος, επομένως η Σούλα δεν έχει βυζάκια. Μα είναι πρόθυμη να μας βοηθήσει να τα γνωρίσουμε.
Πώς φτιάχνεται ένα παιδικό βιβλίο για το στήθος;
Το βιβλίο της Vo έχει τη σπανιότητα ενός καλού, πρωτότυπου βιβλίου γνώσεων. Δεν μιλά στον αναγνώστη αφ’ υψηλού. Ανοίγει με μια πολύ αστεία σκηνή, προχωρά με ερωτήσεις, με ζώα, με εικόνες, με ρυθμό, και όλα αυτά μέσα από πολύ χιούμορ.
Η Σούλα είναι η αφορμή που στρέφει τη συζήτηση σε ένα σύμπαν όπου η ίδια δεν ανήκει: στα θηλαστικά, στους μαστικούς αδένες, στον θηλασμό, στο ανθρώπινο σώμα, στις αλλαγές που θα έρθουν καθώς το παιδί μεγαλώνει, σε πολιτιστικές αναφορές και άλλα παράξενα τρίβια περί στήθους.
Είπαμε και πριν ότι η Σούλα δεν έχει βυζάκια. Είναι πτηνό. Βυζάκια έχουν τα θηλαστικά. Το «Εσύ; Ναι. Είσαι κι εσύ θηλαστικό. Είσαι άνθρωπος» είναι από τις φράσεις που αγάπησα. Τίποτα περιττό, τίποτα διδακτικό, μόνο καθαρή γνώση, που αυτόματα και παιχνιδιάρικα περνάει ως αυτονόητη.
Ίσως αναρωτιέσαι: «Γιατί έχουμε βυζάκια;» Οι μαστικοί αδένες μέσα στα βυζάκια μπορούν να παράγουν γάλα, ώστε οι άνθρωποι να ταΐζουμε τα μωρά μας. Τα ανθρώπινα βυζάκια ονομάζονται στήθη και έχουν θηλές. Γι’ αυτό ονομάζουμε τη διαδικασία ταΐσματος του μωρού θηλασμό.
Η απρόβλεπτη, σχεδόν ατίθαση ροή της πληροφορίας, και η εικονογράφηση επιτρέπουν στο βιβλίο να μιλήσει για τα στήθη ως φύση και όχι ως θέαμα. Η Nancy Vo δεν αντιμετωπίζει το στήθος συμβατικά, ως «το θέμα προς εξήγηση». Το απεικονίζει με τρόπους ευφάνταστους. Το βλέμμα της δεν είναι ούτε αμήχανο ούτε προκλητικό. Είναι απόλυτα παιδικό. Χρησιμοποιεί στένσιλ, ματ ακρυλικά και πένα σε χαρτί. Παρατηρεί, ρωτά, γελά, συνδέει.
Στις σελίδες του βιβλίου, τα σώματα δεν κρύβονται, αλλά ούτε εκτίθενται με τρόπο που θα μπορούσε να προκαλέσει αμηχανία. Τα στήθη εμφανίζονται ως σχήματα, τελείες, καμπύλες, βούλες, θηλές, γλυπτά, βουνά, σώματα ζώων, ανθρώπινα σώματα.
Μια σκυλίτσα με τα κουτάβια της, μια αγελάδα, ένα οπόσουμ, μια σελίδα με ορεινές κορυφές, εκατοντάδες ζευγάρια διαφορετικών μαστών, μονοί μαστοί ή καθόλου μαστοί έπειτα από μαστεκτομή, μια μικρή γραμμή που περνά από την Αφροδίτη του Willendorf, το κυκλαδικό ειδώλιο και την Akua’ba της Γκάνας και καταλήγει στα Βραχώδη Όρη ή στα βουνά της Κίνας: όλα αυτά συνθέτουν έναν απροσδόκητα πλατύ χάρτη γύρω από κάτι που συνήθως γίνεται αντιληπτό με αποκλειστικά σεξουαλικοποιημένο βλέμμα.
“Το στήθος είναι το μοναδικό όργανο του σώματος που σχηματίζεται μετά τη γέννηση σου. Έρχεσαι στον κόσμο με δυο θηλές και πολλές προοπτικές”. Dr Susan Love
Η ίδια η Nancy Vo έχει μιλήσει δημόσια για την αφετηρία τού να γράψει ένα παιδικό βιβλίο για το στήθος, με τρόπο που φωτίζει την τόλμη του. Η ιδέα ήρθε ύστερα από διάγνωση καρκίνου του μαστού και από την προσωπική της αναζήτηση γύρω από το στήθος, τις λέξεις που το συνοδεύουν, τις σιωπές που προκαλεί, και την αμηχανία που γεννάει. Η βασική θέση της για τα κείμενα που απευθύνονται σε παιδιά είναι να μην τα υποτιμάμε και να μην τους κρύβουμε πράγματα. Αυτό ακριβώς κατάφερε να εφαρμόσει.
Η ελληνική μετάφραση και τα βυζάκια
Γράφω αυτό το κείμενο από διπλή θέση. Από αυτή της δημοσιογράφου που παρακολουθεί τα παιδικά βιβλία, τον τρόπο και τις λέξεις που μιλούν στα παιδιά για το σώμα, τη σεξουαλικότητα, την ντροπή, τη γνώση.
Και από τη θέση της μεταφράστριας που χρειάστηκε να πάρει αποφάσεις: Χωράει στην ελληνική πραγματικότητα η ακριβής απόδοση του όρου; Πόσο παιδική μπορεί να είναι χωρίς να γίνει χαζή; Πόσο αστεία μπορεί να μείνει χωρίς να γίνει χυδαία; Πόση επιστημονική πληροφορία χωρά μέσα σε μια φράση που θα διαβαστεί δυνατά σε μικρά παιδιά;
Το πρώτο και πιο κρίσιμο ζήτημα ήταν ο τίτλος. Το Boobies δεν μπορούσε να γίνει ούτε «Στήθη» ούτε «Μαστοί». Το πρώτο θα έχανε την παιδικότητα του πρωτοτύπου, το δεύτερο αποτελεί ιατρική ορολογία. Τα «βυζιά» φέρουν άλλη κοινωνική φόρτιση.
Η λέξη «βυζάκια», που είναι και η ακριβής απόδοση, ακούγεται από τα μικρά παιδιά σε σπίτια, σε μπάνια, σε αγκαλιές, αλλά συχνά χάνεται καθώς αυτά μεγαλώνουν μέσα σε ερωτήσεις που οι ενήλικοι προσπαθούν να προσπεράσουν, λόγω άγνοιας και αμηχανίας. Η μετάφραση, όμως, δεν θα μπορούσε να λειτουργήσει αν φοβόμασταν τη λέξη.
Στην ελληνική μετάφραση, άλλο ένα στοίχημα ήταν να κρατηθεί ο ρυθμός του βιβλίου. Η επανάληψη της λέξης «βυζάκια» ακολουθεί το πρωτότυπο κείμενο και αποφορτίζει το κοινωνικά ενοχοποιημένο νόημα. Η λέξη παύει να λέγεται χαμηλόφωνα και γίνεται μέρος αφηγήσεων για τα ζώα, θηλαστικά και μη, για τον άνθρωπο, για το σώμα που αλλάζει, για τις ομορφιές της φύσης, για την τέχνη, για την παγκόσμια κουλτούρα, όπου το γυναικείο στήθος είχε, έχει και θα έχει κεντρική θέση με διάφορους τρόπους.
Τα λογοπαίγνια έπρεπε να ξαναφτιαχτούν, καθώς η μηχανική τους απόδοση δεν έβγαζε νόημα, αλλά η ύπαρξή τους είχε λειτουργική σημασία στην αφήγηση. Η Vo τα τοποθετεί συνειδητά μέσα στο κείμενό της ως έναν έξυπνο τρόπο να μείνει εστιασμένη η προσοχή του παιδιού, καθώς το τροφοδοτεί με πληροφορίες που θα μπορούσαν να εμφανίζονται άκαμπτες, χωρίς να του προκαλούν το ενδιαφέρον, αν δεν έμπαιναν μέσα σε συγκεκριμένο λογοπλαστικό χιουμοριστικό πλαίσιο.
Το σώμα ως ευρύ πολιτισμικό πεδίο
Το βιβλίο είναι αθώο και ειλικρινές. Δεν φέρνει τα παιδιά σε δύσκολη θέση, γιατί αυτά γνωρίζουν το σώμα πριν μάθουν τις λέξεις που το συνοδεύουν. Το βυζί τα ταΐζει. Είναι ζωογόνο. Είναι πηγή ενέργειας. Είναι προϋπόθεση ύπαρξης. Γι’ αυτό τα ενδιαφέρει: το αγγίζουν, το ψαύουν, το βλέπουν να αλλάζει, το συγκρίνουν. Είναι ενστικτώδες. Ώσπου, κάποια στιγμή, ξαφνικά η λέξη γίνεται απαγορευμένη από τους μεγάλους.
Τα Βυζάκια μάς επιτρέπουν να μιλήσουμε στα παιδιά από νωρίς και καθαρά, χωρίς δραματοποίηση, για πολλά πράγματα. Είναι πατριαρχική φενάκη ότι η σιωπή γύρω από το σώμα προστατεύει. Παρεμπιπτόντως, δεν πρόκειται για βιβλίο σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης, αλλά γενικών γνώσεων, με τους μαστούς να αποτελούν απλώς τον μοχλό για την παραγωγή γνώσης, που αναπτύσσεται μέσα στις σελίδες ποικιλοτρόπως.
Αντέχει η ελληνική κοινωνία ένα παιδικό βιβλίο για βυζάκια;
Κάποιοι άνθρωποι πράγματι δυσκολεύονται να κατανοήσουν ότι το σώμα, κυρίως το γυναικείο, δεν λειτουργεί μόνο ως σεξουαλικό αντικείμενο, φορτώνοντας τις λέξεις που το αφορούν με πρόστυχη χροιά. Είναι ενήλικοι άνθρωποι, κυρίως άντρες μα και γυναίκες, που δεν γνωρίζουν τι σημαίνει σεξουαλική διαπαιδαγώγηση, εξ ου και παρερμηνεύουν μέσα στο συντηρητικό πλαίσιο ντροπής και απόκρυψης που τους έχει κληροδοτηθεί. Το πιο στενάχωρο σχόλιο που έχω διαβάσει είναι το «Τι σχέση έχουν τα παιδιά με τα βυζιά;» Το πιο απρόσμενο είναι ότι πρόκειται για «τσόντα για παιδιά»… Και τα δυο με άφησαν άφωνη και, για την ιστορία, προήλθαν από νεαρούς άνδρες.
Όταν μια φυσική λειτουργία του σώματος ενδυθεί με ντροπή, στέρηση ή απαγόρευση, γίνεται αντικείμενο εμμονής, ηθικολογίας, υπαινιγμών ή χυδαίας υπερπροβολής. Έτσι, η ίδια κοινωνία που δυσκολεύεται να προφέρει καθαρά μια λέξη για το σώμα μπορεί την ίδια στιγμή να το κοιτάζει αδιάκοπα με βλέμμα σεξουαλικοποιημένο, ακριβώς επειδή δεν έχει μάθει να το αναγνωρίζει ως φυσικό μέρος της ανθρώπινης ζωής.
Τα Βυζάκια είναι ένα παιδικό βιβλίο για το στήθος, τα θηλαστικά και τους μαστικούς αδένες. Είναι όμως και ένα βιβλίο για τις λέξεις που προσφέρουμε στα παιδιά. Για το αν μπορούμε να τους μιλήσουμε χωρίς πανικό. Για το αν μπορούμε να σταθούμε δίπλα τους, όταν ρωτούν κάτι που εμείς μάθαμε να θεωρούμε αμήχανο. Το χιούμορ και η σπιρτάδα του το καθιστούν ένα βιβλίο γνώσεων που σίγουρα θα αγαπηθεί, καθώς μιλάει στα παιδιά για το σώμα χωρίς ντροπή, χωρίς επιτήδευση και χωρίς να υποτιμά τη νοημοσύνη τους.
Βυζάκια, Εκδόσεις Sweet Serendipities
Συγγραφέας: Nancy Vo
Εικονογράφος: Nancy Vo
Μετάφραση: Πελιώ Παπαδιά
Προτεινόμενη Ηλικία: 3+
Η επιλογή του βιβλίου έγινε από τη συγγραφέα και εκδότρια Μαρίνα Πλούμπη, δημιουργό του Sweet Seredipities, ενός boutique εκδοτικού οίκου με παιδικά θεματικά βιβλία.
