Κάθε Δεκέμβρη, κάπου ανάμεσα στις λίστες με τα δώρα, εμφανίζεται ολοένα και συχνότερα το αίτημα «Θέλω κινητό» από παιδιά του Δημοτικού μέχρι εφήβους. Και μάλιστα, όχι οποιοδήποτε συσκευή. Σίγουρα ένα smartphone κάτω από το δέντρο, ένα smartphone με τα όλα του.
Οι γονείς διχάζονται. Από τη μία η χαρά (;) του παιδιού και η λανθασμένη αίσθηση ότι «το παιδί δεν πρέπει να μένει πίσω», από την άλλη ένας πολύ συγκεκριμένος φόβος για την απώλεια της παιδικής ηλικίας και για σοβαρές ψυχικές, αναπτυξιακές και μαθησιακές συνέπειες στους νεαρούς χρήστες ανεξέλεγκτης οθόνης.
Πριν από λίγη ώρα, εμφανίστηκε στο feed μου μια προ-Χριστουγεννιάτικη ανάρτηση του Oliver Jeffers. O δημιουργός ζωγράφισε, με το χαρακτηριστικό του στιλ, ένα παιδί σκυμμένο πάνω από ένα κινητό και πάνω από το κεφάλι ένα σκοτεινό σύννεφο γεμάτο διαδικτυακά σκουπίδια – βία, μίσος, σεξουαλικό περιεχόμενο, που σαπίζει το μυαλό του και μαυρίζει τον κόσμο του. Το αρκουδάκι του παρατημένο στο χέρι του. Η σκιά του μια μαύρη μουντζούρα. Την εικόνα συνοδεύει ένα μανιφέστο, που δίνει απάντηση στο γονεϊκό γιορτινό ψευδοδίλημμα.
Ο Jeffers είναι ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους σύγχρονους δημιουργούς παιδικών βιβλίων, συγγραφέας και εικονογράφος τίτλων που έχουν διαβάσει και αγαπήσει χιλιάδες παιδιά και γονείς σε όλον τον κόσμο. Η παρέμβασή του σχετικά με το πώς οργανώνεται η παιδική ηλικία μέσα σε έναν κόσμο διαρκούς ψηφιακής συνδεσιμότητας είναι ιδιαίτερα κρίσιμη.
Ο ίδιος δηλώνει δημόσια ότι τα παιδιά του δεν θα αποκτήσουν smartphone πριν από τα 16 χρόνια τους και ότι με τη γυναίκα του εντόπισαν εγκαίρως το γράμμα της κόρης τους προς τον Άγιο Βασίλη, από τον οποίον ζητούσε –τι άλλο;– ένα έξυπνο τηλέφωνο για τις φετινές γιορτές και φρόντισαν να της εξηγήσουν.
Πού είναι το κακό;
Η καθημερινότητα εκατομμυρίων παιδιών αλλάζει επί το χείρον μόλις συνδέονται στον κόσμο των οθονών και της κοινωνικής δικτύωσης, χωρίς να είναι εκπαιδευμένα και ψηφιακά εγγράμματα. Το αυτό ισχύει και για τους γονείς τους. Δηλαδή εμάς. Ελάχιστοι είναι ουσιαστικά εκπαιδευμένοι και ψηφιακά εγγράμματοι, ελάχιστοι δεν έχουν παγιδευτεί, περισσότερο ή λιγότερο, μέσα σε πλατφόρμες, αλγορίθμους, reels και άσκοπο scrolling, χάνοντας την πραγματική ζωή, ελάχιστοι αντέχουν να βάλουν όρια στη χρήση οθόνης από τα παιδιά.
Υπάρχει λύση;
Ο Jeffers είναι πλέον πρεσβευτής του κινήματος Smartphone Free Childhood στο Ηνωμένο Βασίλειο. Πρόκειται για ένα δίκτυο γονέων που σε αδρές γραμμές προτείνει συλλογικά «συμβόλαια» για την καθυστέρηση απόκτησης smartphone μέχρι τουλάχιστον τα 14 χρόνια και για την καθυστέρηση της χρήσης των social media μέχρι τα 16 χρόνια – ώστε τα παιδιά να έχουν γνώσεις και ωριμότητα, ένα σωσίβιο πριν βουτήξουν στο ψηφιακό χάος. Η ιδέα είναι απλή: αν πολλοί γονείς (ιδανικά και όλοι) συμφωνήσουν ταυτόχρονα να μη δώσουν κινητό, κανένα παιδί δεν νιώθει ότι είναι «το μόνο χωρίς».
Έπειτα από όλα όσα έχουμε διαβάσει και δει, η βλάβη που προκαλούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και η συνεχής συνδεσιμότητα στα παιδιά είναι αδιαμφισβήτητη. Τα smartphones τραβούν τα παιδιά έξω από τον πραγματικό κόσμο, σκοτώνουν τον ελεύθερο χρόνο, στρεβλώνουν τη συμπεριφορά τους, τα σπρώχνουν γρήγορα σε προβλήματα για τα οποία δεν είναι έτοιμα και τα εκθέτουν σε αχρείαστους κινδύνους. Τόσοι πολλοί γονείς το νιώθουν αυτό, αλλά πρέπει να συνεχίσουμε να το λέμε δυνατά.– Oliver Jeffers
Τι ξέρουμε πια για τα smartphone και τα παιδιά
-
Η απόκτηση κινητού πριν τα 12 έτη συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο κατάθλιψης, παχυσαρκίας και ανεπαρκούς ύπνου στην εφηβεία.
-
Η υπερβολική χρήση οθονών και ο διαδικτυακός εκφοβισμός σχετίζονται με υψηλότερα ποσοστά αυτοτραυματισμού και αυτοκτονικού ιδεασμού στους εφήβους.
-
Η έντονη χρήση social media συνδέεται με προβλήματα ψυχικής υγείας, διαταραχές ύπνου και δυσκολίες στις σχέσεις, ιδιαίτερα στα κορίτσια.
- Η συνεχής έκθεση στις οθόνες επηρεάζει αρνητικά τη συγκέντρωση, τη μνήμη εργασίας και την ικανότητα βαθιάς μάθησης, με άμεσες συνέπειες στην απόδοση και στη σχολική προσαρμογή.
Η επιστήμη δεν δίνει μια ηλικία-ορόσημο από την οποία και έπειτα θα «επιτρέπεται» στο παιδί να έχει smartphone. Όμως, καθιστά σαφές ότι όσο νωρίτερα και ανεξέλεγκτα μπαίνει στη ζωή των παιδιών η οθόνη, ιδιαίτερα μέσα από μια έξυπνη συσκευή, τόσο περισσότερα είναι τα ρίσκα – ψυχολογικά, μαθησιακά, κοινωνικά, ιατρικά.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο το ακατάλληλο για ανηλίκους περιεχόμενο. Στην καθημερινότητα των σημερινών παιδιών, ο ύπνος κόβεται από ειδοποιήσεις, το ελεύθερο παιχνίδι αντικαθίσταται από ατελείωτο σκρολάρισμα, οι φιλίες μεταφέρονται σε πλατφόρμες που εγκλωβίζουν τα παιδιά στον αλγόριθμό τους, η αυτοεικόνα οικοδομείται πάνω σε φίλτρα, likes και συγκρίσεις, η σεξουαλική διαπαιδαγώγηση γίνεται μέσα από τη βιομηχανία του πορνό. Γι’ αυτό και τα παιδιά μας είναι μπερδεμένα και ψυχικά επιβαρυμένα.
Η κουλτούρα που αλλάζει
Ένα από τα πιο βολικά αφηγήματα της Αγοράς, που δεν νοιάζεται για τον ψυχισμό κανενός και αντιμετωπίζει τα παιδιά ως καταναλωτές, είναι ότι «οι γονείς πάντα φοβούνται τα νέα μέσα». Ραδιόφωνο, κινηματογράφος, τηλεόραση, ηλεκτρονικά παιχνίδια, σερφάρισμα, ενοχοποιήθηκαν. Τώρα ενοχοποιούνται τα κινητά.
Μόνο που εδώ το πλαίσιο του μέσου αλλάζει τελείως. Δεν πρόκειται πια για μία συσκευή σε μια γωνία του σαλονιού ή σε δημόσιο χώρο, που προσφέρει μαζική ενημέρωση. Πρόκειται για έναν φορητό, ιδιωτικό, 24ωρο μηχανισμό πρόσβασης σε οτιδήποτε υπάρχει στο διαδίκτυο και σε οποιονδήποτε υπάρχει στο διαδίκτυο, που τα παιδιά αισθάνονται ως προέκταση του χεριού τους και προσφέρει κυρίως κοινωνική δικτύωση. Άλλο μοντέλο επικοινωνίας. Άλλοι κίνδυνοι, σοβαροί και επιβεβαιωμένοι.
Τα κινήματα όπως το Smartphone Free Childhood δεν νοσταλγούν το παρελθόν, αρνούμενα να συμμορφωθούν με τη νέα πραγματικότητα. Βασίζονται σε μια σύγχρονη, μεταπανδημική διάγνωση. Όταν η παιδική ηλικία σχεδιάζεται από αλγόριθμους και εταιρείες-κολοσσούς, η ευθύνη είναι συλλογική. Το θέμα μας δεν είναι αν οι γονείς είναι αυστηροί/παράλογοι/φοβικοί ή αν τα παιδιά πρέπει να συμβαδίζουν με την εποχή τους. Το πραγματικό ερώτημα είναι ποιος ορίζει την εποχή, πώς την ορίζει και με ποια κριτήρια.
«Μα όλοι θα έχουν κινητό, το δικό μου παιδί όχι;»
Ο Jeffers απαντά σε αυτό το επιχείρημα με τον μόνο τρόπο που έχει ελπίδες να λειτουργήσει. Χρειάζεται συνεργασία και συλλογικότητα. Αν οι γονείς σε μια ολόκληρη τάξη, μια γειτονιά, ένα σχολείο συμφωνήσουν να καθυστερήσουν την παροχή smartphones στα παιδιά τους, τότε το «όλοι έχουν, είμαι το μόνο παιδί χωρίς» παύει να ισχύει.
Στην Ελλάδα, όπου η πρώτη επαφή με τα smartphones έρχεται στο Δημοτικό, η ιδέα ενός τέτοιου «μικροκοινωνικού συμβολαίου» μοιάζει ουτοπική. Όμως, ακριβώς έτσι ξεκίνησε η δράση στη Μεγάλη Βρετανία. Από μια παρέα γονέων, σε μια πόλη της επαρχίας, που απλώς αρνήθηκαν να αποδεχτούν ως «μονόδρομο» μια κατάσταση αποδεδειγμένα επικίνδυνη: το κινητό από την προεφηβεία.
Παιδική ηλικία χωρίς φωτεινή οθόνη
Ο Oliver Jeffers υπενθυμίζει στην εν λόγω ανάρτηση ότι «τα καλύτερα κομμάτια της παιδικής ηλικίας δεν λαμπυρίζουν ούτε δονούνται ούτε χρειάζονται φόρτιση». Δεν το λέει ως υπέρμετρα ρομαντικός ή ως τεχνοφοβικός ή ως νοσταλγός ενός εξιδανικευμένου παρελθόντος. Μας κρούει τον κώδωνα του κινδύνου, υπενθυμίζοντάς μας ότι όσα πραγματικά χρειάζονται τα παιδιά – ασφάλεια, σύνδεση, ελεύθερο παιχνίδι, αγάπη, αργό χρόνο, λογοτεχνία, δημιουργικότητα, βαρεμάρα, χώρο για τα συναισθήματά τους, πραγματικές φιλίες – βρίσκονται μακριά από τις οθόνες.
Η απόφαση να μην μπει smartphone ως δώρο κάτω από το δέντρο αυτά τα Χριστούγεννα είναι μια κίνηση φροντίδας. Δεν στερείται τίποτα καλό το παιδί σας. Αγοράστε τουβλάκια, μουσικά όργανα, βιβλία, παιχνίδια με πειράματα, γελάστε, μαγειρέψτε, τραγουδήστε ή κάντε μια εκδρομή, ένα ταξίδι και χαλαρώστε χωρίς οθόνες, προκειμένου να συνδεθείτε και να χαρείτε τη μεταξύ σας σχέση.
Όσο περισσότεροι γονείς δηλώσουν ανοιχτά και τεκμηριωμένα τη διαφωνία τους, τόσο πιο δύσκολο θα είναι για τη βιομηχανία να συνεχίζει να παρουσιάζει το smartphone ως αυτονόητο σύμβολο εκπαίδευσης, ανάπτυξης και ελευθερίας των παιδιών. Πρέπει να ασκήσουμε βέτο στη γενιά αυτή που μοιάζει να λειτουργεί σαν οργανωμένη, διαδικτυωμένη παιδική μάζα, απαιτεί και λαμβάνει αμέσως ό,τι ζητάει. Η επικινδυνότητα των συσκευών αυτών τεκμηριώνεται πλέον και επιστημονικά.
Έτσι, είναι πιο πιθανό τα παιδιά που θα αργήσουν να πιάσουν στο χέρι τους έξυπνη συσκευή να μεγαλώσουν καλύτερα από όσα χάνονται από μικρά μέσα σε ψεύτικα και επικίνδυνα ψηφιακά σύμπαντα. Υγιέστερα. Ηρεμότερα. Αυθεντικά. Δεν το θέλετε αυτό για την οικογένειά σας; Αυτό είναι το πραγματικό στοίχημα: όχι η ημερομηνία αγοράς του κινητού, αλλά η προστασία της παιδικής ηλικίας και της οικογενειακής ασφάλειας.
