Πολυχρόνης Κουτσάκης: Η ψυχολογία των εφήβων είναι ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια

Highlights

Ο Πολυχρόνης Κουτσάκης ζει εδώ και χρόνια στην Αυστραλία, εργάζεται στην εκπαίδευση και γράφει στα ελληνικά, στρέφοντας σταθερά το ενδιαφέρον του στην ψυχολογία των εφήβων και γενικότερα στις αγωνίες της νεότητας. Στη συλλογή διηγημάτων για εφήβους και νέους Influencer, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Παπαδόπουλος, ο βραβευμένος συγγραφέας συγκεντρώνει 23 σύντομα διηγήματα, ιστορίες με γρήγορο ρυθμό, ένταση και πρόσωπα που βρίσκονται αντιμέτωπα με κρίσιμες αποφάσεις, χωρίς απαραίτητα να είναι προετοιμασμένα για το όχι πάντα αναστρέψιμο αποτέλεσμα των πράξεών τους.

Με διαδρομή στο θέατρο, στο αστυνομικό και στο νουάρ μυθιστόρημα, ο Κουτσάκης συνεχίζει να δημιουργεί νεανική λογοτεχνία με το βλέμμα στραμμένο στα αινίγματα που κρύβουν μέσα τους οι έφηβοι και συχνά δεν καταφέρνουν να αποκωδικοποιήσουν ούτε οι ίδιοι.

Στη συνέντευξη που ακολουθεί, ο Πολυχρόνης Κουτσάκης μιλά στο ParentStories για την Αυστραλία και την Ελλάδα, τη μικρή φόρμα ως συνειδητή επιλογή, τους εφήβους που, ακόμη κι όταν σωπαίνουν, κάτι ζητούν να πουν, την κοινωνική δικτύωση, με τα υπέρ και τα κατά της, και την ανάγνωση λογοτεχνίας στην εποχή της ψηφιακής κόπωσης.

Ζεις πολλά χρόνια στην Αυστραλία με την οικογένειά σου, εργάζεσαι στην εκπαίδευση, ενώ η συγγραφική σου διαδρομή εκτείνεται με την ίδια επιτυχία από το θέατρο και το αστυνομικό μυθιστόρημα μέχρι τις νεανικές αναζητήσεις. Πώς έχει διαμορφώσει η απόσταση, αλλά και η καθημερινή τριβή με ένα περιβάλλον υψηλού βιοτικού επιπέδου και διαφορετικών κοινωνικών βιωμάτων, τον τρόπο που προσεγγίζεις και αποκωδικοποιείς τις αγωνίες των σύγχρονων νέων, και στις δύο χώρες; 

Αφού είχα την τύχη να ζήσω σε τρεις ηπείρους, κατάλαβα ότι τα ουσιώδη προβλήματα των ανθρώπων δεν διαφέρουν σημαντικά, οπουδήποτε στον κόσμο. H Αυστραλία έχει υψηλότερο βιοτικό επίπεδο από την Ελλάδα, αλλά έχει τα δικά της προβλήματα που σχετίζονται με την ενσωμάτωση πολύ διαφορετικών πολιτισμών – οι κάτοικοι της Αυστραλίας προέρχονται από 230 διαφορετικές χώρες, ενώ πάνω από το 30%  έχουν γεννηθεί σε άλλη χώρα–, με τη σημαντική ανισότητα μεταξύ ευκατάστατων και μη ανθρώπων και με άνοδο της ακροδεξιάς.

Οι έφηβοι στην Αυστραλία, με τους οποίους είμαι σε πολύ τακτική επαφή, έχουν παρόμοιες ανησυχίες με τους Έλληνες εφήβους για πολλά θέματα. Θα έλεγα ότι στην Αυστραλία συναντάμε μεγαλύτερο πρόβλημα με το αλκοόλ, ενώ στην Ελλάδα μεγαλύτερη αγωνία για το μέλλον. Αλλά η ψυχολογία των εφήβων έχει σημαντικές ομοιότητες στις δύο χώρες.

Καθώς τα δικά σου παιδιά μεγαλώνουν, ενώ ταυτόχρονα συναναστρέφεσαι συχνά εφήβους με την ιδιότητα του εκπαιδευτικού και του συγγραφέα, αισθάνεται ότι ο τρόπος που ακούς και ερμηνεύεις τους νέους σήμερα, ιδιαίτερα τη σιωπή τους, έχει αλλάξει σε σχέση με το παρελθόν;

Αδιαμφισβήτητα, το να ζεις με εφήβους μέσα στο σπίτι σου είναι πολύ διαφορετικό από το να έρχεσαι σε επαφή, όσο τακτική κι αν είναι, μαζί τους σε εκπαιδευτικούς χώρους. Πάντως, στην προσωπική επαφή δεν επιτρέπω στη σιωπή να υπάρξει για μεγάλο χρονικό διάστημα. Νομίζω ότι το χιούμορ και το ειλικρινές ενδιαφέρον τη βοηθούν να ξεκλειδώσει.

Στο Influencer επιλέγεις τη φόρμα των σύντομων, αυτοτελών διηγημάτων αντί για την εκτενή αφήγηση ενός μυθιστορήματος. Τι σε οδήγησε σε αυτές τις «ιστορίες της μιας ανάσας» και πώς  αυτή η δομή συνομιλεί με τους ρυθμούς, την ένταση, αλλά και το ευρύτερο ψηφιακό περιβάλλον των νέων; 

Οι έφηβοι, λόγω του καταιγισμού ψηφιακής πληροφορίας που δέχονται, διαβάζουν λιγότερο πια – τους κουράζει πολύ ευκολότερα το μυθιστόρημα. Οπότε, η λύση που σκέφτηκα ήταν να γράψω πολύ σύντομες ιστορίες, με πολύ έντονο ρυθμό, που θα τελειώνουν πριν προλάβουν να κουραστούν.

Πότε κατάλαβες ότι αυτά τα μικροκείμενα δεν είναι απλώς σκόρπια διηγήματα, αλλά κομμάτια μιας ενιαίας θεματικής, που ανήκουν οργανικά στο ίδιο βιβλίο;

Τα διηγήματα που περιλαμβάνονται στο Influencer γράφτηκαν μέσα σε διάστημα 25 χρόνων, μαζί και με δεκάδες άλλα. Γράφω πάντα στο χέρι το πρώτο draft, επομένως αρκετά κατέληξαν σκισμένα στο καλάθι των αχρήστων. Επισκεπτόμουν, όμως, τακτικά όσα «επέζησαν», για να κάνω διορθώσεις και για να σκεφτώ ποια είναι –αν υπάρχει– η γραμμή που τα ενώνει.

Περίπου δύο χρόνια πριν ξεκαθάρισα στο μυαλό μου ότι μια μεγάλη κατηγορία αφορούσε εφήβους και νέους, επομένως θα μπορούσαν να συνενωθούν σε ένα βιβλίο, αν πρόσθετα και κάποιες καινούργιες ιστορίες, που είχα σε σημειώσεις μέσα στα χαρτιά μου.

Ανάμεσα στις 23 ιστορίες της συλλογής, ποια σε δυσκόλεψε περισσότερο στη διαχείρισή της και συνέχισε να σε απασχολεί για καιρό;

Υπάρχει μια ιστορία που με απασχόλησε πολύ, και ξέρω από μηνύματα που έχω λάβει και κουβέντες που έχω κάνει με εφήβους και μεγαλύτερους αναγνώστες ότι κάποιοι εκνευρίστηκαν με το πόσο απότομα τελειώνει. Αφορά ένα αγόρι και ένα κορίτσι που την κοπανάνε το ίδιο βράδυ από τα προβληματικά σπίτια τους και γνωρίζονται μέσα στη νύχτα.

Είχα δοκιμάσει διάφορους τρόπους ώστε να συνεχιστεί η ιστορία και να μεγαλώσει το διήγημα. Όμως, όλες οι συνέχειες που δοκίμαζα μου φαίνονταν λιγότερο ισχυρές από τη στιγμή που αυτά τα δυο παιδιά γνωρίζονται και λένε τις πρώτες κουβέντες ο ένας στον άλλον. Οπότε αποφάσισα να τελειώσω την ιστορία εκεί και να αφήσω τους αναγνώστες να φανταστούν τη συνέχεια, όπως θέλει ο καθένας. Το χειρότερο που μπορεί να κάνει ένας συγγραφέας είναι να γεμίζει σελίδες με λιγότερο δυνατές σκηνές, απλώς και μόνο για να «φουσκώνει» σε όγκο το βιβλίο.

Τι χρειάζεται να ξεκλειδώσεις πρώτο για να αρχίσει ένας νεανικός χαρακτήρας να λειτουργεί αυθεντικά, να αναπνέει οργανικά στο χαρτί και να αποφεύγει τις παγίδες του ενήλικου διδακτισμού;

Μου αρκεί συνήθως μια εικόνα ή μια φράση που μου έρχεται στο μυαλό – αν βέβαια είναι αρκετά δυνατή ώστε να αποτελέσει το ξεκίνημα ενός βιβλίου. Μετά αρχίζω να σκέφτομαι ποιος είναι ο ήρωας ή ποια η ηρωίδα που ζει την εικόνα αυτή ή λέει τη φράση. Δεν έχω πρόβλημα, νομίζω, με την παγίδα του διδακτισμού γιατί τον απεχθάνομαι ο ίδιος, άρα είναι δύσκολο να παρεισφρήσει στα βιβλία μου

Έχοντας μια σημαντική και αναγνωρισμένη διαδρομή στο αστυνομικό και νουάρ μυθιστόρημα, πώς χρησιμοποίησες το στοιχείο του μυστηρίου ως εργαλείο για να εισχωρήσεις στον εσωτερικό κόσμο και στα κίνητρα των χαρακτήρων σου;

Νομίζω πως η ψυχολογία των εφήβων είναι ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια, γιατί αποτελεί μυστήριο και για τους ίδιους, τόσο ευμετάβλητη που είναι. Οπότε, η προσπάθεια ακόμα και των ίδιων των ηρώων να καταλάβουν τους εαυτούς τους την ώρα που έρχονται αντιμέτωποι με οριακές καταστάσεις ήταν κατεξοχήν νουάρ συνθήκη. Με ενδιαφέρουν αυτές οι κρίσιμες στιγμές στη ζωή ενός ανθρώπου, πολύ περισσότερο ενός νέου ανθρώπου. Με απασχολεί το πώς φτάνει ως εκεί και οι πρώτες στιγμές μετά την απόφαση.

Το βιβλίο κυκλοφορεί με τη σήμανση «15+», αλλά η λογοτεχνία πάντα ξεπερνά τα αυστηρά ηλικιακά όρια, προσελκύοντας τόσο νεότερους εφήβους όσο και ενήλικους αναγνώστες. Τι πιστεύεις ότι προσλαμβάνει διαφορετικά η κάθε ηλικιακή ομάδα μέσα από τις ίδιες ιστορίες;

Όλα μου τα εφηβικά/νεανικά βιβλία ανήκουν στην κατηγορία crossover, δηλαδή είναι γραμμένα ώστε να αφορούν και να διαβάζονται και από ενήλικους. Και χαίρομαι που έχω, όντως, πολλούς ενήλικους αναγνώστες τους, συχνά γονείς που διαβάζουν τα βιβλία μαζί με τα παιδιά τους. Το καλύτερο είναι όταν μαθαίνω ότι ανταγωνίζονται τα παιδιά τους για το ποιος θα διαβάσει πρώτος το βιβλίο.

Ελπίζω ότι οι νεότεροι αναγνώστες διαβάζουν για χαρακτήρες με τους οποίους ταυτίζονται ή τους κατανοούν ακόμα κι αν δεν μπορούν να ταυτιστούν. Για τους μεγαλύτερους, νομίζω ότι πέραν από την αγωνία που γεννούν οι ιστορίες, θέλουν να τις διαβάσουν για να καταλάβουν καλύτερα τα παιδιά τους.

Έλαβες αντιδράσεις ή σχόλια που σε ξάφνιασαν, σε συγκίνησαν ή άγγιξαν κάτι που δεν περίμενες;

Με ενθουσίασε μια ομάδα μαθητών, μέλη λέσχης ανάγνωσης στο Ρέθυμνο, την οποία συντονίζει η βραβευμένη με IBBY για την εθελοντική της δράση Χρυσούλα Κορκού. Στη διαδικτυακή κουβέντα που κάναμε, οι ερωτήσεις τους ήταν τρομερά εύστοχες, ενώ μετά την ολοκλήρωση της συζήτησης μου έστειλαν σκίτσα που είχαν φτιάξει, από το διήγημα που ο καθένας και η καθεμιά τους είχαν αγαπήσει περισσότερο από το Influencer.

Ο τίτλος Influencer στρέφει το βλέμμα στην ψηφιακή μας καθημερινότητα. Πέρα από τη λαμπερή βιτρίνα της εικόνας και των likes, τι διαπιστώνεις ότι αλλάζει πραγματικά στην ουσία των ανθρώπινων σχέσεων και στην καθημερινή ζωή των νέων;

Τα πάντα και τίποτα. Οι ανθρώπινες σχέσεις πάντα είχαν, έχουν και θα έχουν τρομερό ενδιαφέρον λόγω των προβλημάτων που δημιουργούν, αλλά και της ελπίδας για κάτι σπουδαίο, που πάντα κουβαλούν. Οι τεχνολογικές εξελίξεις κάθε εποχής μετατοπίζουν φυσικά τα προβλήματα, αλλά τελικά για να υπάρξει οποιαδήποτε σχέση πρέπει, έστω και μετά από κάθε είδους διαδικτυακή επαφή, να βρεθούν δυο άνθρωποι πρόσωπο με πρόσωπο. Και αυτό, το πρόσωπο με πρόσωπο είναι το πιο άγριο και το πιο σπουδαίο που υπήρχε, υπάρχει και θα υπάρχει.

Στην Αυστραλία, η συζήτηση για την υπέρμετρη χρήση οθονών στην εκπαίδευση βρίσκεται στην πρώτη γραμμή, ενώ παράλληλα προωθούνται αυστηρά θεσμικά μέτρα για τον περιορισμό των social media στις μικρότερες ηλικίες. Ως άνθρωπος που ζει αυτή τη μεταστροφή από τα μέσα, ποιους προβληματισμούς σου γεννά αυτή η νέα πραγματικότητα;

Ο περιορισμός είναι απαραίτητος – όχι μόνο για τις μικρότερες ηλικίες, αλλά και για τους μεγαλύτερους που πρέπει να βρουν μόνοι τους τρόπους να ξεφύγουν από τον βάλτο όπου οδηγεί η διαρκής χρήση των σόσιαλ. Όμως, υπάρχουν πολλοί έφηβοι που είτε είναι γεωγραφικά απομακρυσμένοι – ας μην ξεχνάμε ότι η Αυστραλία είναι μια αχανής χώρα, με πολλές τοσοδούλικες «πόλεις» με ελάχιστο πληθυσμό – είτε ανήκουν σε πολιτισμικά περιθωριοποιημένες ομάδες είτε για λόγους υγείας δεν μπορούν να πηγαίνουν σχολείο είτε έχουν νευρολογικές, σεξουαλικές και άλλες ιδιαιτερότητες. Για όλους αυτούς, τα σόσιαλ είναι ο μόνος τρόπος που έχουν ώστε να έρχονται σε επαφή με συνομηλίκους που αισθάνονται ότι τους μοιάζουν. Ο νόμος που πέρασε απλώς δεν ενδιαφέρεται για τα παιδιά αυτά. Και είναι τεράστιο σφάλμα.

Με τις νέες τεχνολογίες και την Τεχνητή Νοημοσύνη να αναδιαμορφώνουν ραγδαία το τοπίο της επικοινωνίας και της παραγωγής λόγου, πώς φαντάζεσαι το άμεσο μέλλον της λογοτεχνίας αλλά και της ίδιας της σχέσης των νέων με την πράξη της ανάγνωσης;

Δεν φοβάμαι την Τεχνητή Νοημοσύνη σε σχέση με την παραγωγή λογοτεχνίας. Ποτέ δεν θα γράψει η Τεχνητή Νοημοσύνη ένα σπουδαίο μυθιστόρημα, όσο γλαφυρές περιγραφές κι αν μπορεί να καταστρώσει για μια δυο παραγράφους πατώντας πάνω σε υπάρχοντα κείμενα.

Η λογοτεχνία δεν κινδυνεύει, γιατί είναι μυστικιστική διαδικασία: απευθύνεται σε όσα είναι κρυμμένα στις καρδιές των ανθρώπων, συχνά ακόμα και από τον ίδιο τον ιδιοκτήτη της καρδιάς. Εκεί δεν φτάνουν οι υπολογιστές. Αυτό που είναι επικίνδυνο είναι η κούραση του ανθρώπινου νου από την εν πολλοίς άχρηστη, κατασκευασμένη από την Τεχνητή Νοημοσύνη πληροφορία με την οποία έρχονται σε επαφή διαρκώς. Αυτή η συνθήκη μπορεί να οδηγήσει σε μείωση του αναγνωστικού κοινού λόγω πνευματικής κόπωσης.

Πολυχρόνης Κουτσάκης,

Influencer. Ιστορίες της μιας ανάσας, 15+

Εικονογράφηση εξωφύλλου: Βίλλυ Καραμπατζιά, Εκδόσεις Παπαδόπουλος

 

Ένα ζευγάρι εφήβων αποφασίζει να ληστέψει το λάθος μαγαζί, η πιο όμορφη κοπέλα του σχολείου αποκτά φοβερό ανταγωνισμό, ένας νεαρός αθλητής του πόλο ερωτεύεται αθεράπευτα την κατά πολύ μεγαλύτερη καθηγήτριά του, ένας νάνος μαθητής γίνεται σύμβολο του σεξ, ένα αγόρι κι ένα κορίτσι το σκάνε ταυτόχρονα ένα βράδυ από τα προβληματικά σπίτια τους προσπαθώντας να βρουν από κάπου να πιαστούν. Μια δεκαεφτάχρονη μπαίνει σε ριάλιτι σόου και κατηγορείται για τη δολοφονία ενός συμπαίκτη της, ενώ η μόνη που μπορεί να τη βοηθήσει είναι η πρώην κολλητή της, με την οποία δεν μιλάνε πια. Ένα φοβερό ατύχημα μεταξύ εφήβων που παίζουν σε ένα ποτάμι αφήνει ένα κορίτσι παράλυτο. Κακιά στιγμή – ή μήπως όχι;

Έρωτες, εκδίκηση, μυστήριο, δολοφονίες και σόσιαλ μίντια, είκοσι τρία διηγήματα για εφήβους και νέους που προσπαθούν να τα βγάλουν πέρα σε οριακές καταστάσεις σε Ελλάδα, Ευρώπη και Αμερική, ανακαλύπτοντας ποιοι είναι πραγματικά.