Ο Χρήστος Πολίτης πέθανε σε ηλικία 83 ετών. Για πολύ κόσμο, αυτό μεταφράζεται αυτόματα σε μία φράση: «Πέθανε ο Γιάγκος Δράκος». Ο άνθρωπος που, για δεκατέσσερα χρόνια, στάθηκε στο κέντρο ενός τηλεοπτικού σύμπαντος όπου η εξουσία είχε πάντα πρόσωπο, όνομα, γραβάτα – και μια εταιρεία που λεγόταν Τζάιαντ. Ο ρόλος του Πολίτη στη φωσκολική Λάμψη ήταν ένας σταθερός δείκτης μιας εποχής όπου η ιδιωτική τηλεόραση είχε κεντρική θέση στο σαλόνι και οι οικογένειες παρακολουθούσαν θαμπωμένες, σαν υπνωτισμένες, έναν κατακλυσμό θεαμάτων – έπειτα από ένα πολυετές μονοπώλιο της δημόσιας τηλεόρασης.
Η Λάμψη δεν χρειάζεται ιδιαίτερες συστάσεις σε όσους μεγάλωσαν στα 90s. Υπήρξε η μακροβιότερη καθημερινή ελληνική σειρά, με 3.457 επεισόδια, και προβλήθηκε από τον ΑΝΤ1 από το 1991 έως το 2005. Για χρόνια, λειτούργησε σαν ημερήσιο χαλί πάνω στο οποίο ρυθμίζονταν τα ρολόγια πολλών νοικοκυριών.
Ο Raymond Williams μίλησε για τη ροή της τηλεόρασης ως συνεχούς που οργανώνει την καθημερινότητα και τη διάθεση του θεατή. Στην ελληνική ιδιωτική τηλεόραση των 90s, η ροή αυτή συνδέθηκε με την οικογενειακή ζωή με τρόπο που σήμερα φαντάζει εξωπραγματικός. Σήμερα, το τηλεοπτικό συνεχές που χαρακτήριζε τα ’90s και τα ’00s έχει μεταβληθεί σε μη συνεχές – ένα διακοπτόμενο ποτ πουρί εικόνων και ήχων, από τον κατακερματισμένο χρόνο του on demand και του scroll
Τότε, Η Λάμψη, με το κακό σενάριο, τους μακρόσυρτους, εκνευριστικούς μονολόγους και τις ερμηνείες στο όριο του γελοίου, ήταν το κοινό καθημερινό ραντεβού για ένα σημαντικό ποσοστό των Ελλήνων – με τους περισσότερους να παρακολουθούν τη σαπουνόπερα σοβαρά και όχι για να γελάσουν. Το όνομα Γιάγκος Δράκος επιβίωσε ως συνώνυμο μιας εποχής τηλεθέασης που λειτουργούσε με σταθερότητα, μέρα με τη μέρα, με το κοινό να παραδίδεται ολοκληρωτικά σε πεπερασμένες αφηγήσεις, πριν διαλυθεί σταδιακά σε χιλιάδες μικρά, αποσπασματικά διαδικτυακά κοινά.
Μέσα στο φωσκολικό οικοσύστημα, ο Γιάγκος Δράκος συμπύκνωνε την ελληνική ανδρική φαντασίωση ανωτερότητας της δεκαετίας του 1990: πατριαρχική αυθεντία, επιχειρηματική ισχύς, αδιαπραγμάτευτη οικονομική δύναμη, έλεγχος του σπιτιού και της δουλειάς. Γυναίκες, παιδιά, υπηρέτες, αδέλφια, ανίψια, γραμματείς, συνέταιροι, φίλοι, μα κυρίως εχθροί, πολιτικοί και μπάτσοι. Όλοι κατώτεροι και άξιοι σκληρής κριτικής. Όλοι αναλώσιμοι. Ο Γιάγκος Δράκος οργάνωνε τους άλλους γύρω του. Εκείνοι υπάκουαν. Και όταν σπάνια “επαναστατούσαν”, ο καθένας από το μετερίζι του, ο πατριάρχης τούς διέγραφε μονοκοντυλιά.
Η ιδιωτική τηλεόραση έφερε στο μικροαστικό σαλόνι το όνειρο της κοινωνικής ανόδου, συνοδευόμενο από τη βία της ιεραρχίας που το ακολουθεί αναπόφευκτα. Πολλοί θυμόμαστε τη Λάμψη ως σκηνικό της παιδικής ηλικίας μας, επειδή την έβλεπαν οι “μεγάλοι” – προσωπικά την έχω συνδέσει με τον παππού μου, που την παρακολουθούσε φανατικά, παρά την γκρίνια της γιαγιάς ότι “δεν ήταν του επιπέδου μας”, συζήτηση που επανερχόταν στην καθημερινότητά μας και συχνά κατέληγε σε καβγά. Ακόμα, θυμάμαι ότι λύσσαγα να δω, γιατί δεν με άφηναν. Μέχρι που με άφησαν – και δεν ξαναείδα ποτέ, παρά μόνο αποσπάσματα για ακαδημαϊκούς λόγους ή για διασκέδαση (βλ. βίντεο πιο κάτω και φωτογραφία πιο πάνω).
Ο καθένας μας έχει σίγουρα μια ή περισσότερες αναμνήσεις και ιστορίες να καταθέσει. Η σειρά, λοιπόν, λειτούργησε και ως μηχανισμός κοινωνικοποίησης. Έμαθε σε γενιές πώς μιλάει η εξουσία, πώς ορίζεται η καλή ζωή, πώς μοιάζει η απειλή, πώς κανονικοποιείται η πατριαρχική βία μέσα από την τηλεοπτική αφήγηση. Ας το σκεφτούμε λίγο…
«Τι εννοείς, Βίρνα; Ότι πέθανε ο Γιάγκος…»
Κάπου εδώ μπαίνει στο παιχνίδι και η Βίρνα, ρόλος που επίσης σημάδεψε την Κάτια Δανδουλάκη. Και η ατάκα που επέζησε. «Τι εννοείς, Βίρνα;», αργά και βασανιστικά, όπως συνηθίζεται στους ανούσιους διαλόγους των σαπουνόπερων. Η φράση κυκλοφορεί εδώ και χρόνια αποσπασμένη από το αρχικό της πλαίσιο, ως κοινός πολιτισμικός κώδικας περισσότερων από μιας γενιών. Σήμερα, επιστρέφει για να αποχαιρετίσει τον άντρα-σύμβολο της Λάμψης. Η τηλεοπτική “υπερβολή” του παρελθόντος ταιριάζει στη σημερινή γλώσσα των social, ήδη δομημένη σαν punchline. Έτσι, ένα μαζικό τηλεοπτικό προϊόν γίνεται, δεκαετίες μετά, πρώτη ύλη για τη σύγχρονη διαδικτυακή γλώσσα επικοινωνίας.
Το ενδιαφέρον είναι η επαναχρησιμοποίηση του περιεχομένου με επανανοηματοδότηση. Με απλά λόγια, ένα οπτικό κείμενο φτιάχνεται με μια «προτιμητέα», κυρίαρχη, ανάγνωση, αλλά το κοινό δεν το προσλαμβάνει με ενιαίο τρόπο. Το μεταφράζει, το διαπραγματεύεται, το αποθεώνει, το διώχνει από τη σκέψη του, το ειρωνεύεται, το κάνει δικό του ποικιλοτρόπως. Αυτό ακριβώς κάνει σήμερα το ελληνικό ίντερνετ με τη Λάμψη. Παίρνει ένα προϊόν της χρυσής εποχής της ελληνικής μαζικής κουλτούρας και το μοντάρει ξανά ως συλλογικό αστείο-κώδικα επικοινωνίας. Οι Gen Z/Alpha οικειοποιούνται το cringe του παρελθόντος.
Η σημερινή γενιά γονέων και παππούδων είναι οι πρώτοι και οι τελευταίοι που έζησαν με την ιδιωτική τηλεόραση ως καθημερινό οικιακό φόντο και σήμερα μεγαλώνουν παιδιά σε ένα εντελώς διαφορετικό μιντιακό περιβάλλον: στο χαοτικό και θορυβώδες ψηφιακό σύμπαν. Η μαζική και η κοινωνική συμβολική έκταση που παίρνει ο θάνατος του Γιάγκου Δράκου, και όχι του Χρήστου Πολίτη, δίνει μια μοναδική ευκαιρία για συζήτηση, ανοίγοντας ένα παράθυρο στον γραμματισμό των μέσων.
Σελήνη όχι πάει άσυλο: Πώς μιλάμε στα παιδιά για τη Λάμψη
Πρώτον, με περιγραφή του πλαισίου, χωρίς φυσικά να το εξιδανικεύσουμε: «Ήταν καθημερινή σειρά, την έβλεπαν πολλοί μαζί στο σπίτι, ο καθένας με τον δικό του τρόπο και η ώρα που παιζόταν καθόριζε το πρόγραμμα της οικογένειας». Τούτο δείχνει στα παιδιά πώς η τηλεόραση, όπως λειτουργούσε μέχρι προ δεκαετίας περίπου, οργάνωνε τον οικογενειακό χρόνο. Ίσως αυτό συμβαίνει ακόμα σε κάποια σπίτια, κυρίως πιο ηλικιωμένων.
Δεύτερον, με ένα μικρό, επιλεγμένο απόσπασμα και μία ερώτηση: «Τι σου φαίνεται αληθινό και τι σου φαίνεται υπερβολικό;». Εκεί τα παιδιά κάνουν αυτό που κάνουν πάντα αν τους δώσουμε χώρο: εντοπίζουν κώδικες. Ρόλους φύλου, εξουσία, ζήλια, ταξικό ύφος, “καθωσπρεπισμό” και δεκάδες στερεότυπα – η Λάμψη βρίθει στρεβλών κοινωνικών πεποιθήσεων και στερεοτυπικών απεικονίσεων. Η συζήτηση ξεκινάει αβίαστα. Και θα εκπλαγείτε με το πώς θα εξελιχθεί.
Τρίτον, με ξεκάθαρη ανάγνωση στο πνεύμα της εποχής, καθώς ταυτόχρονα το αποδομούμε με ευκολία. Η Λάμψη φωτίζει, αναπόφευκτα, αμέτρητες στρεβλές κοινωνικές αφηγήσεις, με μια φυσικότητα που δεν μας ταιριάζει πια. Και, ευτυχώς, μας ενοχλεί. Έχει σημασία να ειπωθεί καθαρά ότι «τότε αυτά περνούσαν ως φυσιολογικά», να δοθεί το πολιτισμικό πλαίσιο και η εξέλιξή του, να κατονομάσουμε και να σπάσουμε τις προκαταλήψεις και να τονιστεί ότι σήμερα, χάρη στην κοινωνική ωρίμαση, γίνεται προσπάθεια εξάλειψης κάθε στερεοτυπικού και κακοποιητικού λόγου.
Ο Χρήστος Πολίτης, ως πρόσωπο, έκλεισε τον κύκλο του. Ο Γιάγκος, ως πολιτισμικό αντικείμενο, θα μείνει στην ποπ κουλτούρα μαζί με τις συμπαραδηλώσεις του. Ο θάνατός του μας δίνει την αφορμή να αναρωτηθούμε τι ήταν η ιδιωτική τηλεόραση που μεγάλωσε ένα μεγάλο κομμάτι της κοινωνίας και μονοπωλούσε στη μαζική επικοινωνία και τι έχει απομείνει από αυτήν, μεταφερμένο αποσπασματικά στο σήμερα.
Άραγε, πόσο επηρεαστήκαμε από τη Λάμψη εμείς, οι γονείς μας, οι παππούδες μας και με ποιες συνέπειες, Γιάγκο Δράκο;
