Σήμερα, στη Ζάκυνθο, ένα αγοράκι 18 μηνών τραυματίστηκε θανάσιμα έπειτα από επίθεση του σκύλου της οικογένειας, ράτσας πίτμπουλ, στην αυλή του σπιτιού του. Η προανάκριση συνεχίζεται και οι ακριβείς συνθήκες δεν έχουν αποσαφηνιστεί. Το γεγονός ανοίγει ξανά το θέμα του πώς μπορούν παιδιά και σκύλοι να συνυπάρχουν με ασφάλεια και του τι ισχύει για τα παιδιατρικά δαγκώματα.
Κάθε δυστύχημα τέτοιου είδους πυροδοτεί, μέσα σε ελάχιστα λεπτά, έντονες αντιδράσεις. Πράγματι, στον δημόσιο διάλογο είδαμε αμέσως δύο αναμενόμενα, αλλά εξαιρετικά προβληματικά αντανακλαστικά:
«Να εξαφανιστούν τα πίτμπουλ και οι “επικίνδυνες” ράτσες» και «Οι γονείς φταίνε για όλα».
Κανένα από τα δύο βοηθά πραγματικά να προστατευθούν ούτε τα παιδιά ούτε οι σκύλοι. Αυτή τη στιγμή ξέρουμε μόνο βασικές πληροφορίες. Ότι το περιστατικό έλαβε χώρα στην αυλή του σπιτιού, ότι η οικογένεια είχε μόλις γυρίσει από το σούπερ μάρκετ, ότι ο σκύλος ανήκε στην οικογένεια. Ότι το παιδί ήταν 18 μηνών, άρα ελάχιστη ικανότητα είχε να αντιληφθεί τον κίνδυνο.
Όμως, δεν ξέρουμε πώς ακριβώς βρέθηκαν παιδί και σκύλος στο ίδιο σημείο, αν υπήρχε προηγούμενο ιστορικό επιθετικότητας ή αν υπήρχαν φωνές, παιχνίδι, τροφή, πόνος ή κάτι άλλο που ενεργοποίησε άμυνα ή φόβο στο ζώο.
Οτιδήποτε άλλο, σε αυτή τη φάση, είναι εικασία. Αυτό που μπορούμε και οφείλουμε να κάνουμε είναι να δούμε τη μεγάλη εικόνα: τι ξέρουμε από τα δεδομένα για τις επιθέσεις σκύλων σε παιδιά, και τι σημαίνει αυτό για την καθημερινότητα των οικογενειών που ζουν μαζί με ζώα.
Τα παιδιά κινδυνεύουν περισσότερο
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναφέρει ότι τα παιδιά αποτελούν το μεγαλύτερο ποσοστό των ατόμων που δέχονται δαγκώματα από σκύλους, με το ρίσκο να είναι ιδιαίτερα αυξημένο για τραύματα σε κεφάλι και λαιμό, κάτι που καθιστά τις επιθέσεις πολύ πιο σοβαρές.
Μελέτες για τα παιδιατρικά δαγκώματα δείχνουν επαναλαμβανόμενα μοτίβα:
-
Πολλά περιστατικά συμβαίνουν σε ιδιωτικούς χώρους (αυλές, σπίτια).
-
Συχνά ο σκύλος είναι γνωστός στο παιδί – για παράδειγμα, ο ίδιος ο σκύλος της οικογένειας.
-
Οι μικρότερες ηλικίες (έως 6 ετών) δέχονται συχνά δαγκώματα όταν οι ενήλικοι απουσιάζουν από τον συγκεκριμένο χώρο έστω και για λίγα λεπτά.
Μια συστηματική αμερικανική μελέτη επισημαίνει ότι οι πιο κρίσιμοι παράγοντες κινδύνου για τα παιδιά είναι η λανθασμένη ή ανύπαρκτη κατανόηση της γλώσσας σώματος του σκύλου, η μικρή σωματική διάσταση (το κεφάλι του παιδιού βρίσκεται στο ύψος του στόματος του σκύλου) και η φυσιολογική παιδική παρορμητικότητα (τρέξιμο, αγκαλιές, φωνές).
Με απλά λόγια, δεν μιλάμε για κακά και καλά σκυλιά, αλλά για ένα υπαρκτό ρίσκο που αυξάνεται όταν συναντιούνται μικρά παιδιά και σκύλοι χωρίς επαρκή επίβλεψη και σωστή διαχείριση από ενήλικο. Πρέπει κάθε φορά να προβλέπεται η ασφάλεια και των μεν και των δε.
Φταίει η ράτσα;
Μετά από κάθε τέτοιο περιστατικό, οι συζητήσεις για «επικίνδυνες ράτσες» φουντώνουν. Στη σημερινή υπόθεση, αναφέρεται ότι πρόκειται για πιτ μπουλ. Δεν είναι η πρώτη φορά που συγκεκριμένες ράτσες μπαίνουν στο στόχαστρο ούτε η πρώτη τραγωδία με οικογενειακό σκύλο στην Ελλάδα. Τελικά, να μην συνυπάρχουν παιδιά με πίτμπουλ;
Μια άλλη, σημαντική, έρευνα για τα παιδιατρικά δαγκώματα επισημαίνει ότι τα στοιχεία σχετικά με τη ράτσα ως ανεξάρτητο παράγοντα κινδύνου είναι περιορισμένα και αντιφατικά. Σε πολλές επιθέσεις η ράτσα δεν καταγράφεται σωστά, πολλοί σκύλοι είναι διασταυρώσεις, ενώ η συμπεριφορά τους επηρεάζεται άμεσα από την εκπαίδευση, την κοινωνικοποίηση, το στρες, το περιβάλλον και τον τρόπο διαβίωσης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η σωματική δύναμη και το μέγεθος ενός σκύλου είναι αδιάφορα. Όταν ένας σκύλος βάρους δεκάδων κιλών επιτεθεί σε παιδί δύο ετών, η πιθανότητα να υπάρξει θανατηφόρο τραύμα είναι προφανώς μεγαλύτερη από ό,τι με ένα μικρόσωμο ζώο. Αλλά το αν θα επιτεθεί, δεν καθορίζεται αυτόματα από τη ράτσα του.
Το εύκολο σύνθημα «να απαγορευτούν οι τάδε ράτσες» και το «να μη συνυπάρχουν παιδιά με πίτμπουλ» ανακουφίζει, ίσως, το συλλογικό μας άγχος. Δεν προστατεύει, όμως, ουσιαστικά.
Μην αφήνετε παιδιά μόνα τους με σκύλους
Η διεθνής παιδιατρική κοινότητα είναι κάθετη. Ποτέ δεν αφήνουμε μικρό παιδί μόνο του με σκύλο, ούτε με τον σκύλο της οικογένειας, ούτε με «γνωστό» ή «ήρεμο» σκύλο. Ο Αμερικανικός Παιδιατρικός Σύλλογος όπως και οργανισμοί πρόληψης τραυματισμών επαναλαμβάνουν ότι
- κάθε σκύλος μπορεί να δαγκώσει αν τρομάξει, πονέσει, στρεσαριστεί, αιφνιδιαστεί στον χώρο του ή νιώσει ότι απειλούνται η τροφή του, τα παιχνίδια του, ο άνθρωπός του.
-
πολλά παιδιατρικά δαγκώματα σε μικρά παιδιά συμβαίνουν απρόκλητα αποκλειστικά από τη δική μας οπτική, αλλά όχι από την οπτική του ζώου.
Τα παραπάνω μάς οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η επίθεση μπορεί να συμβεί σε δευτερόλεπτα, αν τα δυο πλάσματα μείνουν ανεπίβλεπτα. Και ειδικά για βρέφη και νήπια, ένα μόνο δάγκωμα στο λάθος σημείο μπορεί να αποβεί μοιραίο.
Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς
Χωρίς να γνωρίζουμε τις λεπτομέρειες της υπόθεσης στη Ζάκυνθο, υπάρχουν βασικές αρχές που ισχύουν για κάθε σπίτι όπου ζουν μαζί σκύλοι και μικρά παιδιά:
1. Απόλυτη επίβλεψη και χωριστοί ασφαλείς χώροι: Μωρά και νήπια δεν μένουν ποτέ μόνα με σκύλο, ούτε καν για «ένα λεπτό, να πάρω κάτι από μέσα». Το σπίτι χρειάζεται πόρτες ασφαλείας, πάρκο, κλουβί (crate) ή δωμάτιο του σκύλου και γενικά διακριτούς χώρους, ώστε να υπάρχει δυνατότητα μη συνύπαρξης όταν ο ενήλικος δεν μπορεί να επιβλέπει ενεργά.
2. Σεβασμός στον χώρο και τις ανάγκες του σκύλου: Πολλά παιδιατρικά δαγκώματα συμβαίνουν όταν το παιδί τραβάει αυτιά/ουρά, σκαρφαλώνει πάνω στο ζώο, το αγκαλιάζει σφιχτά ή όταν το πλησιάζει ενώ εκείνο τρώει ή κοιμάται. Ο σκύλος έχει δικαίωμα στον «ασφαλή χώρο» του, όπου το παιδί δεν τον ενοχλεί. Αυτό είναι βασικός κανόνας ασφάλειας.
3. Εκπαίδευση παιδιών, ανάλογα με την ηλικία: Ακόμη και τα παιδιά προσχολικής ηλικίας μπορούν σταδιακά να μάθουν να μην τρέχουν ουρλιάζοντας προς τα ζώα. Να χαϊδεύουν μόνο όπου τους δείχνει ο ενήλικος. Να μην πλησιάζουν σκύλους που τρώνε, κοιμούνται ή έχουν παιχνίδι/κόκαλο. Να «παγώνουν» και να απομακρύνονται ήρεμα αν ένας σκύλος τα κάνει να αισθάνονται άβολα. Φυσικά, δεν είναι ρεαλιστικό να περιμένουμε από ένα τρίχρονο να τηρεί συνεχώς όλους τους κανόνες. Γι’ αυτό και η κύρια ευθύνη παραμένει στους ενήλικους.
4. Ευθύνη ιδιοκτητών και Πολιτείας: Η ευθύνη δεν είναι μόνο γονεϊκή. Είναι και του κάθε ιδιοκτήτη σκύλου (εκπαίδευση με ήπιες, επιστημονικές μεθόδους, κοινωνικοποίηση, αποφυγή μόνιμης αλυσόδεσης, σωστή διαχείριση ζώων με ιστορικό επιθετικότητας), των Δήμων (προγράμματα για τα αδέσποτα, καμπάνιες ενημέρωσης στα σχολεία), της Πολιτείας (πλαίσιο για υπεύθυνη κατοχή, ουσιαστικοί έλεγχοι, υποστήριξη για εκπαίδευση/στειρώσεις κ.λπ.). Αν αυτά δεν γίνουν, οι θανάσιμοι τραυματισμοί παιδιών θα συνεχίσουν. Και, μέσα σε αυτόν τον φαύλο κύκλο, θα μετατρέπονται σε πεδίο διαμαχών στα κοινωνικά δίκτυα, χωρίς ουσιαστικό δημόσιο διάλογο.
Όταν συμβεί παιδιατρικό δάγκωμα:
Οι περισσότερες οικογένειες δεν θέλουν ούτε να το σκέφτονται. Όμως η πρόληψη σώζει ζωές. Αν ένα παιδί δεχθεί δάγκωμα σκύλου, πλένετε την πληγή με άφθονο νερό και σαπούνι όσο γίνεται πιο γρήγορα. Έπειτα, επικοινωνείτε άμεσα με τον/την παιδίατρο ή/και μεταβαίνετε στο εφημερεύον νοσοκομείο, ακόμη και αν το δάγκωμα σας φαίνεται μικρό. Αν είναι δυνατόν, καταγράφετε τα στοιχεία του σκύλου και του ιδιοκτήτη, καθώς και του ιστορικού εμβολιασμού για λύσσα και άλλα νοσήματα.
Πώς συζητάμε χωρίς να στοχοποιούμε;
Η οργή είναι αναμενόμενη. Όταν πεθαίνει ένα παιδί, ο δημόσιος λόγος ανάβει αμέσως. Όμως, το να ζητά κανείς «να θανατωθούν όλα τα πίτμπουλ» ή «να εξαφανιστούν τα σκυλιά» δεν προστατεύει κανένα παιδί. Δημιουργεί μόνο ένα κύμα βίας εναντίον των ζώων.Από την άλλη, το να αντιμετωπίζονται όσοι ανησυχούν ως «υστερικοί που δεν αγαπούν τα ζώα» είναι εξίσου άδικο.
Τα σκυλιά δεν είναι «δολοφόνοι», αλλά ούτε «παιδιά μας». Είναι ζώα με ένστικτα, ανάγκες, φόβους, όρια. Ζουν σε ανθρώπινα περιβάλλοντα που συχνά τα αγνοούν ή τα κακοδιαχειρίζονται. Την πρακτική, ηθική και νομική ευθύνη για τη συμπεριφορά τους έχουν οι ενήλικοι, κηδεμόνες και μη.
Το στοίχημα είναι διπλό. Δεν θέλουμε να ξαναδούμε παιδί τραυματισμένο ή νεκρό από δάγκωμα σκύλου. Όμως, δεν θέλουμε να μετατρέψουμε τους σκύλους σε αποδιοπομπαίο τράγο μιας κοινωνίας που δεν θέλει να δει τη δική της ευθύνη: στην εκπαίδευση, στη μέριμνα, στην πρόληψη, στην καθημερινή επιτήρηση.
Αυτό που μπορούμε να κρατήσουμε είναι πως όταν μικρά παιδιά και σκύλοι ζουν μαζί, η αγάπη δεν αρκεί. Χρειάζεται γνώση, επίβλεψη, δομή και συλλογική ευθύνη – για να προστατεύονται και τα παιδιά και τα ζώα.
