Στην Ελλάδα, η φροντίδα ενός παιδιού, ενός ηλικιωμένου γονιού ή ενός συγγενή με χρόνια ασθένεια θεωρείται κατά κανόνα οικογενειακή υπόθεση. Γι’ αυτό και σπάνια αναρωτιόμαστε τι βιώνει ο φροντιστής ή η φροντίστρια, δηλαδή ο άνθρωπος που αναλαμβάνει ταυτόχρονα να συντονίζει τις επισκέψεις στους γιατρούς και τη χορήγηση της φαρμακευτικής αγωγής, να παρακολουθεί τη σχολική πρόοδο των παιδιών, να καλύπτει τις ανάγκες του σπιτιού και να εργάζεται κανονικά την επόμενη ημέρα. Η κόπωση, η ψυχική υγεία και τελικά η σωματική και ψυχική εξουθένωση (burnout) των φροντιστών αντιμετωπίζονται συχνά ως αναπόφευκτο τίμημα της αγάπης και των δεσμών αίματος.
Η σημερινή Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας 2026 προσφέρει την ευκαιρία να εξετάσουμε αυτή την πλευρά της οικογενειακής ζωής – που βαραίνει σε συντριπτική πλειονότητα τις γυναίκες. Τα ερευνητικά δεδομένα αποκωδικοποιούν όσα μέχρι πρόσφατα περιγράφαμε απλώς ως «κούραση» και κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου
Το κόστος της φροντίδας στην Ελλάδα
Τον Μάρτιο του 2026, το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο για την Ισότητα των Φύλων (EIGE) δημοσίευσε ειδική έκθεση για την Ελλάδα, βασισμένη σε έρευνα του 2024 με 2.653 συμμετέχοντες. Μεταξύ όσων φροντίζουν παιδιά κάτω των 12 ετών, το 37% των γυναικών αφιερώνει τουλάχιστον 35 ώρες την εβδομάδα στη φροντίδα των δικών του παιδιών ηλικίας έως 11 ετών. Το αντίστοιχο ποσοστό στους άνδρες είναι 15%.
Η ανισότητα συνεχίζεται έξω από το παιδικό δωμάτιο: το 66% των γυναικών στην Ελλάδα ασχολείται καθημερινά με τις οικιακές εργασίες, έναντι 41% των ανδρών. Από τους εργαζόμενους με ευθύνες φροντίδας, το 45% των γυναικών δηλώνει ότι δυσκολεύεται να συνδυάσει εργασία και φροντίδα τουλάχιστον τέσσερις ημέρες την εβδομάδα, έναντι 33% των ανδρών.
Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι η κατανομή του ελεύθερου χρόνου: το 79% των γυναικών και το 69% των ανδρών διαθέτουν έως μία ώρα την ημέρα για αναψυχή. Οι αριθμοί περιγράφουν μια καθημερινότητα κατά την οποία ο χρόνος που αφιερώνεται στις ανάγκες των άλλων αφαιρείται από την ανάπαυση, την κοινωνική ζωή, ενίοτε και από τη δυνατότητα να αναζητήσει κανείς βοήθεια για τον εαυτό του. Επομένως, η ψυχική υγεία των φροντιστών είτε βρίσκεται σε κίνδυνο είτε είναι ήδη κλονισμένη.
Η γενιά σάντουιτς που φροντίζει δύο γενιές
Το θέμα αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα στην Ελλάδα όπου, σύμφωνα με τη Eurostat, το 2025 περίπου το 7% του πληθυσμού είχε συμπληρώσει τα 80 χρόνια. Σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ, το 2024 το 6% του πληθυσμού ζούσε σε νοικοκυριό όπου τουλάχιστον ένα μέλος χρειαζόταν κατ’ οίκον φροντίδα λόγω γήρατος, χρόνιας ασθένειας ή αναπηρίας. Αυτό σημαίνει ότι πολλοί άνθρωποι μέσης ηλικίας καλούνται να αναλάβουν ταυτόχρονα τη φροντίδα τόσο των παιδιών τους όσο και των γονιών τους.
Στη διεθνή βιβλιογραφία ονομάζονται sandwich generation, δηλαδή «γενιά σάντουιτς». Η ονομασία ίσως ακούγεται άχαρη, ακόμα και αστεία, όμως η κατάσταση και οι συνθήκες είναι συνηθισμένες, επομένως οικείες. Ποια θα πάει τα παιδιά στις δραστηριότητες; Ποιος θα γίνει συνοδός σε νοσοκομείο; Ποια ελέγχει τις φαρμακευτικές αγωγές των ηλικιωμένων; Πώς μπορούν οι εργαζόμενοι γονείς να ανταποκρίνονται καθημερινά στα καθήκοντα της δουλειάς τους; Πώς μπορεί να διατηρηθεί η ηρεμία στο σπίτι;
Έρευνα που δημοσιεύθηκε τον Ιανουάριο του 2026 στο επιστημονικό περιοδικό Aging & Mental Health εξέτασε 415 φροντιστές στις ΗΠΑ. Διαπίστωσε ότι όσοι φρόντιζαν ηλικιωμένους γονείς, είτε παράλληλα με παιδιά είτε αποκλειστικά, εμφάνιζαν μεγαλύτερη εξουθένωση από όσους φρόντιζαν μόνο παιδιά. Στους φροντιστές δύο γενεών, η ποιότητα των σχέσεων με τα πρόσωπα που φρόντιζαν συνδεόταν ιδιαίτερα με την ένταση της εξουθένωσης.
Μολονότι πρόκειται για αμερικανική έρευνα, τα συμπεράσματά της φωτίζουν μια οικογενειακή συνθήκη που είναι γνώριμη και στην Ελλάδα. Στα παραπάνω προστίθεται η ευρωπαϊκή έρευνα του Eurofound, που δημοσιεύθηκε το 2025 και επιβεβαιώνει την έκταση του φαινομένου. Το 45% του πληθυσμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης προσφέρει κάποια μορφή άμισθης φροντίδας, ενώ ένας στους δέκα συνδυάζει περισσότερους από έναν ρόλους φροντιστή.
Όταν η εξουθένωση των φροντιστών επηρεάζει τις οικογενειακές σχέσεις
Το 2025, ερευνητές των πανεπιστημίων Northwestern, Texas at Austin και Fudan δημοσίευσαν στο επιστημονικό περιοδικό Family Process τα αποτελέσματα μελέτης που παρακολούθησε 443 γονείς εφήβων στην Κίνα, σε τρεις διαδοχικές φάσεις μέσα σε έναν χρόνο.
Διαπίστωσαν ότι η γονεϊκή εξουθένωση και οι συγκρούσεις με τα έφηβα παιδιά αλληλοτροφοδοτούνταν. Η αυξημένη εξουθένωση συνδεόταν με περισσότερες συγκρούσεις τους επόμενους μήνες, ενώ οι συχνότερες συγκρούσεις προέβλεπαν μεγαλύτερη εξουθένωση των γονέων.
Ανάλογο ενδιαφέρον παρουσιάζει διαχρονική έρευνα σε 1.466 γονείς, δημοσιευμένη το 2024 στο Journal of Applied Developmental Psychology. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η παρατεταμένη εξάντληση συνδεόταν με τη σταδιακή συναισθηματική απομάκρυνση από τα παιδιά και ότι αυτή, με τη σειρά της, προέβλεπε αυξημένο κίνδυνο βίαιης συμπεριφοράς απέναντί τους.
Η ερμηνεία χρειάζεται προσοχή. Η εξάντληση δεν οδηγεί αναπόφευκτα σε επιθετικότητα και οι έρευνες δεν πραγματοποιήθηκαν στον ελληνικό πληθυσμό. Υπογραμμίζουν, ωστόσο, τη σημασία της έγκαιρης αναγνώρισης της γονεϊκής εξουθένωσης και της παροχής ουσιαστικής υποστήριξης, προτού η χρόνια κόπωση επιβαρύνει ακόμη περισσότερο τις οικογενειακές σχέσεις.
Από την ατομική αντοχή στη δημόσια ευθύνη
Η έκθεση του EIGE καταγράφει και τις ελλείψεις στις υπηρεσίες. Μεταξύ όσων έχουν ευθύνη φροντίδας παιδιών, το 34% των γυναικών στην Ελλάδα αναφέρει ακάλυπτες ανάγκες πρόσβασης σε υπηρεσίες για παιδιά έως πέντε ετών. Αντίστοιχα, μεταξύ όσων φροντίζουν ανθρώπους που χρειάζονται μακροχρόνια υποστήριξη, το 28% των γυναικών αναφέρει ότι αδυνατούν να καλύψουν όλες τις υποχρεώσεις που τους έχουν ανατεθεί.
Τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ συμπληρώνουν την εικόνα: το 2024, το 38,2% των ανθρώπων που ζούσαν σε νοικοκυριά με ανάγκες επαγγελματικής κατ’ οίκον φροντίδας ανέφερε ότι οι υπηρεσίες αυτές δεν παρέχονταν ή ήταν ανεπαρκείς. Στις περιπτώσεις αυτές, το κόστος αποτελούσε το βασικό εμπόδιο σε ποσοστό 70,9%.
Η συζήτηση για την ψυχική υγεία συνήθως στρέφεται στην προσωπική διαχείριση. Να βρούμε παραπάνω χρόνο για τον εαυτό μας, να θέσουμε όρια, να μάθουμε να ζητάμε βοήθεια. Χρήσιμες προτροπές, εφόσον ο άνθρωπος διαθέτει κάποιον να μοιραστεί μαζί του τις ευθύνες. Για εκείνους που καλύπτουν καθημερινά κενά στη φροντίδα παιδιών, ασθενών και ηλικιωμένων, αυτή η δυνατότητα παραμένει περιορισμένη.
Η προστασία της ψυχικής υγείας τους απαιτεί προσβάσιμες δομές παιδικής και μακροχρόνιας φροντίδας, ουσιαστικές άδειες για εργαζόμενους φροντιστές και υπηρεσίες προσωρινής ανακούφισης, ώστε να μπορούν να απουσιάσουν για μερικές ώρες χωρίς να μείνει αβοήθητος ο άνθρωπός τους. Απαιτεί επίσης δικαιότερη κατανομή των καθημερινών υποχρεώσεων ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας.
Στην έκθεσή της για την Ελλάδα, τον Ιούνιο του 2026, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτιμά τις δημόσιες δαπάνες μακροχρόνιας φροντίδας μόλις στο 0,1% του ΑΕΠ, έναντι 1,7% στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Πρόκειται για τη χαμηλότερη επίδοση μεταξύ των κρατών-μελών. Επιπλέον, η έκθεση της Επιτροπής αναφέρει ότι η Ελλάδα διαθέτει μόλις 0,3 εργαζομένους στη μακροχρόνια φροντίδα ανά 100 κατοίκους ηλικίας 65 ετών και άνω, έναντι 3,3 στην ΕΕ.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αφιερώνει τη φετινή ημέρα στη σημασία των βιωμάτων όσων αντιμετωπίζουν προβλήματα ψυχικής υγείας και στη συμμετοχή τους στις αποφάσεις που τους αφορούν. Όμως, αξίζει με την ευκαιρία αυτή, να ακούσουμε και τους ανθρώπους που φροντίζουν επί χρόνια άλλους, συχνά εις βάρος της δικής τους ψυχικής και σωματικής υγείας, να τους ρωτάμε τι βοήθεια χρειάζονται, πριν τους συστήσουμε περισσότερη υπομονή και να σταθούμε στο πλευρό τους ουσιαστικά, με πράξεις και όχι ευχολόγια.
