«Μια οικογενειακή υπόθεση»: Μια μητέρα, ένας πατέρας, μια κόρη και σαράντα χρόνια σιωπής

Highlights

Μια μητέρα που ακολουθεί την καρδιά της. Ένας πατέρας με τον νόμο στο πλευρό του. Ένα παιδί που βρίσκεται στη μέση. Σπαρακτικό και σκληρό, ελπιδοφόρο, αιχμηρό και βαθιά συγκινητικό, το μυθιστόρημα της Βρετανίδας Claire Lynch Μια οικογενειακή υπόθεση, που κυκλοφόρησε πρόσφατα στα ελληνικά από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, σε μετάφραση της Δέσποινας Κανελλοπούλου, πραγματεύεται τα όρια της αγάπης και της απώλειας, της οικειότητας και πρωτίστως της αδικίας, των σωστών και των λάθος επιλογών που κάνουμε «για το καλό» ενός αγαπημένου μας προσώπου.

Τι μπορεί να συμβεί όταν μια γυναίκα αποφασίζει να διεκδικήσει τη ζωή που επιθυμεί, σε μια εποχή που η ομοφυλοφιλία αντιμετωπίζεται ως απόκλιση και η κοινωνία έχει ήδη αποφασίσει ποια γυναίκα δικαιούται να θεωρείται «κατάλληλη» μητέρα; Ποια είναι τα «κριτήρια ακαταλληλότητας» για έναν γονέα; Ποιος αποφασίζει ποιο είναι «το καλό» του παιδιού; Πόσο μπορεί να επηρεάσουν τα κοινωνικά έμφυλα στερεότυπα μια δικαστική απόφαση και, τελικά, να αλλάξουν την πορεία ζωής μιας ολόκληρης οικογένειας;

1982

Μια τυχαία γνωριμία σ’ ένα παζάρι της επαρχιακής Αγγλίας. Μια νεαρή γυναίκα που παντρεύτηκε σχεδόν μόλις τελείωσε το σχολείο, ένα κοριτσάκι τριών ετών, ένας σύζυγος που την αγαπά. Είμαστε στο 1982, σε μια κοινωνία που θεωρεί αυτονόητο ότι η μητρότητα καθορίζει τη ζωή μιας γυναίκας και οι προσωπικές της επιθυμίες οφείλουν να προσαρμοστούν στις οικογενειακές της υποχρεώσεις.

Η Ντον είναι μόλις 23 ετών. Αγαπά τον άντρα της, τον Χέρον, και λατρεύει τη μικρή τους κόρη, τη Μάγκι. Φροντίζει το σπίτι της, ανταποκρίνεται στις προσδοκίες του περιβάλλοντός της και ζει μια απολύτως συνηθισμένη ζωή. Όμως αισθάνεται εγκλωβισμένη, χωρίς ίσως να έχει καταλάβει και η ίδια τι ακριβώς της λείπει. Άλλωστε, δεν έχει προλάβει να αναπνεύσει εκτός των στερεοτυπικών ρόλων.

Ώσπου γνωρίζει τη Χέιζελ, μια νεαρή δασκάλα που έχει εγκατασταθεί πρόσφατα στην περιοχή. Οι δύο γυναίκες γίνονται φίλες και η Ντον, με τις ευλογίες του Χέρον, αρχίζει επιτέλους να αποκτά μια δική της κοινωνική ζωή, να πηγαίνει στον κινηματογράφο, να βγαίνει για ένα ποτό, να ανακαλύπτει πλευρές του εαυτού της που μέχρι τότε αγνοούσε. Και σύντομα συνειδητοποιεί ότι είναι ερωτευμένη.

2022

Σαράντα χρόνια αργότερα, το 2022, η Μάγκι είναι πια μια γυναίκα με τη δική της οικογένεια, έναν σύζυγο και δύο παιδιά. Έχει μεγαλώσει με τον πατέρα της, με τον οποίο διατηρεί μια στενή, τρυφερή σχέση. Αντιμετωπίζει στωικά την οικογενειακή καθημερινότητα και δεν έχει συζητήσει ποτέ με τον πατέρα της την οικογενειακή τους ιστορία.

Ο Χέρον, ηλικιωμένος πλέον, αντιμετωπίζει ένα σοβαρό πρόβλημα υγείας και δεν του μένει πολύς καιρός ζωής… Αναγκάζεται, λοιπόν, να έρθει αντιμέτωπος με όσα δεν κατάφερε ποτέ να πει στην κόρη του. Διότι, από το χτες έως το σήμερα, εξυφάνθηκε μια οικογενειακή ιστορία που έχει μείνει για δεκαετίες μισοειπωμένη. Και διαστρεβλωμένη. Παρόλο που ο πατέρας της Μάγκι είχε τις καλύτερες προθέσεις.

Η Lynch εναλλάσσει την αφήγησή της ανάμεσα στις δύο χρονικές περιόδους, αφήνοντας τον αναγνώστη να γνωρίσει σταδιακά τους πρωταγωνιστές και να ανακαλύψει πόσο διαφορετικά μπορεί να βιώνουν οι άνθρωποι τα ίδια γεγονότα. Με τον τρόπο αυτό, ο αναγνώστης έρχεται αντιμέτωπος με μια σειρά από δύσκολα ερωτήματα, που ξεπερνούν κατά πολύ τη συγκεκριμένη «οικογενειακή υπόθεση».

Λεσβίες μητέρες στη Μεγάλη Βρετανία της δεκαετίας του 1980

Πίσω από τους μυθοπλαστικούς χαρακτήρες της Ντον, του Χέρον και της Μάγκι βρίσκονται πραγματικές ιστορίες μητέρων και παιδιών, που αποχωρίστηκαν βίαια ως αποτέλεσμα κοινωνικών ομοφοβικών προκαταλήψεων και θεσμικών διακρίσεων.

Η ιστορία της Ντον τοποθετείται μέσα σε ένα συγκεκριμένο πολιτικοκοινωνικό πλαίσιο. Στη θατσερική Βρετανία της δεκαετίας του 1980, ο σεξουαλικός προσανατολισμός μιας μητέρας μπορούσε να χρησιμοποιηθεί εναντίον της σε μια δικαστική διαμάχη για την επιμέλεια των παιδιών της. Η «απόκλισή» της θεωρείτο ότι έφερνε, όπως γράφει η Lynch, κίνδυνο για το παιδί, ψυχολογική ζημία, κακή επιρροή λόγω διαστροφής.

Η συγγραφέας άρχισε να ερευνά αυτό το σκοτεινό κομμάτι της βρετανικής ιστορίας, όταν συζήτησε με ομοφυλόφιλες γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας, οι οποίες της εξομολογήθηκαν τις εμπειρίες τους. Μελέτησε αρχεία, δημοσιεύματα και δικαστικά έγγραφα, προσπαθώντας να κατανοήσει πώς οι κοινωνικές αντιλήψεις της εποχής μπόρεσαν να καθορίσουν τόσο βίαια την προσωπική ζωή πολλών ανθρώπων.

Η ίδια αναφέρει ότι περίπου εννέα στις δέκα λεσβίες μητέρες που εμπλέκονταν σε αντίστοιχες δικαστικές διαδικασίες έχαναν τη νομική επιμέλεια, επισημαίνοντας μάλιστα ότι οι ακριβείς αριθμοί είναι δύσκολο να προσδιοριστούν, καθώς πολλές γυναίκες, γνωρίζοντας την πιθανή έκβαση της δίκης, υποχωρούσαν και δεν έφταναν ποτέ ως το δικαστήριο.

Η αντιπαραβολή του 1982 με το 2022 επιτρέπει, επίσης, στη Lynch να χαρτογραφήσει την αλλαγή των κοινωνικών αντιλήψεων μέσα σε τέσσερις δεκαετίες. Στη σύγχρονη Βρετανία, όπως και σε άλλες δυτικές χώρες, τα ομόφυλα ζευγάρια παντρεύονται, τεκνοποιούν και δημιουργούν οικογένειες με νομική αναγνώριση. Η εικόνα της μητρότητας έχει διευρυνθεί, όπως και η αντίληψη για το τι συνιστά οικογένεια.

Όμως, παρά τις αλλαγές στη νομική αναγνώριση των ομόφυλων οικογενειών, η ομοφοβία, οι προκαταλήψεις και τα στερεότυπα απέναντι στην queer μητρότητα, που συνειδητά ή ασυνείδητα εκφράζουν οι άνθρωποι, εξακολουθούν να δοκιμάζουν την καθημερινότητα των οικογενειών με πιο αδιόρατους τρόπους.

Μαμά, μπαμπάς, παιδί

Η Lynch, όμως, δεν εξαντλεί την ιστορία της σε μια καταγγελία των έμφυλων στερεοτύπων. Η Ντον, ο Χέρον και η Μάγκι είναι τρεις τραγικοί ήρωες, που κουβαλούν ο καθένας τις δικές του επιλογές, τα δικά του λάθη και τους δικούς του φόβους υπαρξιακής φύσεως.

Η συγγραφέας δεν ενοχοποιεί μα ούτε και αθωώνει. Δεν διακρίνει ανάμεσα σε θύτες και θύματα ούτε κρίνει τις αποφάσεις ως σωστές ή λανθασμένες. Με τον τρόπο αυτό, επιτρέπει στον αναγνώστη να αναστοχαστεί πάνω στα προσωπικά αδιέξοδα όπου έχουν εγκλωβιστεί οι πρωταγωνιστές και να σταθεί στις επιλογές τους με κριτικό βλέμμα.

Η Ντον είναι μια νέα γυναίκα που ανακαλύπτει τον έρωτα και προσπαθεί να συμφιλιώσει την προσωπική της ταυτότητα με τη μητρότητα. Λατρεύει την κόρη της και θεωρεί αυτονόητο ότι η αγάπη αυτή δεν πρόκειται να αμφισβητηθεί επειδή ερωτεύτηκε μια άλλη γυναίκα. Είναι ειλικρινής προς τον σύζυγό της. Προχωράει με θάρρος, άγνοια κινδύνου, ίσως και αφέλεια. Ηττάται και γκρεμίζεται.

Ο Χέρον, από την άλλη, έχει μεγαλώσει μέσα σε ένα συγκεκριμένο σύστημα αξιών και αντιλήψεων. Μολονότι δείχνει μια απρόσμενη κατανόηση για την απόφαση της Ντον και αρχικά διόλου δεν στοχεύει να την αποκλείσει από τη ζωή της Μάγκι, στην πορεία, σχεδόν χωρίς να συνειδητοποιήσει το πώς και το γιατί, ακολουθεί τους κανόνες: Εμπιστεύεται τους νομικούς, αποδέχεται όσα του παρουσιάζονται ως σωστά, αποκτά την πλήρη επιμέλεια της Μάγκι και πιστεύει ότι προστατεύει το παιδί του, αφού έτσι του υπέδειξαν οι «ειδικοί».

Και η Μάγκι; Από τριών ετών μεγάλωσε με ένα μεγάλο ερωτηματικό για τη μητέρα της, την οποία δεν θυμάται. Αδιαμφισβήτητα, η προσωπικότητά της έχει διαμορφωθεί από το ότι το πιο βασικό κομμάτι της οικογενειακής της ιστορίας, η ταυτότητα και η φυγή της μητέρας της, παραμένει άγνωστο. Ως γυναίκα που έχει φτάσει στη μέση ηλικία, έχει αποκτήσει τα δικά της παιδιά, και ο γάμος της μοιάζει πραγματικά ευτυχισμένος.

Εξακολουθεί, όμως, να κουβαλά τα αναπάντητα εδώ και σαράντα χρόνια ερωτήματα, που επηρεάζουν και τη δική της οικογενειακή ζωή, καθώς προσπαθεί διαρκώς να ανταποκριθεί στον ρόλο της ιδανικής συζύγου και μητέρας. Το τραύμα της μοιάζει να έχει μετουσιωθεί σε, ψυχαναγκαστική μεν ευχάριστη δε, υποχρέωση τελειότητας. Πώς μπορεί, λοιπόν, να αμφισβητήσει, ως ενήλικη, όσα θεωρούσε δεδομένα από παιδί;

Μυστικά και ψέματα

Η σχέση της Μάγκι με τον πατέρα της είναι στέρεη και γεμάτη βαθιά και αμοιβαία αγάπη. Όμως, εδώ και σαράντα χρόνια, έχουν μάθει να αποφεύγουν όσα μπορούν να διαταράξουν την όμορφη καθημερινότητά τους. Ένα ανείπωτο μυστικό πάντα αιωρείτο και συνεχίζει να αιωρείται ανάμεσά τους: Πού είναι η Ντον και γιατί εγκατέλειψε την οικογένειά της;

Ο Χέρον, που έχτισε τη νέα τους οικογενειακή πραγματικότητα πάνω σε ένα ψέμα, σιωπά για να προστατεύσει την κόρη του (και τον εαυτό του) και η Μάγκι αποφεύγει κάθε συζήτηση που θα μπορούσε να φέρει τον πατέρα της (και τον εαυτό της) σε αμηχανία. Η ανάγκη προστασίας του άλλου (και του εαυτού) έθαψε την αλήθεια κάτω από ψέματα και σιωπές.

Στη συνθήκη αυτή εντοπίζεται ένα ακανθώδες ερώτημα. Πόσο συχνά οι γονείς αποφασίζουμε τι πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά μας, ακόμη και όταν αυτά έχουν πια ενηλικιωθεί; Πόσες φορές η πρόθεση να τα προφυλάξουμε από μια δυσάρεστη, κατά τη γνώμη μας, αλήθεια μάς οδηγεί σε επιλογές που τελικά τα πληγώνουν περισσότερο;

Το «Μια οικογενειακή υπόθεση» είναι ένα μυθιστόρημα λιτό, με προσεγμένη γλώσσα που ανατέμνει εύστοχα τις σχέσεις μεταξύ γονέων και παιδιών και την οικογενειακή αγάπη. Η Lynch αναδεικνύει μεγάλες συγκρούσεις μέσα από μικρές, καθημερινές στιγμές. Οι χαρακτήρες έχουν αντιφάσεις, αδυναμίες και ελαττώματα. Αγαπούν, φοβούνται, κάνουν λάθη, προσπαθούν να συνεχίσουν τη ζωή τους.

Μέχρι που κάποια στιγμή, αυτή η ίδια ζωή τούς καλεί να αντιμετωπίσουν τις συνέπειες των αποφάσεών τους. 

Διαβάστε: Claire Lynch, Μια οικογενειακή υπόθεση | Μετάφραση: Δέσποινα Κανελλοπούλου | Εκδόσεις Μεταίχμιο