Κατερίνα Δημόκα, ποιος ήταν τελικά ο κύριος Πάνου;

Highlights

Νέος Κόσμος. Για τους Ισπανούς θαλασσοπόρους, μια αποκάλυψη. Για τον μικρό Φώντα, μια θλιβερή μετακόμιση, έπειτα από την απόλυση του μπαμπά του. Μπορεί ένας μυστηριώδης γείτονας να ευθύνεται για όλα όσα συμβαίνουν γύρω του; Η εκπαιδευτικός και συγγραφέας Κατερίνα Δημόκα γράφει ένα μυθιστόρημα για παιδιά δημοτικού, μέσα από το οποίο διαπραγματεύεται τις καθημερινές δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι σύγχρονες οικογένειες, πασπαλίζοντας τον σκληρό ρεαλισμό με ασημόσκονη και παραμυθιακές πινελιές φαντασίας. Ποιος ήταν τελικά ο κύριος Πάνου;

Η Κατερίνα Δημόκα προτιμά να ανακαλύψουν την απάντηση οι αναγνώστες της. Άλλωστε, εμπιστεύεται αρκετά τα παιδιά, ώστε να μην τους προσφέρει έτοιμες απαντήσεις, ακόμη κι όταν καταπιάνεται με ζητήματα που δυσκολεύουν τους ίδιους τους ενηλίκους. Άλλωστε,  γνωρίζει καλά τον κόσμο των παιδιών και σε κάθε βιβλίο της υπερασπίζεται το δικαίωμά τους να σκέφτονται, να αμφισβητούν, να βαριούνται και να ονειρεύονται. Στη συζήτησή μας, ο κύριος Πάνου δίνει αφορμές να μιλήσουμε και για εμάς, τους γονείς.

Κατερίνα, άλλο ένα βιβλίο σου το οποίο ευχαριστήθηκα πολύ, γιατί είναι παιδική λογοτεχνία με όλη την έννοια της λέξης, όπως όλα σου τα βιβλία άλλωστε. Έγραψες το «Ποιος ήταν τελικά ο κύριος Πάνου;». Η ερώτηση αυτή θα απαντηθεί, αν θέλεις, στο τέλος της κουβέντας μας. Ας αρχίσουμε με τον αφηγητή-ήρωα του βιβλίου. Ο Φώντας είναι ένα αγόρι το οποίο περνάει ζόρια. Τι του συνέβη;

Λοιπόν, ο Φώντας βλέπει τη ζωή του να αλλάζει μετά την απόλυση του μπαμπά του. Νέα συνοικία, μικρότερο σπίτι, απομάκρυνση της τετράποδης Μουσούδας, ανάγκη για baby sitting στην αδελφή του, ώστε να βοηθήσει την κατάσταση. Όλη η οικογένεια δοκιμάζεται από την ανεργία του Ζαχαρία και οι επιπτώσεις αυτές εκφράζονται συμβολικά με το στερητικό τους αν: άν-εργος μπαμπάς, ά-υπνη μαμά, α-βάπτιστη αδελφή. Ο Φώντας έχει σίγουρα ξε-βολευτεί, αλλά αυτό που τον ενοχλεί περισσότερο είναι η πολύωρη απασχόληση της μαμάς και η δυσκολία που διακρίνει στον μπαμπά να βρει μια νέα ταυτότητα.

Στη συνθήκη στην οποία βρίσκεται η οικογένεια του Φώντα βρίσκονται σήμερα πολλά ελληνικά νοικοκυριά. Ανεργία, διπλοβάρδιες, αναγκαστική μετακόμιση-υποβάθμιση, ένα παιδί στην προεφηβεία και ένα μωρό… Ο Φώντας προσπαθεί να βγάλει νόημα μέσα σε όλα αυτά. Οι βεβαιότητές του καταρρέουν. Παρ’ όλα αυτά εμφανίζει εξαιρετική ωριμότητα και φιλοπεριέργεια – δεξιότητες που μοιάζουν να εκλείπουν. Πώς συνέλαβες αυτόν τον χαρακτήρα;

Χρειαζόμουν ένα συνεννοήσιμο, μάλλον καλόβολο αγόρι (σε αντίθεση με τη μικρή πεισματάρα Μπουμπου-Λίνα), που με προθυμία και αλληλεγγύη θα υποστήριζε την οικογένεια στη δυσκολία της. Βέβαια, δεν παύει κι ο ίδιος ο Φώντας, ως διακριτός χαρακτήρας, να έχει τις ανάγκες του για ελεύθερο χρόνο, συναναστροφή με τους συνομηλίκους σκέιτερ, αλλά και καταφυγή στον αγαπημένο του κόσμο, τη φαντασία. Είναι παιδί και δεν του λείπουν, βλέπετε, οι μαγικές ερμηνείες του κόσμου.Ποιο ρόλο παίζει η δασκάλα στη συγκρότηση της προσωπικότητας του Φώντα και σε τι τον βοηθάει το σκέιτ, με το οποίο ασχολείται φανατικά;

Η κυρία Στέλλα είναι πραγματική παιδαγωγός – συνδέεται μάλιστα με την αφιέρωση στο βιβλίο μου. Η δασκάλα του Φώντα τού ανοίγει δρόμους να κατανοήσει τον κόσμο, χωρίς να τον απομαγεύσει· να οικειωθεί τη συμπερίληψη και τον σεβασμό στους άλλους. Παράλληλα, τον εντυπωσιάζει με τις γνώσεις της, τον ενθαρρύνει στην αυτογνωσία του και του υποβάλλει κάποιες, έστω πρώιμες, επαγγελματικές προοπτικές.

Το σκέιτμπορντ και ο Κεραυνός τώρα; Είναι το πρώτο πράγμα στην ιερή λίστα του Φώντα! Το πάθος και η ιδιότητα που επιλέγει να τον χαρακτηρίσουν και να τον εντάξουν σε μια ομάδα.

Ο Φώντας είναι προέφηβος. Η Λίνα ή Μπουμπού ή Μπουμπουλίνα ή Ευαγγελία είναι νήπιο. Κι όμως, η σχέση μεταξύ των δύο αδελφών είναι ζεστή. Αλληλεπιδρούν ευχάριστα παρά τη διαφορά φύλου και ηλικίας. Πόση δύναμη πιστεύεις ότι δίνουν τα αδέλφια το ένα στο άλλο σε περιπτώσεις κρίσης; Και πόση σημασία έχει για την οικογένεια να μην υπάρχουν ιδιαίτερες κόντρες ανάμεσα στα παιδιά;

Ας μην κρυβόμαστε! Αδέλφια χωρίς τριβές, ζήλια, ανταγωνισμούς και φαγωμάρα δεν υπάρχουν. Είναι όμως υγιές αυτό. Συνδέεται με την αναγνώριση του εαυτού, τα όρια, τα προνόμια και την εύνοια που επιζητά κάθε παιδί. Η οικογένεια που απολαμβάνει σταθερή νηνεμία ανάμεσα στα νεαρά μέλη αποτελεί ουτοπία. Από την άλλη, κρίσεις, εξωτερικές απειλές ή δοκιμασίες φέρνουν αυτόματες συμμαχίες και ενεργοποιούν το γερό συναισθηματικό πλέγμα που υφαίνει η κοινή κοιτίδα. Η αδελφοσύνη είναι καρπός που ωριμάζει με τον χρόνο. Υπομονή, λοιπόν!

Στο μυθιστόρημα αφήνεις να φανεί, χωρίς υπερβολή που να καταπίνει όλα τα άλλα, μια ένταση ανάμεσα στο ζευγάρι των γονιών. Τα σημερινά σπιτικά, πολλά εξαιτίας της κοινωνικοοικονομικής κατάστασης της χώρας, κρύβουν συγκρούσεις. Τι θα συμβούλευες τους ενηλίκους, ώστε να απαλύνουν λίγο αυτό το βάρος για τα παιδιά τους;

Ειλικρίνεια, συζήτηση με όρους που να αντιλαμβάνονται τα παιδιά, έμφαση στη συναισθηματική τους προστασία και διατήρηση ενός κλίματος σεβασμού και ασφάλειας. Σίγουρα οι μπαμπάδες και οι μαμάδες είμαστε άνθρωποι, συχνά αναγκεμένοι, και όχι τέλεια όντα. Ωστόσο, έχουμε πια πολλές πηγές, δομές (και sites καλή ώρα!) στη διάθεσή μας, που βασίζονται στην παιδαγωγική ή την ψυχολογία, και μας υποβοηθούν στον πιο δύσκολο κατ’ εμέ ρόλο: την ανατροφή των παιδιών μας.

Η οικογένεια βασίζεται στην καλοσύνη των ξένων και στην καλοσύνη των γονιών του μπαμπά. Η καλοσύνη του παππού και της γιαγιάς δεν εκπλήσσει τον Φώντα, σε αντίθεση με το ενδιαφέρον που δείχνουν ο κύριος Πάνου και η κυρία Μπέλλου, οι νέοι γείτονές τους. Γιατί ο σύγχρονος άνθρωπος αναζητά πρώτα κακές προθέσεις στους άλλους, στους αγνώστους; Είναι σημείο των καιρών ή η ανθρώπινη φύση μάς προστατεύει, εμποδίζοντας το χτίσιμο σχέσεων εμπιστοσύνης, ώστε να μην πληγωθούμε;

Ωραία ερώτηση! Πολυπαραγοντική η απάντηση… Η ανατροφή μας παραδοσιακά συνδέεται με την αποφυγή των κακών ξένων (που προσφέρουν καραμέλες, γελάω!). Ας ξεκινήσουμε από αυτό. Παράλληλα, τα απρόσωπα αστικά κέντρα γεννούν καχυποψία προς τον άλλον, ξυπνώντας μας ένστικτα αυτοπροστασίας. Τα ΜΜΕ, συμπληρώνω, υποδαυλίζουν αυτούς τους φόβους, καταφεύγοντας στην τρομοκρατία. Ταυτόχρονα, οι όποιες αυθεντικές εκφράσεις ανθρωπιάς αποσιωπώνται, γιατί δεν πουλάνε. Να προσθέσω και τη νεοελληνική μαγκιά που ταυτίζει την καλοσύνη με την αδυναμία; Γιατί σε ποια άλλη γλώσσα η λέξη αγαθός υπονοεί την κουταμάρα;

Πώς διαχειρίζεσαι τα στερεότυπα μέσα στην αφήγησή σου και ποιο είναι αυτό το οποίο ήθελες να σπάσεις πρώτο;

Τα στερεότυπα στο κείμενό μου κλονίζονται:

• Η μαμά γίνεται ο οικονομικός στυλοβάτης της οικογένειας, ενώ ο μπαμπάς ασχολείται με τα παιδιά και τα του σπιτιού.
• Το επάγγελμα δεν είναι κερδοσκοπία, αλλά ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας και αυτοέκφραση (υπήρξε η κυρίαρχη ιδέα μου).
• Η καλοσύνη μπορεί να είναι ατόφια και όχι μασκαρεμένη υστεροβουλία.
• Όσοι ντύνονται παράξενα ή διαφορετικά από τον κώδικά μας δεν είναι ύποπτοι.
• Η ανεργία ή η αναπηρία δεν αποτελούν στίγμα.

Μολονότι πραγματεύεσαι ένα δύσκολο θέμα, το μυθιστόρημά σου έχει ενταγμένο οργανικά μέσα του το χιούμορ. Πώς το χρησιμοποιείς ως όπλο στη γραφή σου, όχι μόνο στον «Κύριο Πάνου», αλλά και σε όλη σου τη συγγραφική πορεία;

Η ζωή θέλει χιούμορ, η γραφή θέλει χιούμορ, η διδασκαλία θέλει χιούμορ, η αγωγή το ίδιο. Καταλαβαίνεις… Το χιούμορ είναι επένδυση σε κάθε συνθήκη και άντληση από τους χυμούς της ζωής. Στον κύριο Πάνου ανάβλυσε με φυσικό τρόπο, σε άλλες συγγραφικές περιστάσεις το έχω παιδέψει περισσότερο.

Μετά το χιούμορ, παίρνει σειρά η μαγεία, που συνομιλεί με την πραγματικότητα. Πού σταματάει η μία και πού αρχίζει η άλλη; Και πώς συνδιαλέγονται αλήθεια και ψέμα μέσα σε ένα μαγικό πλαίσιο;

Αγαπώ το μαγικό στοιχείο, επιλέγω να το αναδεικνύω, γι’ αυτό και νιώθω οικεία στα νερά του παιδικού βιβλίου. Η πραγματικότητα αποβαίνει πνιγηρή και όλοι/-ες βρίσκουμε τις καταφυγές μας. Μουσική, λογοτεχνία, τέχνη εν γένει, όνειρα, ένα πέταγμα στη μαγεία της στιγμής είναι αντίδοτα στην πεζότητα που διηθεί τις ζωές μας. Αρκεί να αφήνουμε την πόρτα μας ανοιχτή. Έστω και μια χαραμάδα…

Αποφασίζεις να συνομιλήσεις με ένα κλασικό έργο της παιδικής λογοτεχνίας. Αν θέλεις, μπορείς να μας το αποκαλύψεις. Αν όχι, ας προσπεράσεις την ερώτηση. Τι επιλέγεις;

Μου αρέσει να αξιοποιώ τη διακειμενικότητα, το έχω ξανακάνει· για παράδειγμα στα «Δύο στόματα» με τον μύθο του Οιδίποδα και στο «Όμηρος στο πέλαγος» με τα έπη. Εδώ η αγαπημένη φιγούρα που συνομιλεί με την ιστορία του Φώντα είναι το εύρημα που θέλω να ανακαλύψουν οι αναγνώστες/-τριες. Να το απολαύσουν, όπως το απόλαυσα κι εγώ γράφοντάς το! Να χαμογελάσουν, βλέποντας την ασημόσκονη που πέφτει από τις σελίδες…

Αχ, αυτή η ασημόσκονη… Θα ήθελα το σχόλιό σου για τη δύναμη της παιδικής φαντασίας, αλλά και της φαντασίας των ενηλίκων. Νομίζω ότι σταδιακά σταματήσαμε να φανταζόμαστε και να ονειρευόμαστε, ενώ βιαζόμαστε να επιβάλουμε κάτι ανάλογο και στα παιδιά μας. Μπορούμε, άραγε, να κερδίσουμε εκ νέου το χάρισμα μιας ανακουφιστικής ονειροπόλησης, ως ισχυρό όπλο απέναντι στον κυνισμό της καθημερινότητας;

Η φαντασία θέλει ένα ελεύθερο και ξεκούραστο πνεύμα, για να ανθήσει. Χρειάζεται και την παιδική βαρεμάρα, για να τροφοδοτηθεί. Όμως, εμείς φροντίζουμε να κρατάμε πάντα απασχολημένα τα παιδιά, λες και η ανία τους είναι μομφή στην επάρκειά μας. Από την άλλη, ενήλικοι και ανήλικοι, καταφεύγουμε στην ένταση των ψηφιακών ερεθισμάτων που μας υπνωτίζουν. Η λάμψη όμως της φωτεινής οθόνης σκιάζει κάθε περιήγηση στη δική μας φαντασία. Κι όταν, για το πιο απλό ερώτημα, καταφεύγουμε στην ευκολία της Τεχνητής Νοημοσύνης, στραγγαλίζουμε τη δημιουργικότητα και την έμπνευση. Στραγγίζουμε τη δροσερή πνοή κάθε ονείρου…

Οι χαρούμενες σκέψεις μάς δίνουν φτερά. Όμως, κι αυτές με τη σειρά τους, μοιάζουν να μειώνονται μέρα με τη μέρα, μήνα με τον μήνα, χρόνο με τον χρόνο. Είσαι αισιόδοξη;

Έχω υπάρξει δύσθυμη, απαισιόδοξη, μέχρι και καταθλιπτική. Ωστόσο, ως καθηγήτρια και στη συνέχεια ως μαμά, επέλεγα συνειδητά να φωτίζω το ελπιδοφόρο και το αίσιο. Το χρωστούσα στις ανήλικες ψυχές, οι οποίες -ω του θαύματος!- υπομονετικά μου το ανταπέδιδαν. Την εμπέδωσα και η ίδια τελικά την αισιοδοξία σαν στάση ζωής. Τη φόρεσα ως σκευή, σε πείσμα των δυσκολιών και των ματαιώσεων που έχω, όπως κάθε άνθρωπος, βιώσει…

Γράφεις ότι οι αληθινές επιθυμίες μας κρύβονται στον παιδικό μας εαυτό. Είναι μια φράση που κρύβει πολλή αλήθεια. Αν έπρεπε να ανοίξεις εσύ τον δρόμο στους ενηλίκους, ζητώντας τους να αναμετρηθούν ανοιχτά με τον εαυτό τους, παιδικό και ενήλικο, ώστε να είναι όσο το δυνατόν περισσότερο ευτυχισμένοι, τι θα τους πρότεινες;

Να ξαναγίνουμε παιδιά είναι βιολογικά αδύνατο. Να χαιρόμαστε όμως σαν παιδιά είναι για μένα το στοίχημα! Να βρίσκουμε σταθερά τη φωτεινή πλευρά των πραγμάτων. Έχουμε αποκτήσει εφόδια στην ενήλικη διαδρομή μας (γνώσεις, σχέσεις, εμπειρίες, κριτήρια, δεξιότητες κ.λπ.). Ας τα στρέψουμε στην κατεύθυνση της ευγνωμοσύνης. Χρειάζεται μια καθημερινή επίγνωση των ευλογιών μας. Μια καταμέτρηση των λόγων να χαμογελάμε, όπως σαν παιδιά μετρούσαμε ευλαβικά τα παγωτά και τα μπάνια!

Πώς συνεργάστηκες με την Αιμιλία Κονταίου για την εικονογράφηση του βιβλίου;

Όμορφα! Κυρίως σταθήκαμε στο πώς θα σκιαγραφηθεί ο κύριος Πάνου, ώστε να υποψιάζει επαρκώς, χωρίς όμως να βροντοφωνάζει τη σχέση του με την πασίγνωστη μορφή της κλασικής λογοτεχνίας που διατρέχει το κείμενο.

Τι θα ήθελες να κερδίσουν τόσο ο μικρός αναγνώστης που μπορεί να διαβάζει το βιβλίο μόνος, όσο και ο γονιός που είτε θα διαβάσει το βιβλίο στο παιδί του είτε στον εαυτό του;

Να ψυχαγωγηθούν πρωτίστως, ακούγοντας τη φωνή του Φώντα και ξεχνώντας τη δική μου. Να εμπλακούν στο μυστήριο της ιστορίας. Να αιφνιδιαστούν με τη συναρμολόγηση των διάσπαρτων στοιχείων για την ταυτότητα του κ. Πάνου. Να αποδυναμώσουν το χρήμα ως κίνητρο των επαγγελματικών μας επιλογών. Να αναγνωρίσουν την αυθεντικότητα των παιδικών οραμάτων. Εξάλλου, το μότο του Φώντα είναι ότι θέλει και λίγη μαγεία η ζωή!

Κλείνω όπως υποσχέθηκα. Ποιος ήταν τελικά ο κύριος Πάνου;

Ένας αξιολάτρευτος ήρωας με ενσυναίσθηση, χιούμορ, καλοσύνη και αστραφτερό χαμόγελο. Ένας ανθρωπιστής επαγγελματίας. Ένας τολμηρός ενήλικας που ντύνεται αλλόκοτα, παίζει φλάουτο, κάνει κόλπα στο σκέιτμπορντ, αλλά πάνω απ’ όλα αρνείται να ξεπουλήσει τον παιδικό του εαυτό. Ποτέ, ποτέ! Η τελική ταύτιση δική σας…

Ποιος ήταν τελικά ο κύριος Πάνου;

Κείμενο: Κατερίνα Δημόκα | Εικονογράφηση: Αιμιλία Κονταίου | Εκδόσεις Μεταίχμιο | 9+