Στα δεκαέξι του χρόνια, ο Δημήτρης Αντωνίου είδε τη ζωή του να ανατρέπεται βίαια, όταν παρασύρθηκε από αυτοκίνητο ενώ βάδιζε στο πεζοδρόμιο με έναν φίλο του, επιστρέφοντας από το σχολείο. Μετά το τροχαίο, κινείται με αμαξίδιο, αλλά η αναπηρία του δεν ανέκοψε την έμφυτη ανάγκη του για δημιουργία και προσφορά.
Έπειτα από μια επίπονη διαδρομή αποκατάστασης και την αφοπλιστική ειλικρίνεια ενός γιατρού, που του είπε το απελευθερωτικό «έτσι είναι η ζωή» –C’est la vie–, επέστρεψε για να διεκδικήσει τα αυτονόητα δικαιώματα, ώστε να μειωθεί η οδική ανασφάλεια στην Ελλάδα.
Σπούδασε Φυσική στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και ολοκλήρωσε μεταπτυχιακές σπουδές στην Οικονομική Επιστήμη, εστιάζοντας τη διατριβή του στην πληγή των τροχαίων ατυχημάτων. Σήμερα, είκοσι χρόνια μετά, αποτελεί έναν από τους πιο σταθερούς ακτιβιστές για την οδική ασφάλεια στη χώρα.
Μέσα από τη συγγραφή βιβλίων, θεατρικών έργων και τη δημιουργία του Λέμε STOP στην οδική ανασφάλεια, ενός πρωτότυπου κόμικ, που διανέμεται δωρεάν στα σχολεία και μπορείτε να διαβάσετε εδώ, επιχειρεί να οικοδομήσει μια νέα κουλτούρα κυκλοφοριακής αγωγής στη νέα γενιά.
Το πλαίσιο της δράσης του αφορά τη συνύπαρξη στον δημόσιο χώρο, εκεί όπου συχνά οι ενήλικοι αποτυγχάνουν να δώσουν το σωστό παράδειγμα. Στη συνέντευξη που ακολουθεί, O Δημήτρης Αντωνίου μιλά για το παράλογο ρίσκο στους ελληνικούς δρόμους, την κρατική ανεπάρκεια μπροστά στα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία, τη δύναμη της κοινωνικής προσφοράς και, πάνω από όλα, για την ανάγκη εκπαίδευσης και γνώσης.
Ήσασταν 16 ετών όταν συνέβη το τροχαίο που άλλαξε τη ζωή σας. Πώς το αντιμετωπίσατε τότε, ταυτόχρονα με τη συναισθηματική αναστάτωση που ούτως ή άλλως συνοδεύει τους εφήβους;
Είχα από την πρώτη στιγμή πολλούς ανθρώπους κοντά μου που λειτουργούσαν πολύ υποστηρικτικά. Οικογένεια, φίλοι, γνωστοί, η γειτονιά, όλοι ήταν κάπου εκεί δίπλα και αυτό μου έδινε κουράγιο. Αλλά και εγώ δεν έπεσα από τα σύννεφα με το ατύχημά μου. Μεγάλωσα με πατέρα με νόσο του Πάρκινσον, οπότε ήξερα και την άλλη πλευρά της ζωής, τη δύσκολη.
Τελικά, γίνατε ακτιβιστής. Μετατρέψατε την προσωπική σας εμπειρία σε δημόσια δράση, με ομιλίες, κόμικ, graffiti, σχολικές επισκέψεις, φεστιβάλ. Πόσο θεραπευτικά λειτουργεί η ενημέρωση και η ευαισθητοποίηση του κοινού;
Μια λεπτομέρεια που δεν ξέρει ο κόσμος είναι ότι και πριν από το ατύχημα ήμουν ο ίδιος άνθρωπος και στο σχολείο και στη γειτονιά και στον αθλητισμό. Και αν δεν είχε γίνει το ατύχημα, πάλι το ίδιο θα έκανα, προφανώς σε άλλη θεματική. Το να είσαι χρήσιμος για τους γύρω σου και τον τόπο σου δεν είναι απλώς θεραπευτικό.
Είναι κάτι μοναδικό, που δίνει νόημα και σκοπό. Δεν ξημερώνει απλά μια καινούργια μέρα, αλλά ξεκινάει μια ακόμη ευκαιρία για να δώσεις και να πάρεις αγάπη. Όλοι με ρωτάνε πού βρήκα και βρίσκω τη δύναμη και τους λέω αυτό: Δοκιμάστε να προσφέρετε, να είστε χρήσιμοι, να νοιαστείτε για τους γύρω σας και θα δείτε τι δυνάμεις θα εμφανιστούν.
Οι δράσεις σας οργανώνονται υπό την ομπρέλα του C’est la vie. Γιατί επιλέξατε αυτή τη φράση και τι σημαίνει για εσάς σήμερα, είκοσι χρόνια μετά το ατύχημα;
Από μικρός αγαπούσα την αλήθεια. Και η αλήθεια είναι ότι παρακολουθούσα όλα τα παιδιά να μεγαλώνουμε με μία «παραπληροφόρηση», να το πω ευγενικά. Καλοπροαίρετη μεν, με επιπτώσεις δε.
Γιατί όταν τα παιδιά μεγαλώνουν με τη βαθιά πεποίθηση ότι όλα θα πάνε καλά και η ζωή είναι ένας όμορφος παιδότοπος, αυτό κάποια στιγμή θα γκρεμιστεί και θα τραυματίσει.
Αυτή λοιπόν η φράση, που σημαίνει «Έτσι είναι η ζωή», ήταν ο τρόπος του γιατρού στη Σουηδία, όπου πήγα λίγους μήνες μετά το ατύχημά μου, να μου ανακοινώσει αυτό που ανέβαλαν να μου ανακοινώσουν οι γιατροί στην Ελλάδα.
Το μη αναστρέψιμο και μόνιμο αποτέλεσμα στην υγεία μου και τη ζωή μου. Την εκτίμησα την ειλικρίνεια και τη φράση του γιατρού με το «C’est la vie» και έκτοτε την έκανα σημαία. Ένα απελευθερωτικό μήνυμα για μια μεγάλη αλήθεια. Έτσι είναι η ζωή.
Πώς είναι σήμερα η κατάσταση έξω από τα σχολεία; Πώς επιτυγχάνεται η ασφαλής μετακίνηση των παιδιών; Γονείς και εκπαιδευτικοί σέβονται τους κανόνες;
Νομίζω ότι η κοινωνία μας αυτή την περίοδο είναι σε μια κατάσταση έντονης εξελικτικής διαδικασίας. Παρατηρούνται μεγάλες διαφορές από σχολείο σε σχολείο, από γειτονιά σε γειτονιά και φυσικά από γονείς σε γονείς. Επισκέπτομαι σχολεία σε όλη την Ελλάδα εδώ και πολλά χρόνια, τα τελευταία πιο εντατικά, στο πλαίσιο του Safe Roads project της Hellas Direct.
Βλέπω ξεκάθαρες διαφορές. Υπάρχουν αυτοί που δεν μπορούν να διανοηθούν να μη φοράνε ζώνη τα παιδιά τους, που ψάχνουν τις διαβάσεις και έχουν μια σχετική υπομονή. Φυσικά, όμως, υπάρχει και η άλλη, πολύ δυσάρεστη, πλευρά.
Υπάρχουν και εκείνοι που φέρνουν τα παιδιά στο σχολείο μες στα νεύρα και στη βιασύνη. Συναντάμε παιδιά στο μηχανάκι χωρίς κράνος, παιδιά που οριακά πηδούν από το αυτοκίνητο. Ακόμη έχουμε δρόμο μπροστά μας για να μιλήσουμε για ασφαλή μετακίνηση.
Η οδική παιδεία στην Ελλάδα καλλιεργείται εν πολλοίς στην οικογένεια. Μήπως τελικά το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι η οδική συμπεριφορά των ενηλίκων, που δίνουν το κακό παράδειγμα, ανεξαρτήτως μέσου μετακίνησης; Πώς βλέπετε την κατάσταση στους δρόμους και την ποιότητα της οδήγησης στην Ελλάδα;
Είναι λίγο πιο σφαιρικό το ζήτημα. Ο επιθετικός, ανυπόμονος οδηγός είναι αυτός που στο σούπερ μάρκετ θα σου «κλέψει» τη σειρά, στο φαρμακείο θα κάνει πως έχει μια ερώτηση για να μπει μπροστά και θα κλείσει μια λωρίδα στον δρόμο για να πεταχτεί να πάρει καφεδάκι.
Αισθάνομαι ότι αυτή την περίοδο, τα νεύρα και η ψυχολογική υγεία των περισσότερων πάνε από το κακό στο χειρότερο, οπότε αυτό βγαίνει και προς τα έξω. Επίσης, έχει γίνει πολύ εύκολο σε αρκετούς να βάζουν σε κίνδυνο τη ζωή τους και τη ζωή των άλλων.
Η ανάληψη ρίσκου είναι πλέον ψωμοτύρι, αλλά με έναν παράλογο τρόπο. Ακόμη και στο καζίνο, το ρίσκο να βάλει κάποιος τα χρήματά του στο κόκκινο στη ρουλέτα έχει πολύ μεγαλύτερο νόημα. Λες ότι αν βγει κόκκινο με 49% διπλασιάζει το ποσό.
Στον δρόμο, ο άλλος ξεκινάει προσπέραση σε διπλή γραμμή χωρίς να έχει ορατότητα, για να περάσει μια νταλίκα και λίγα μέτρα μετά να σταματήσει σε κόκκινο φανάρι. Ρίσκο χωρίς λόγο, χωρίς νόημα, χωρίς σκοπό. Και όλο αυτό πιθανολογώ ότι συμβαίνει γιατί έχει υποτιμηθεί η αξία της ζωής.
Στα σχολεία μιλάτε σε παιδιά και εφήβους για την οδική ασφάλεια. Τι σχέση έχουν σήμερα τα παιδιά με την οδική εκπαίδευση; Τι ξέρουν, τι αγνοούν και τι τα εντυπωσιάζει;
Ξέρουν πολλά περισσότερα από όσα ξέραμε εμείς, 20 χρόνια πριν. Έχουν καλύτερη σχέση με το κράνος και τη ζώνη, γιατί αρκετοί τα χρησιμοποιούν και στα ποδήλατά τους και στο πατίνι. Αγνοούν όλα όσα αγνοούμε και οι ενήλικοι. Δεν ξέρουν τι σχέση έχει η ψυχολογία και η οδική ασφάλεια, δεν έχουν αντίληψη των νόμων της φυσικής σε σχέση με όσα γίνονται στον δρόμο και εντυπωσιάζονται όταν καταλαβαίνουν αλήθειες που ξέρουν ότι δεν τις έχουν καταλάβει οι γονείς τους.
Θεωρείτε ότι χρειάζεται να ενταχθεί σε σταθερή, καθολική βάση η οδική εκπαίδευση στο σχολείο; Με ποιους τρόπους θα μπορούσε αυτό να γίνει εφικτό;
Η οδική ανασφάλεια είναι το μεγαλύτερο πρόβλημα αυτή τη στιγμή για τους νέους στην Ελλάδα. Είναι τεράστια τα νούμερα όσων θα τραυματιστούν σοβαρά, όσων θα χάσουν τη ζωή τους, όσων θα τραυματιστούν ελαφριά και θα χάσουν τη δουλειά τους, όσων θα μπουν φυλακή και όσων θα τραυματιστούν ψυχολογικά. Τα νούμερα είναι αδιανόητα.
Άρα ναι, αντιμετώπιση του ζητήματος μέσω της εκπαίδευσης. Θα πρέπει να προκηρύξει το Υπουργείο έναν διαγωνισμό. Έπειτα, εκπαιδευτικοί και ερευνητές θα μελετήσουν, θα σχεδιάσουν και θα καταθέσουν προτάσεις για έναν εκπαιδευτικό οδηγό με σχέδιο και δράση για κάθε εκπαιδευτική βαθμίδα. Μετά θα μπορεί να ξεκινήσει, σε κάποια σχολεία πρώτα πιλοτικά και μετά καθολικά, μάθημα κυκλοφοριακής αγωγής.
Πώς σας αντιμετωπίζουν τα παιδιά στις ομιλίες σας, ανάλογα με την ηλικία τους; Τι αλλάζει από το δημοτικό στο γυμνάσιο και στο λύκειο; Ειδικά στους εφήβους, εντοπίζετε ακόμα την έμφυτη άγνοια κινδύνου, που μπορεί να έχει ολέθρια αποτελέσματα;
Τα παιδιά είναι οι απόλυτοι καθρέφτες. Τα σέβομαι απόλυτα και τα νοιάζομαι, με έναν τρόπο που τον αντιλαμβάνονται και εκτιμούν πλήρως. Δεν τους υποτιμώ ούτε στο απειροελάχιστο. Ίσα ίσα, τρέφω στα παιδιά και στους νέους μεγαλύτερη εκτίμηση και εμπιστοσύνη απ’ ό,τι στους γονείς τους. Μόλις το νιώσουν και το πιστέψουν, είναι 100% συγκεντρωμένοι.
Όσο για την άγνοια κινδύνου, και αυτό είναι υπό συζήτηση. Είναι λάθος να τους μιλάμε για το μέλλον, ενώ τα παιδιά ζουν στο παρόν. Αν τους πεις τι μπορεί να συμβεί σε 10 χρόνια, δεν το πιάνουν. Αν τους πεις τι μπορεί να συμβεί σήμερα το απόγευμα πηγαίνοντας στο κολυμβητήριο, θα το καταλάβουν πολύ καλύτερα.
Η επιλογή του κόμικ ως μέσου επικοινωνίας της εμπειρίας σας βοηθάει τη σύνδεση με τους μαθητές;
Το κόμικ ως μέσο αλλά και η ιστορία που διαδραματίζεται στις σελίδες του είναι με διαφορά η ομορφότερη ιδέα της ζωής μου. To δύσκολο και ευαίσθητο θέμα των τροχαίων ατυχημάτων απέκτησε ενδιαφέρον, μπήκε σε ωραία πλοκή με έξυπνους χαρακτήρες, διαβάζεται ευχάριστα, ενώ ταυτόχρονα είναι πλούσιο σε ουσία και μηνύματα.
Και φυσικά η ιδέα να παίρνουν ένα τόσο καλοδουλεμένο έργο ως δώρο είναι κάτι μαγικό στα μάτια των μαθητών. Ένα πολύτιμο για αυτούς δώρο που, όσο το έχουμε κάπου να το βλέπουν και να το θυμούνται, σημαίνει ότι είμαστε παρέα στην προσπάθεια για να πούμε μαζί ΣΤΟΠ στην Οδική Ανασφάλεια.
Πώς κινείται σήμερα στην Ελλάδα ένας άνθρωπος με αμαξίδιο; Έχει υπάρξει κάποια ριζική αλλαγή στον δημόσιο χώρο;
Από πόλη σε πόλη είναι τεράστιες οι διαφορές, όπως επίσης από δήμο σε δήμο. Άρα δεν μπορούμε να μιλήσουμε γενικευμένα με ασφάλεια. Έχουν δημιουργηθεί αρκετές ράμπες σε πολλές πόλεις για τον απλό λόγο ότι είναι βασικό προαπαιτούμενο για τα προγράμματα ΕΣΠΑ που παίρνουν οι δήμοι για αναπλάσεις.
Αν δεν το απαιτούσε η Ευρώπη στις χρηματοδοτήσεις της, δεν θα είχαμε καμία ράμπα. Όπου όμως δεν έρχονται χρήματα από ευρωπαϊκά προγράμματα, εκεί δεν έχουμε καμία μα καμία πρόοδο. Πώς γίνεται να μην υπάρχει ούτε ένα λεωφορείο ΚΤΕΛ προσβάσιμο για χρήστες αναπηρικών αμαξιδίων; Ούτε ένα όμως. Και φυσικά κατά παραβίαση της σύμβασης του ΟΗΕ για τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Μπορούν τα παιδιά να αντιληφθούν τι σημαίνει για ένα άτομο με κινητική αναπηρία να δυσκολεύεται ακόμα και να βγει από το σπίτι του;
Για αρχή, πρέπει κάποιος να καταλάβει γιατί τα άτομα με αναπηρία δεν βγαίνουν από το σπίτι τους. Και αυτό δεν το γνωρίζουν 99 στους 100 ενήλικοι: Γιατί για να βγει από το σπίτι, ένας κινητικά ανάπηρος πρέπει να έχει ένα καλό αναπηρικό αμαξίδιο που ανταποκρίνεται στις ανάγκες του.
Και το κράτος δεν παρέχει αυτή την ελάχιστη αλλά τεράστιας σημασίας για τους ανάπηρους πολίτες παροχή. Δεύτερον, πολλοί κινητικά ανάπηροι χρειάζονται συνοδό, κάτι που επίσης δεν καλύπτει το κράτος. Οι προσωπικοί βοηθοί που διαφημίζονται, είναι ελάχιστοι σε σχέση με όσους τους χρειάζονται.
Άρα, το παιδί και όλοι πρέπει να καταλάβουμε ότι χιλιάδες άτομα με αναπηρία, για να φτάσουν στη ράμπα, πρέπει πρώτα να βρουν τρόπο να βγουν από το σπίτι. Από εκεί και πέρα, ξεκινούν άλλοι Γολγοθάδες, ανάλογα με τον κόσμο και τις καλές ή κακές συνήθειες. Εγώ, δυστυχώς, ζω σε γειτονιά με 700 παρκαρισμένα ΙΧ στα πεζοδρόμια και τους πεζούς να προχωρούν στον δρόμο.
Αν μπορούσατε να αλλάξετε αύριο τρία πράγματα στους ελληνικούς δρόμους, ποια θα ήταν αυτά;
Καταρχάς, μείωση των ορίων ταχύτητας μέσα στις πόλεις στα 20 χλμ/ώρα. Έχουμε προλάβει με τη σύντροφό μου, που οδηγεί, δεκάδες ατυχήματα που θα συνέβαιναν αν πήγαινε με 30 και όχι με 15, όπως πηγαίνει πάντα μέσα στην πόλη.
Έπειτα, κάμερες παντού για διασφάλιση του ΚΟΚ σε σοβαρές παραβάσεις. Και τέλος, τριπλασιασμός σε αριθμό και σε ποιότητα των Μέσων Μαζικής Μεταφοράς.
Μέσα στα χρόνια που δραστηριοποιείστε, είδατε αλλαγές προς το καλύτερο; Εντοπίσατε, επίσης, σημεία όπου η Πολιτεία χωλαίνει σοβαρά;
Η γνώση είναι πρώτη, ανεκτίμητη και κάνει τη διαφορά. Χρειάζεται να δοθεί έμφαση στην πληροφορία που μπορεί να σου σώσει τη ζωή. Ας μάθουμε μετά πώς να βγάζουμε χρήματα ή πώς να μαζεύουμε likes. Οι νέοι σήμερα έχουν σαφώς μεγαλύτερη πρόσβαση στη γνώση. Το μόνο άγχος μου είναι να μη χαθούν στην άπειρη άχρηστη πληροφορία.
Σήμερα, βλέπω δεκάδες παιδιά πάνω στο ποδήλατο να φοράνε κράνος. Αυτά τα παιδιά, που έχουν καταλάβει ότι αν πέσουν από το ποδήλατο το κράνος θα τους προστατεύσει, δεν υπάρχει περίπτωση μια μέρα να οδηγήσουν μηχανή και να μη φορέσουν κράνος. Όταν εγώ έκανα ποδήλατο 20 χρόνια πριν, δεν ήξερα ότι υπάρχει στην αγορά κράνος για ποδηλάτες.
Όσο για την πολιτεία, νομίζω ότι είναι λίγο μπερδεμένη. Δεν έχει πλέον τον ρόλο καθοδηγητή. Δεν νιώθει τον παλμό και τις ανάγκες του κόσμου. Απλώς προσπαθεί να διαχειριστεί κρίσεις και προβλήματα. Δεν είναι λίγο, αλλά ούτε αρκετό.
Τι χρειάζεται να αλλάξει ουσιαστικά στον δημόσιο διάλογο για την οδική ασφάλεια, ώστε να δούμε μετρήσιμα θετικά αποτελέσματα; Είστε αισιόδοξος για το μέλλον;
Όπως είπα και πριν, γνώση χρειάζεται. Και δεν την έχουμε ακόμη. Όταν καταλάβουμε γιατί είμαστε αυτοί οι οδηγοί που είμαστε, τότε θα αρχίσουν τα αποτελέσματα. Δεν σκοτώθηκε ο τάδε γιατί έτρεχε ή γιατί είχε καταναλώσει αλκοόλ. Αυτός είναι ο τρόπος που έχασε τη ζωή του.
Η ερώτηση είναι γιατί έτρεχε τόσο ή γιατί οδήγησε ενώ ήξερε ότι θα πιει. Είχε αυτοκτονικές τάσεις; Όχι, αγαπούσε τη ζωή του, δούλευε, δημιουργούσε, ερωτευόταν. Άρα γιατί έκανε αυτές τις επικίνδυνες επιλογές; Δεν μπορούσε να διαχειριστεί κάποια συναισθήματά του; Δεν υπολόγιζε σωστά τις πιθανότητες;
Αυτές τις ερωτήσεις πρέπει να αρχίσουμε να κάνουμε και αυτή τη γνώση πρέπει να αποκτήσουμε. Είμαι αισιόδοξος για το μέλλον, αλλά όχι τόσο για το κοντινό. Η γνώση και η κατανόηση είναι σαν σκάλα. Για να φτάσεις στο 20ό σκαλοπάτι, πρέπει πρώτα να περάσεις από το 5ο σκαλοπάτι και μετά από το 6ο κ.λπ. Εμείς ακόμη προσπαθούμε να καταλάβουμε γιατί πρέπει να φοράμε ζώνη ή κράνος σε αποστάσεις κοντινές στο σπίτι μας.
