Η Διεθνής Αμνηστία, με τη νέα έκθεσή της για την πρόσβαση στην άμβλωση στην Ευρώπη («When rights aren’t real for all: the struggle for abortion access in Europe»), διαπιστώνει ότι το κατοχυρωμένο δικαίωμα στην άμβλωση δεν αντιστοιχεί πάντοτε σε πραγματική, ισότιμη και ασφαλή πρόσβαση για όλες τις γυναίκες.
Σε μια ήπειρο όπου το νομικό πλαίσιο έχει σε μεγάλο βαθμό εκσυγχρονιστεί, υπάρχουν πρακτικά, διοικητικά, ιατρικά και ιδεολογικά εμπόδια τα οποία περιορίζουν τη δυνατότητα των γυναικών να ασκήσουν το δικαίωμα αυτό εγκαίρως, κοντά στον τόπο κατοικίας τους και χωρίς οικονομική επιβάρυνση.
Παράλληλα, η οργάνωση εντοπίζει την παρουσία ενός συντονισμένου, διακρατικού, συντηρητικού ρεύματος που επιχειρεί να επανεισάγει την άμβλωση στη δημόσια σφαίρα ως «αμφισβητήσιμη» πρακτική, παρά τη μακρόχρονη αναγνώρισή της ως υπηρεσίας αναπαραγωγικής υγείας.
Το ρεύμα αυτό αξιοποιεί γλώσσα περί «προστασίας της οικογένειας» και «δημογραφικής ανόρθωσης» για να μετατοπίσει το κέντρο βάρους του δημοσίου διαλόγου από τα δικαιώματα των γυναικών σε μια εθνικιστική και βαθιά πατριαρχική ρητορική.
Ευρωπαϊκή εικόνα
Στην ευρωπαϊκή κλίμακα η έκθεση καταγράφει μια διπλή πραγματικότητα. Υπάρχουν χώρες που τα τελευταία χρόνια διεύρυναν ή κατοχύρωσαν σαφέστερα το δικαίωμα (Ιρλανδία, Βόρεια Ιρλανδία, Σαν Μαρίνο, σκανδιναβικά κράτη με απλούστερες διαδικασίες). Ταυτόχρονα, όμως, εξελίσσονται τρεις παράλληλες τάσεις που μειώνουν την αποτελεσματικότητα του δικαιώματος:
-
Πλεονάζουσες ιατρικές ή διοικητικές απαιτήσεις: υποχρεωτικές παραπομπές, πρόσθετες εξετάσεις, αναμονές και διαδικασίες που δεν υπηρετούν την υγεία της γυναίκας αλλά καθυστερούν την πράξη και αυξάνουν το κόστος. Όταν επιβάλλεται «περίοδος αναμονής» χωρίς ιατρικό λόγο, η γυναίκα μπορεί να περάσει σε επόμενη εβδομάδα κύησης και να χρειαστεί πιο σύνθετη ή ακριβή διαδικασία. Ή να μην μπορέσει να ολοκληρώσει την άμβλωση.
-
Ευρεία επίκληση αντίρρησης συνείδησης από επαγγελματίες υγείας: σε ορισμένα συστήματα η άρνηση δεν λειτουργεί ως εξαίρεση, με αποτέλεσμα η γυναίκα να πρέπει να αναζητήσει άλλη δομή ή να στραφεί στον ιδιωτικό τομέα. Η αντίρρηση συνείδησης είναι ατομικό δικαίωμα κάθε γιατρού, αλλά δεν είναι λόγος για να μην προσφέρει μια ολόκληρη δημόσια μονάδα την υπηρεσία· γι’ αυτό απαιτείται υποχρεωτική παραπομπή σε άλλον γιατρό ή άλλη μονάδα.
-
Ιδεολογικές και επικοινωνιακές παρεμβάσεις που επιχειρούν να μετατοπίσουν την άμβλωση από το πεδίο της υγείας στο πεδίο της «ηθικής αξιολόγησης», αναζωπυρώνοντας τον στιγματισμό. Σε αρκετές χώρες εμφανίζονται οργανωμένες ψηφιακές καμπάνιες κατά της άμβλωσης, οι οποίες στοχοποιούν ιδίως τις νεότερες γυναίκες.
Οι συνέπειες αυτών των τριών τάσεων είναι βαρύτερες για συγκεκριμένες ομάδες: γυναίκες με χαμηλά εισοδήματα, γυναίκες που ζουν εκτός μεγάλων πόλεων, μετανάστριες, Ρομά ή γυναίκες που ήδη υφίστανται διακρίσεις.
Η θέση της Ελλάδας
Η Ελλάδα ανήκει στις χώρες που έχουν νωρίς θεσπίσει σαφές νομικό πλαίσιο. Με τον ν. 1609/1986 επιτρέπεται η εθελούσια διακοπή κύησης έως τη 12η εβδομάδα, με πρόβλεψη για μεγαλύτερα όρια σε περιπτώσεις βιασμού ή αιμομιξίας και σε περιπτώσεις σοβαρών εμβρυϊκών ανωμαλιών. Για την εποχή της θέσπισής του ο νόμος αυτός ήταν εκ των προοδευτικών στην Ευρώπη και εξακολουθεί να θεωρείται σαφής ως προς το δικαίωμα.
Ωστόσο, στο επίπεδο της πραγματικής πρόσβασης προκύπτουν τα εξής προβλήματα:
-
Γεωγραφική ανισοκατανομή υπηρεσιών: οι ασφαλείς αμβλώσεις παρέχονται κατά βάση σε μεγάλα δημόσια μαιευτήρια και σε ιδιωτικές κλινικές των δύο μεγάλων αστικών κέντρων. Περιφερειακά νοσοκομεία, νησιωτικές περιοχές ή ορισμένες ζώνες της Δυτικής και Βόρειας Ελλάδας δεν διαθέτουν πάντοτε σταθερή δυνατότητα. Αυτό αντιστοιχεί ακριβώς στην κατηγορία των «γεωγραφικών ανισοτήτων» που περιγράφει η έκθεση.
-
Εκτεταμένη επίκληση αντίρρησης συνείδησης σε δημόσιες δομές: σε ορισμένα νοσοκομεία η άρνηση του ιατρικού προσωπικού δεν εμφανίζεται ως μεμονωμένη περίπτωση αλλά ως επαναλαμβανόμενο εμπόδιο (Σάμος). Το αποτέλεσμα είναι η παραπομπή της γυναίκας σε άλλη δομή ή η μεταφορά της διαδικασίας στον ιδιωτικό τομέα με οικονομικό κόστος. Η πρόσβαση, λοιπόν, μπορεί να εμποδίζεται παρά τη νομική κατοχύρωση. Ελλείπει, δυστυχώς, η δημόσια, διαφανής καταγραφή του αριθμού των επαγγελματιών υγείας που επικαλούνται αντίρρηση, οπότε το μέγεθος του εμποδίου μάλλον υποτιμάται.
-
Διατήρηση ενός καθαρά ιατροκεντρικού και χειρουργικού μοντέλου: η άμβλωση στην πράξη παραμένει κυρίως χειρουργική πράξη με συμμετοχή γυναικολόγου και αναισθησιολόγου, γεγονός που ανεβάζει τον απαιτούμενο χρόνο και το κόστος. Η φαρμακευτική άμβλωση, αν και διεθνώς αναγνωρισμένη ως ασφαλής και οικονομικότερη, δεν έχει ενσωματωθεί επαρκώς στα δημόσια νοσοκομεία.
-
Ανεπαρκής σεξουαλική αγωγή και πρόσβαση σε αντισύλληψη: Η Διεθνής Αμνηστία συνδέει την πραγματική απόλαυση του δικαιώματος με τις γενικότερες πολιτικές αναπαραγωγικής υγείας. Στην Ελλάδα, η σεξουαλική αγωγή είναι αποσπασματική, η ενημέρωση για σύγχρονα αντισυλληπτικά μέσα δεν είναι καθολική και έτσι διατηρούνται υψηλά ποσοστά ανεπιθύμητων κυήσεων, ιδίως σε νεότερες ηλικίες.
Κατά συνέπεια, η δυσκολία στην ελληνική περίπτωση δεν βρίσκεται στο γράμμα του νόμου, αλλά στη δυνατότητα της γυναίκας να βρει ή όχι έγκαιρα, κοντά στον τόπο διαμονής της και χωρίς οικονομική επιβάρυνση μια δομή που θα εκτελέσει την άμβλωση. Η έλλειψη εχεμύθειας σε μικρές κοινωνίες λειτουργεί επιπλέον ως παράγοντας αποτροπής.
Πολιτικό και ιδεολογικό περιβάλλον
Η έκθεση επισημαίνει ότι σε ευρωπαϊκό επίπεδο έχει αναπτυχθεί ένα καλά οργανωμένο, συχνά διακρατικά δικτυωμένο συντηρητικό ρεύμα, το οποίο προσπαθεί να επαναφέρει την άμβλωση στο επίπεδο της «δημόσιας ηθικής» και να μεταθέσει την έμφαση από τα δικαιώματα των γυναικών σε άλλες προτεραιότητες (δημογραφία, «παραδοσιακές αξίες», θρησκευτική ηθική). Στην Ελλάδα η τάση αυτή συναντά μια ήδη υπαρκτή ρητορική περί «αντιστροφής του δημογραφικού» και συχνές παρεμβάσεις εκκλησιαστικών ή άλλων φορέων.
Όταν το κράτος προβάλλει την ανάγκη αύξησης των γεννήσεων χωρίς να διασφαλίζει καθολική, δωρεάν και κοντινή πρόσβαση σε άμβλωση και αντισύλληψη, δημιουργεί μια αντίφαση: από τη μία καλεί τις γυναίκες να τεκνοποιήσουν, από την άλλη μεταθέτει επάνω τους το βάρος της διαχείρισης μιας ανεπιθύμητης κύησης. Αυτή η αντίφαση είναι που οδηγεί τη Διεθνή Αμνηστία στο συμπέρασμα ότι το δικαίωμα στην άμβλωση δεν είναι πραγματικό για όλες. Οι προνομιούχες γυναίκες, με οικονομική δυνατότητα ή/και κάτοικοι πόλεων, μπορούν να καλύψουν την άμβλωση ιδιωτικά. Οι υπόλοιπες αναγκάζονται να καθυστερήσουν, να μετακινηθούν ή να συνεχίσουν μια κύηση που δεν επιθυμούν.
Αναγκαίες παρεμβάσεις για την ελληνική πραγματικότητα
Αν οι ελληνικές αρχές θελήσουν να εναρμονίσουν την πράξη με το επίπεδο δικαιωμάτων που περιγράφει η έκθεση, τα βήματα που προκύπτουν είναι συγκεκριμένα:
-
Συστηματική χαρτογράφηση όλων των δημόσιων δομών που παρέχουν άμβλωση, ανά Υγειονομική Περιφέρεια, και δημοσιοποίηση των στοιχείων, με υποχρεωτική επικαιροποίηση ώστε οι γυναίκες να γνωρίζουν ποια μονάδα εξυπηρετεί την περιοχή τους.
-
Καθιέρωση υποχρεωτικής παραπομπής σε άλλον ιατρό ή άλλη μονάδα σε περίπτωση επίκλησης αντίρρησης συνείδησης, ώστε η άρνηση του ενός επαγγελματία να μη συνεπάγεται άρνηση του νοσοκομείου. Η παραπομπή πρέπει να είναι εντός του δημόσιου συστήματος και χωρίς κανένα πρόσθετο κόστος.
-
Γενίκευση της φαρμακευτικής άμβλωσης στα δημόσια νοσοκομεία, ώστε να μειωθεί το κόστος και να διευρυνθεί γεωγραφικά η πρόσβαση, με κατάλληλη εκπαίδευση προσωπικού και σαφή πρωτόκολλα παρακολούθησης
-
Ενίσχυση της σεξουαλικής αγωγής και της πρόσβασης σε αντισύλληψη στα σχολεία και στις υπηρεσίες υγείας, ώστε να περιοριστούν οι ανεπιθύμητες κυήσεις,
-
ειδική μέριμνα για ανασφάλιστες, μετανάστριες και γυναίκες σε νησιωτικές ή αγροτικές περιοχές, δηλαδή για τις ομάδες που η ίδια η έκθεση αναγνωρίζει ως περισσότερο εκτεθειμένες. Να προβλεφθεί, επίσης, ρητά ότι η έλλειψη νομιμοποιητικών εγγράφων δεν αποκλείει την πρόσβαση σε ασφαλή άμβλωση.
Οι παρεμβάσεις αυτές συνάδουν πλήρως με τις βασικές κατευθύνσεις της Διεθνούς Αμνηστίας προς τα ευρωπαϊκά κράτη: αποποινικοποίηση όπου απαιτείται, άρση των πρακτικών εμποδίων, εξασφάλιση ασφαλούς, προσβάσιμης και οικονομικά εφικτής άμβλωσης για όλες τις γυναίκες, ανεξάρτητα από τόπο διαμονής, εισόδημα ή διοικητικό καθεστώς.
Το πλήρες κείμενο της έκθεσης, με τα αριθμητικά δεδομένα και τις επιμέρους εθνικές καταγραφές, είναι διαθέσιμο στη διεύθυνση:
https://www.amnesty.org/en/documents/eur01/0275/2025/en/
