Μάρτα Μπάρτολ: «Η τεχνητή νοημοσύνη δεν μπορεί να αισθανθεί ούτε να μοιραστεί συναισθήματα»

Highlights

Ένα κορίτσι ψάχνει τον σκύλο του και, μέσα στην αγωνία του, προσέχει κάποιον που χρειάζεται βοήθεια. Ένα αγόρι ανυπομονεί να φτάσει στους παππούδες του, αλλά το ταξίδι όλο παρατείνεται. Ένα άλλο αγόρι θυμώνει με τη φίλη του που άνοιξε το κλουβί και άφησε το αγαπημένο του πουλάκι να φύγει. Η Σλοβένα καλλιτέχνιδα και εικονογράφος Μάρτα Μπάρτολ αφηγείται αυτές τις ιστορίες χωρίς να γράψει ούτε μια λέξη.

Κι εμείς, παιδιά και μεγάλοι, διαβάζουμε τις εικόνες της, τις παρατηρούμε ξανά και ξανά, επιστρέφουμε σε προηγούμενες σελίδες, ανακαλύπτουμε λεπτομέρειες που ίσως μας ξέφυγαν στην πρώτη οπτική ανάγνωση. Παράλληλα, συζητάμε για όσα συμβαίνουν στους ήρωες, συνδέοντάς τα με όσα έχουμε ζήσει οι ίδιοι.

Η Μάρτα Μπάρτολ συστήθηκε στο ελληνικό κοινό μέσα από τα σιωπηρά βιβλία (ή βουβά εικονοβιβλία/silent books) «Μικρές πράξεις καλοσύνης», «Φτάνουμε επιτέλους;» και «Μια συγγνώμη», που κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Μεταίχμιο. Η ίδια γνωρίζει καλά πόσο μπορεί να επηρεάσει ένα παιδί η στάση ενός ενηλίκου. Κατά τη διάρκεια των μαθητικών της χρόνων γνώρισε την απαξίωση και τον εκφοβισμό. Ήταν τυχερή, γιατί βρέθηκε στον δρόμο της μια δασκάλα που πίστεψε στις δυνατότητές της. Σήμερα, όταν δουλεύει με παιδιά, προσέχει ιδιαίτερα τα πιο ήσυχα, τα πιο ντροπαλά.

Με αφορμή την επίσκεψή της στην Ελλάδα και το καινούργιο της βιβλίο, συζητήσαμε για την πορεία της μέχρι να γίνει εικονογράφος, για το δικαίωμα κάθε παιδιού να διαβάζει με τον δικό του τρόπο και για τον χρόνο που χρειάζεται η συγχώρεση. Και όταν η κουβέντα έφτασε στην τεχνητή νοημοσύνη, η Μάρτα Μπάρτολ υπερασπίστηκε με πάθος τη δουλειά των δημιουργών: τις ώρες εργασίας, την αφοσίωσή τους στο έργο, την αβεβαιότητα κάθε σταδίου δημιουργίας και, βέβαια, τη χαρά τού να βλέπεις κάτι να παίρνει ζωή μέσα από τα χέρια σου.

Πώς θα συστηνόσασταν στους αναγνώστες στην Ελλάδα που σας γνωρίζουν για πρώτη φορά; 

Θα ήθελα πρώτα να χαιρετήσω τους αναγνώστες σας! Με λένε Μάρτα, είμαι από τη Σλοβενία και είμαι συγγραφέας και εικονογράφος. Η φύση και τα ζώα αποτελούν για μένα ανεξάντλητη πηγή έμπνευσης. Ποτέ δεν είχα φανταστεί ότι θα εικονογραφούσα βιβλία και θα δημιουργούσα δικές μου ιστορίες. Χαίρομαι, όμως, που η ζωή είχε άλλα σχέδια για μένα.

Πράγματι, οι σπουδές και η επαγγελματική σας πορεία σάς οδήγησαν σε αρκετές διαφορετικές κατευθύνσεις προτού ασχοληθείτε επαγγελματικά με την εικονογράφηση. Τι σας βοήθησε τελικά να βρείτε τον δρόμο σας;

Η πορεία μου έως εδώ είχε αρκετές στροφές. Από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου, αγαπούσα το σχέδιο, τη ζωγραφική και τη δημιουργία.

Όταν τελείωνα τη βασική εκπαίδευση, ήθελα να γίνω σχεδιάστρια μόδας. Μια σύμβουλος στο σχολείο, όμως, μου είπε ότι δεν είχα τις ικανότητες και ότι δεν θα τα κατάφερνα ποτέ. Στενοχωρήθηκα πολύ. Αργότερα έμαθα ότι υπήρχαν αρκετές διαθέσιμες θέσεις στη σχολή. Αλλά η αυτοεκτίμησή μου είχε καταρρακωθεί. Και κάπως έτσι, δεν ακολούθησα το όνειρο της εφηβείας μου.

Προτού γίνω εικονογράφος, λοιπόν… Σπούδασα αρχικά κατασκευή πατρόν ενδυμάτων. Έπειτα σπούδασα οικονομικά και διοίκηση επιχειρήσεων και εργάστηκα για ένα μικρό χρονικό διάστημα σε αυτόν τον τομέα. Σύντομα, όμως, κατάλαβα ότι δεν μου ταίριαζε.

Στη συνέχεια, η ζωή με οδήγησε στην τέχνη και στη δημιουργία. Κοιτάζοντας πίσω, σκέφτομαι πως εκείνη η απόφαση ήθελε θάρρος. Κανείς δεν μου εγγυόταν ότι θα τα κατάφερνα ως καλλιτέχνιδα. Χαίρομαι, όμως, που πήρα το ρίσκο. Όταν ολοκλήρωσα το μεταπτυχιακό μου στην Ακαδημία Καλών Τεχνών και Σχεδιασμού της Λιουμπλιάνας, ένιωσα πως είχα επιτέλους βρει τη θέση μου σε αυτόν τον κόσμο.

Ζήσατε δύσκολα σχολικά χρόνια. Μα συναντήσατε μια δασκάλα που πίστεψε σε εσάς. Πώς επηρεάζει  η εμπειρία σας τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζετε σήμερα τα παιδιά και τη δημιουργικότητά τους;

Τα χρόνια του σχολείου ήταν αρκετά δύσκολα και τραυματικά. Δεχόμουν εκφοβισμό από συμμαθητές μου, αλλά και από έναν εκπαιδευτικό. Η υπεύθυνη της τάξης μου, όμως, υπήρξε σωτήρια για μένα. Με ενθάρρυνε διαρκώς και αντιλαμβανόταν τις δυνατότητές μου. Ήμουν αρκετά ντροπαλή και λιγομίλητη, αλλά στην τάξη της ένιωθα άνετα και ασφαλής.

Όταν κάνω εργαστήρια με παιδιά, αφήνω στην άκρη τη δική μου εμπειρία. Δεν θέλω να κρίνω κανέναν, γιατί ποτέ δεν ξέρω τι μπορεί να περνάει. Νομίζω, όμως, πως αναγνωρίζω τα ήσυχα και ντροπαλά παιδιά. Θέλω να τα προσεγγίζω με ιδιαίτερη τρυφερότητα. Μέχρι σήμερα έχω καλές εμπειρίες από τη δουλειά μου με τα παιδιά. Χαίρομαι να τα γνωρίζω και να τα βλέπω να δημιουργούν.

Το πρώτο σας βιβλίο χωρίς λόγια ξεκίνησε ως μεταπτυχιακή εργασία. Τι σας οδήγησε στην αφήγηση μιας ιστορίας αποκλειστικά μέσα από εικόνες και πώς αποφασίζετε τι χρειάζεται να αποτυπωθεί με σαφήνεια στη σελίδα και τι μπορεί να μείνει ανοιχτό στην ερμηνεία του αναγνώστη;

Όταν αναζητούσα θέμα για τη θεωρητική και την καλλιτεχνική εργασία του μεταπτυχιακού μου, ήθελα να επιλέξω κάτι που δεν είχε μελετηθεί τόσο πολύ σε θεωρητικό επίπεδο. Κι επειδή αγαπώ τις εικόνες αλλά και τις προκλήσεις, αποφάσισα να φτιάξω το δικό μου εικονογραφημένο βιβλίο χωρίς λόγια. Το δούλεψα βήμα βήμα.

Σύντομα κατάλαβα πως, αν ήθελα να μεταδώσω ένα συγκεκριμένο μήνυμα, έπρεπε να είναι σαφές ποιοι είναι οι βασικοί ήρωες και τι κάνουν. Άλλα στοιχεία, όπως ο χώρος, τα αντικείμενα, τα ζώα και τα υπόλοιπα πρόσωπα, μπορούν να προστεθούν πιο ελεύθερα, ως παράλληλα μέρη της ιστορίας. Έτσι, μένει χώρος στους αναγνώστες να φανταστούν και κάτι δικό τους.

Στις «Μικρές πράξεις καλοσύνης», ένα κορίτσι που ψάχνει τον χαμένο σκύλο του αντιλαμβάνεται την ανάγκη κάποιου άλλου. Αυτό πυροδοτεί μια αλυσίδα από άλλες πράξεις καλοσύνης. Σας ενέπνευσε μια φίλη σας που υιοθέτησε έναν σκύλο ο οποίος είχε διασωθεί. Πώς εξελίχθηκε αυτή η προσωπική εμπειρία σε μια ιστορία για την καλοσύνη ανάμεσα σε αγνώστους;

Η απόφαση της φίλης μου να υιοθετήσει έναν σκύλο που είχε διασωθεί αλλά δεν είχε ακόμη σπίτι, ξύπνησε μέσα μου τη συμπόνια. Είναι ένα συναίσθημα που με συντροφεύει από μικρή. Ως παιδί αγαπούσα πολύ να βοηθώ ανθρώπους και ζώα. Εξακολουθώ να το κάνω, αν και ομολογώ πως τώρα είμαι πιο επιφυλακτική.

Η πράξη της φίλης μου με έβαλε σε σκέψεις. Άρχισα να φαντάζομαι πώς θα μπορούσε να εξελιχθεί ο κόσμος αν όλοι δείχναμε μεγαλύτερη ευαισθησία απέναντι στους ανθρώπους, στα ζώα, στη φύση. Αν χαλαρώναμε έστω και λίγο τις άμυνές μας και συνειδητοποιούσαμε πως όλοι ανήκουμε σε μια κοινότητα.

Αναρωτήθηκα ακόμη αν θα μπορούσε ο καθένας να κάνει κάτι απλό, μια χειρονομία καλοσύνης, όταν το ζητά η στιγμή, χωρίς να πιέζεται. Και πώς θα επηρέαζε αυτή η απλή χειρονομία την κοινότητα όπου ζούμε. Τι θα σήμαινε να δίνουμε καθημερινά το παράδειγμα στον σύγχρονο κόσμο;

Στο «Φτάνουμε επιτέλους;», ένα αγόρι περιμένει με ανυπομονησία την επίσκεψη στους παππούδες του, αλλά το ταξίδι επιφυλάσσει καθυστερήσεις και εκπλήξεις. Έτσι, πότε αδημονεί και πότε βρίσκει ενδιαφέροντες τρόπους για να ξεχαστεί, ώστε να κάνει τη διαδρομή πιο ευχάριστη. Έχετε συνδέσει αυτή την ιστορία με τη δική σας ανησυχία όταν τα σχέδια ανατρέπονται. Τι σας βοήθησε να καταλάβετε η διερεύνηση αυτών των συναισθημάτων μέσα από την εμπειρία ενός παιδιού;

Εξετάζοντας το θέμα μέσα από την εμπειρία ενός παιδιού, διακρίνω δύο πλευρές. Η πρώτη είναι ότι τα παιδιά δεν έχουν πολλές εμπειρίες ζωής. Συχνά δεν ξέρουν ότι τα πράγματα δεν γίνονται από μόνα τους. Όταν θέλεις πραγματικά κάτι, χρειάζεται να προσπαθήσεις. Συνειδητοποίησα πως οι γονείς μου μου το είχαν διδάξει από μικρή. Όσα έχω πετύχει τα οφείλω εν μέρει και σε εκείνους.

Η δεύτερη είναι πως τα πράγματα δεν πηγαίνουν πάντα σύμφωνα με το σχέδιο. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι είμαστε αποτυχημένοι ή ανίκανοι. Συχνά μαθαίνουμε περισσότερα. Εξαρτάται από το πόσο μπορούμε να προσαρμοστούμε όταν η ζωή μάς φέρνει μπροστά σε μια δυσκολία. Ορισμένες δυσκολίες εμπλουτίζουν τις εμπειρίες μας, μας βοηθούν να μάθουμε και να εξελιχθούμε.

Ως παιδί, αλλά και ως ενήλικη, πίστευα πάντα πως έπρεπε να είμαι τέλεια, πως δεν επιτρεπόταν να κάνω κανένα λάθος, γιατί αλλιώς… Τώρα πια δείχνω μεγαλύτερη κατανόηση στον εαυτό μου. Όλοι κάνουμε λάθη και μαθαίνουμε από αυτά. Και τα πράγματα δεν πηγαίνουν πάντοτε όπως τα σχεδιάζουμε.

Το βασικό μήνυμα του βιβλίου αφορά την υπομονή, την αποφασιστικότητα και την επιμονή. Αν θέλεις πραγματικά, με όλη σου την καρδιά, να πετύχεις έναν στόχο, πρέπει να κάνεις ό,τι περνά από το χέρι σου. Στην πορεία θα συναντήσεις δυσκολίες. Όλα, όμως, είναι δυνατά, αν είσαι διατεθειμένος να δουλέψεις γι’ αυτά.

Μια άλλη πλευρά της ιστορίας αφορά την πλήξη. Τι μπορεί να συμβεί όταν βαριόμαστε; Θα μπορούσαμε να ανακαλύψουμε κάτι καινούργιο; Δεχόμαστε αδιάκοπα πληροφορίες, μηνύματα και οπτικό θόρυβο. Είμαστε διαρκώς απασχολημένοι και μοιάζει σχεδόν αδύνατο να κατεβάσουμε ρυθμούς. Τι θα συνέβαινε, όμως, αν το κάναμε;

Στο «Μια συγγνώμη», που κυκλοφορεί στα ελληνικά στις 10 Νοεμβρίου 2026, ένα αγόρι δυσκολεύεται να συγχωρήσει τη φίλη του που άνοιξε την πόρτα του κλουβιού και άφησε το αγαπημένο του πουλάκι να φύγει. Οι ενήλικοι συχνά προτρέπουμε τα παιδιά να ζητήσουν συγγνώμη και να τα ξαναβρούν γρήγορα. Πώς προσεγγίσατε τον θυμό του αγοριού και τον χρόνο που χρειάζεται ώσπου να μπορέσει να συγχωρήσει;

Πόσο σύνθετο πράγμα είναι η συγχώρεση, έτσι δεν είναι; Εγώ τουλάχιστον ως τέτοιο την αισθάνομαι. Πράγματι, συχνά παροτρύνουμε ένα παιδί να ζητήσει συγγνώμη. Το έχω κάνει κι εγώ. Θέλουμε να λυθεί το ζήτημα αμέσως και ξεχνάμε πως χρειάζεται μια διαδικασία. Δεν είναι τόσο απλό. Επιπλέον, εμπλέκονται περισσότεροι από έναν άνθρωποι.

Σκέφτομαι πολύ τη συγχώρεση. Κάποιες φορές μπορούμε να τα ξαναβρούμε αμέσως με κάποιον. Άλλες καταστάσεις, όμως, είναι πιο σύνθετες και πιο επώδυνες. Αναρωτήθηκα λοιπόν: μπορώ να πάρω τον χρόνο που χρειάζομαι για να επεξεργαστώ τα συναισθήματά μου και όσα έχουν συμβεί; Και, συγχρόνως, ακόμη κι αν κρατώ τις αποστάσεις μου από έναν άνθρωπο ή αδυνατώ να έχω σχέση μαζί του, μπορώ να θέλω το καλό του;

Προσπάθησα να συμπεριλάβω όλα αυτά στην ιστορία. Και η συγχώρεση χρειάζεται να είναι αμοιβαία: και τα δύο παιδιά χρειάζεται να ζητήσουν συγγνώμη και να μάθουν να συγχωρούν, ώστε να ελευθερωθούν. Το πουλί συμβολίζει την ελευθερία στην ιστορία.

Εδώ συμβαίνει κάτι αντίστοιχο με τις «Μικρές πράξεις καλοσύνης». Το αγόρι βλέπει γύρω του παραδείγματα συγχώρεσης. Και στο τέλος μαλακώνει. Ίσως να εμπνέεται και το ίδιο να συγχωρήσει. Προηγουμένως, όμως, περνά από διάφορα συναισθήματα: τον θυμό, τη θλίψη, τον πόνο για την απώλεια… Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και στο ίδιο, όταν σπάει καταλάθος την κούπα του μπαμπά του. Το κάνει άθελά του, όπως ακριβώς η φίλη του που άνοιξε το κλουβί και άφησε το πουλάκι να φύγει.

Πώς προέκυψαν αντίστοιχα το κόκκινο, το κίτρινο και το μπλε σε καθένα από τα τρία αυτά βιβλία; 

Σχεδίαζα να φτιάξω ένα βιβλίο χωρίς λόγια με τον παραδοσιακό τρόπο, με εικόνες που θα καταλάμβαναν μία σελίδα ή ένα δισέλιδο. Στη συνέχεια κατάλαβα ότι έτσι το βιβλίο θα γινόταν πολύ μεγάλο. Βρήκα λοιπόν έμπνευση στον «Χιονάνθρωπο» του Ρέιμοντ Μπριγκς, μία από τις αγαπημένες μου ιστορίες. Ενσωμάτωσα στην οπτική μου αφήγηση μια μορφή που θυμίζει κόμικς, ώστε η ιστορία να διαβάζεται με μεγαλύτερη σαφήνεια.

Επειδή αγαπώ τις παλιές φωτογραφίες και τη ρετρό αισθητική, αποφάσισα να κρατήσω χαμηλούς τους χρωματικούς τόνους, με μονοχρωμία και ζεστές αποχρώσεις. Δεν είχα συνειδητοποιήσει ούτε προσέξει ότι στα βιβλία μου χρησιμοποίησα τα βασικά χρώματα: το κόκκινο, το κίτρινο και το μπλε. Τα επέλεξα διαισθητικά. Καθώς σχεδίαζα και σκεφτόμουν τον αναγνώστη, αποφάσισα αρκετά αυθόρμητα να χρησιμοποιήσω το κόκκινο στις «Μικρές πράξεις καλοσύνης», για να τον βοηθήσω να ακολουθήσει την ιστορία.

Το κόκκινο στις «Μικρές πράξεις καλοσύνης» συμβολίζει την αγάπη, τη ζωή, αλλά και τον θυμό. Την αγάπη για τον σκύλο που έχει χάσει το κορίτσι. Το αίμα αντιπροσωπεύει τη ζωή, είναι ζωτικής σημασίας. Και ο θυμός εκφράζει όσα νιώθει το κορίτσι: είναι θυμωμένο με τον εαυτό του, επειδή δεν πρόσεξε αρκετά και έχασε τον σκύλο του.

Το κίτρινο στο «Φτάνουμε επιτέλους;» μου θυμίζει την αγάπη των παππούδων μου για τον αδελφό μου και για μένα. Ως παιδί πέρασα υπέροχες στιγμές μαζί τους. Για μένα, το κίτρινο αντιπροσωπεύει και την ενέργεια της ζωής. Κάτι ζεστό μάς φροντίζει, αν του δείξουμε εμπιστοσύνη. Κάποιοι το ονομάζουν Θεό, Σύμπαν, Αγάπη…

Και το μπλε στο «Μια συγγνώμη» παραπέμπει στο χρώμα του ουρανού, στην ελευθερία, αλλά και στη θλίψη. Στα αγγλικά, άλλωστε, το μπλε συνδέεται και με τη θλίψη. Συνδέω επίσης αυτό το χρώμα με τα μη με λησμόνει, που ανθίζουν κοντά στο σπίτι μου και μου θυμίζουν όλα όσα θέλω να κρατήσω στη μνήμη μου.

Και μια μικρή υπόδειξη για τους παρατηρητικούς αναγνώστες: μπορούν να εντοπίσουν το κορίτσι και τον σκύλο από τις «Μικρές πράξεις καλοσύνης» και στα άλλα δύο βιβλία, στο «Φτάνουμε επιτέλους;» και στο «Μια συγγνώμη».

Στην επίσκεψή σας στην Ελλάδα θα συναντήσετε παιδιά, γονείς και εκπαιδευτικούς. Τι θα προτείνατε σε έναν ενήλικο που ανοίγει για πρώτη φορά ένα βιβλίο χωρίς λόγια μαζί με ένα παιδί; Πώς μπορεί να ενθαρρύνει την ανάγνωση του παιδιού, χωρίς να αναλάβει ο ίδιος όλη την αφήγηση;

-Μη φοβάστε. Προτού μάθουμε να διαβάζουμε λέξεις, μαθαίναμε μέσα από τις εικόνες. Είναι κάτι φυσικό για εμάς.

-Πάρτε τον χρόνο σας και ακολουθήστε τις εικόνες. Παρατηρήστε πώς αποδίδεται η δράση: μέσα από τις γραμμές, τα χρώματα, τους βασικούς ήρωες και τα υπόλοιπα εικαστικά στοιχεία.

-Συνδέστε όσα παρατηρείτε. Είναι σαν να φτιάχνετε ένα παζλ. Συνδυάστε τις πληροφορίες και όσα ανακαλύπτετε στην ιστορία, ώστε να σχηματίσετε τη συνολική εικόνα. Κάντε ερωτήσεις.

-Εδώ η διαδικασία αντιστρέφεται σε σχέση με την ανάγνωση λέξεων. Όταν διαβάζουμε ένα κείμενο, φανταζόμαστε τα πρόσωπα και τους τόπους. Εδώ πλάθουμε την ιστορία.

-Διαβάστε ολόκληρο το βιβλίο ή ξεκινήστε με μία μόνο σελίδα. Μπορείτε να δημιουργήσετε τη δική σας ιστορία. Παρατηρήστε τι συμβαίνει στην εικόνα και αφήστε ελεύθερη τη φαντασία σας. Δεν υπάρχει λανθασμένη ανάγνωση.

-Με την εξάσκηση γινόμαστε καλύτεροι. Διαβάστε μόνοι σας, με έναν φίλο ή όλοι μαζί σε μια ομάδα. Μην τα παρατάτε.

Τα βιβλία χωρίς λόγια μπορούν να τα μοιραστούν παιδιά που μιλούν διαφορετικές γλώσσες. Έχετε δει στα εργαστήριά σας να συμμετέχουν παιδιά τα οποία, υπό άλλες συνθήκες, ίσως δυσκολεύονταν να μπουν στην ομάδα; Θυμάστε κάποια συνάντηση που άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεστε τις δυνατότητες αυτών των βιβλίων;

Στα εργαστήριά μου με έχει εκπλήξει η ευκολία με την οποία τα παιδιά καταπιάνονται, για παράδειγμα, με τη δημιουργία μιας ιστορίας χωρίς λόγια, σε τρεις μόνο εικόνες. Αν κάποιο παιδί δυσκολεύεται, συζητάμε όσο χρειάζεται, μέχρι να του έρθει μια ιδέα.

Και όταν διαβάζουμε μαζί μια ιστορία χωρίς λόγια, με εντυπωσιάζει η οξυδέρκειά τους. Αν κάποια παιδιά δυσκολεύονται να παρατηρήσουν ή είναι ντροπαλά, τα πιο παρατηρητικά τα παρασύρουν και τελικά συμμετέχουν

Έχω ιδιαίτερη αδυναμία στα παιδιά με αναπηρία ή ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, καθώς και σε εκείνα που χρειάζονται λίγο περισσότερο χρόνο για να μάθουν. Σε ένα σχολείο για αυτά τα παιδιά, οι μαθητές είχαν ετοιμάσει μαζί με τους εκπαιδευτικούς τους μια παράσταση βασισμένη στις «Μικρές πράξεις καλοσύνης». Έπειτα κάναμε ένα εργαστήριο, όπου ζωγράφισαν εμπνευσμένοι από την ιστορία. Πόσα πράγματα μοιραστήκαμε εκείνη τη μέρα!

Έχετε αναφέρει ότι, για την αραβική έκδοση του βιβλίου «Μικρές πράξεις καλοσύνης», αντικαταστήσατε τον σκύλο με μια γάτα. Με ποιο σκεπτικό δεχτήκατε αυτή την αλλαγή; Πού θα βάζατε το όριο, αν μια προσαρμογή άλλαζε κάτι που θεωρείτε ουσιώδες για την ιστορία;

Όταν μου δόθηκε η ευκαιρία να εκδοθεί το βιβλίο μου σε αραβόφωνες χώρες, χάρηκα πολύ. Για να γίνει, όμως, αποδεκτό εκεί, χρειαζόταν να αντικαταστήσω τον σκύλο με μια γάτα, λόγω πολιτισμικών διαφορών. Ο εκδότης μου δεν με πίεσε καθόλου να δεχτώ την πρόταση. Είχα απόλυτη ελευθερία να αρνηθώ.

Το σκέφτηκα και αποφάσισα να προχωρήσω. Είπα ναι, επειδή το μήνυμα της ιστορίας παρέμενε το ίδιο. Δεν αισθάνομαι πως έχω το δικαίωμα να επιβάλλω τις απόψεις μου σε έναν άλλο πολιτισμό με τις δικές του παραδόσεις. Νομίζω πως τέτοια ζητήματα χρειάζεται να τα προσεγγίζουμε με ευαισθησία, σεβασμό και κατανόηση.

Και με τον αμερικανικό εκδοτικό οίκο Chronicle Books κάναμε ορισμένες αλλαγές, τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξώφυλλο. Είδα εκείνη την εμπειρία ως μια ευκαιρία να μάθω. Και ήμουν ευχαριστημένη με την τελική όψη του βιβλίου.

Τα βιβλία σας εξερευνούν την καλοσύνη, την υπομονή και τη συγχώρεση, θέματα που οι ενήλικοι συχνά θέλουν να «διδάσκονται» στα παιδιά μέσα από την ανάγνωση. Πώς αφήνετε χώρο στην ιστορία για τις ερωτήσεις και τις αντιδράσεις των ίδιων των παιδιών; 

Θέλω πραγματικά να κρατήσω ζωντανές τις βασικές αξίες. Τουλάχιστον για μένα. Να διατηρήσω την πίστη μου στην καλοσύνη. Είναι πράγματα που αγαπώ από παιδί. Και πιστεύω πως οι άνθρωποι, γενικά, επιθυμούν να ζουν σε μια κοινότητα με καλοσύνη, αγάπη και αλληλοϋποστήριξη. Νομίζω ότι αυτή η επιθυμία μάς ενώνει. Και χαίρομαι να συναντώ αυτά τα θέματα στα παιδικά βιβλία.

Στη δουλειά μου αγαπώ να εξερευνώ όσα μοιραζόμαστε, τα σημεία στα οποία μπορούμε όλοι να συναντηθούμε. Παράλληλα, θα ήθελα να αφήνω την παιχνιδιάρικη πλευρά μου, που συχνά την κρύβω, να εκφράζεται περισσότερο στις εικόνες και στις ιστορίες μου. Συχνά ξεχνώ πως η ζωή έχει και παιχνίδι και διασκέδαση, πέρα από τη σοβαρή πλευρά της.

Πώς βλέπετε την εισβολή της τεχνητής νοημοσύνης στις σημερινές εκδόσεις παιδικών βιβλίων;

Μακάρι να μη δημιουργούνταν βιβλία με τεχνητή νοημοσύνη! Το πρώτο πρόβλημα που βλέπω είναι ότι τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης έχουν εκπαιδευτεί και εξακολουθούν να εκπαιδεύονται πάνω σε έργα που εμείς, οι άνθρωποι δημιουργοί, έχουμε φτιάξει και συνεχίζουμε να φτιάχνουμε.

Η δημιουργία δεν είναι μαζική παραγωγή. Απαιτεί δεξιοτεχνία και κάτι ιδιαίτερο που καθένας μας, με τον δικό του τρόπο και τη δική του γλώσσα, το καθιστά από αόρατο ορατό. Μια μορφή μαγείας, ένα μυστήριο που διατρέχει τη δουλειά μας. Αυτά τα έργα έχουν ψυχή και κλείνουν μέσα τους πολλές ώρες δουλειάς και αφοσίωσης.

Παρότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να είναι χρήσιμη ως εργαλείο, θεωρώ πως, στον χώρο της δημιουργίας, μπορεί να γίνει ένας εύκολος δρόμος προς το κέρδος. Και αυτό δυσκολεύομαι να το δεχτώ: την αχόρταγη απληστία και την άγνοια. Πρόκειται απλώς για γρήγορη παραγωγή, με όσο γίνεται λιγότερο κόπο, σκέψη, ενέργεια και χρόνο. Είναι σαν να ταΐζουμε τους αναγνώστες κενές θερμίδες.

Θα εμπνεύσει άραγε η τεχνητή νοημοσύνη ένα παιδί να γίνει συγγραφέας, εικονογράφος ή καλλιτέχνης; Ίσως να είμαι στενόμυαλη. Πιστεύω, όμως, πως η ανθρώπινη ψυχή είναι αναντικατάστατη. Είμαστε εδώ για να δημιουργούμε, να αναζητάμε την ομορφιά, το μεγαλείο και την απλότητα, να εμπνέουμε και να εμπνεόμαστε.

Είναι δύσκολο να προβλέψουμε πού ακριβώς θα μας οδηγήσει αυτή η πορεία. Μπορώ, όμως, να μιλήσω για τον εαυτό μου. Το χαρτί, τα χρώματα, τα πινέλα και η δημιουργία με τα χέρια μου θα με γοητεύουν πάντα. Αγαπώ να αναμειγνύω τα χρώματα ώσπου να γίνουν μια λεία πάστα. Όταν περνώ το πινέλο πάνω στο χαρτί ή στον καμβά και νιώθω τη συγκίνηση καθώς βλέπω να εμφανίζονται οι πινελιές, όλη η διαδικασία γίνεται μαγική. Κάτι άγνωστο, γεμάτο θαυμασμό και προσμονή. Όλα γύρω μου χάνονται και απομένει μόνο η αναπνοή μου. Δεν μπορώ να φανταστώ ότι θα ζούσα κάτι τέτοιο μέσω της τεχνητής νοημοσύνης.

Πιστεύω ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν μπορεί να αισθανθεί ούτε να μοιραστεί συναισθήματα. Ως δημιουργοί χρειαζόμαστε τις εμπειρίες της ζωής, την ευαισθησία, τα συναισθήματα και όλη την πολυπλοκότητα που κουβαλάμε μέσα μας. Είναι σαν να έχει ο καθένας μας έναν μοναδικό κώδικα, ένα εσωτερικό σημείο απ’ όπου εκκινεί η δημιουργικότητα.

Το ανθρώπινο στοιχείο, η περιέργεια και η επιθυμία για εξερεύνηση θέτουν σε κίνηση τη δημιουργικότητα. Είναι αναντικατάστατα. Η δημιουργικότητα, άλλωστε, δεν ακολουθεί κάποια προβλέψιμη φόρμουλα ή συνταγή. Χρειάζεται και κάτι ακόμη. Ένα συστατικό που δυσκολευόμαστε να ονομάσουμε, αλλά μας φανερώνεται: ως έμπνευση, ως ανακάλυψη, ως ένα καινούργιο μονοπάτι, ως μια σπίθα που θέτει σε κίνηση μια ιδέα ώστε να την κάνει πράξη.

Αυτά συμβαίνουν μέσα σε εκείνη τη σχεδόν ιερή διαδικασία της δημιουργίας, όταν ο καλλιτέχνης βυθίζεται ολόκληρος στον δικό του κόσμο. Είναι σαν ένα εσωτερικό, γόνιμο μείγμα, από το οποίο αντλεί κάτι που ούτε ο ίδιος κατανοεί απόλυτα. Και μέσα από αυτή τη διαδικασία αισθάνεται ζωντανός και πλήρης. Εγώ, τουλάχιστον, έτσι το βιώνω.

Βλέπω την αξία της τεχνητής νοημοσύνης κυρίως στις τεχνικές εφαρμογές της: ως εργαλείου που διευκολύνει ορισμένες εργασίες ή μας βοηθά να βρούμε πληροφορίες, τις οποίες βέβαια πρέπει και πάλι να ελέγχουμε! Η μαγεία του ίδιου του έργου, όμως, συντελείται μέσα στον δημιουργό του. Είναι σαν ένα χημικό στοιχείο που, όταν συναντά τη φαντασία, προκαλεί μια δημιουργική έκρηξη, μια αντίδραση.

Παράλληλα με τις δικές σας ιστορίες, εικονογραφείτε έργα άλλων συγγραφέων. Τι προκλήσεις σάς θέτει, ως καλλιτέχνιδα, η δουλειά πάνω στα λόγια κάποιου άλλου; Και τι θα θέλατε να εξερευνήσετε στα επόμενα βιβλία σας;

Όταν εικονογραφώ την ιστορία ενός άλλου συγγραφέα, την προσεγγίζω με σεβασμό. Θέλω να τιμήσω την εμπιστοσύνη που μου έδειξε και τη δουλειά που έκανε. Είναι μεγάλη ευθύνη. Συχνά αναρωτιέμαι: θα του αρέσουν οι εικόνες μου; Θα χαρεί ή θα απογοητευτεί; Προσπαθώ, λοιπόν, να δίνω τον καλύτερό μου εαυτό, για τον συγγραφέα και για τους αναγνώστες, διατηρώντας συγχρόνως ζωντανή και αυθεντική τη δική μου συμβολή.

Στα επόμενα βιβλία που θα εικονογραφήσω θα ήθελα πολύ να εξερευνήσω την πιο παιχνιδιάρικη πλευρά μου. Άλλωστε, πέρα από το σκοτάδι, έχουμε μέσα μας και την ελπίδα. Και γύρω μας υπάρχει τόση ομορφιά! Αρκεί να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να την αντιληφθεί και να την κάνει πηγή έμπνευσής του.

Σας ευχαριστώ πολύ για τις ερωτήσεις σας!

Κι εγώ σας ευχαριστώ πολύ για τον χρόνο σας.

---

H βραβευμένη Σλοβένα εικονογράφος και δημιουργός σιωπηλών βιβλίων Mάρτα Μπάρτολ επισκέπτεται την Αθήνα αλλά και την Πάτρα, στο πλαίσιο της 1ης Διεθνούς Έκθεσης Παιδικού & Εφηβικού Βιβλίου.

Από τις 11 έως τις 15 Νοεμβρίου 2026 συναντά το κοινό σε μια σειρά εκδηλώσεων στην Αθήνα και την Πάτρα, αφιερωμένων στη δύναμη των βουβών εικονοβιβλίων (silent books) και στις βραβευμένες δημιουργίες της.

Μέσα από το έργο της, η Μπάρτολ αναδεικνύει τη δυνατότητα των silent books να καλλιεργούν τη φαντασία, την ενσυναίσθηση και τη συναισθηματική νοημοσύνη των παιδιών, αλλά και τη μοναδική τους δύναμη να γεφυρώνουν γλωσσικές και πολιτισμικές διαφορές και να προάγουν τη συμπερίληψη.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Βιβλιοθήκη της Λαμπεντούζα (μια πρωτοβουλία της IBBY), όπου τα silent books αξιοποιούνται ως κοινή αναγνωστική εμπειρία, φέρνοντας κοντά παιδιά από ντόπιες και μεταναστευτικές οικογένειες.

Με αφορμή την κυκλοφορία του νέου της silent book, με τίτλο Μια συγγνώμη, η αγαπημένη εικονογράφος θα συναντήσει παιδιά, γονείς και εκπαιδευτικούς και θα μοιραστεί μαζί τους τη δημιουργική προσέγγισή της, ενώ θα αναδείξει και το γεγονός ότι τα βιβλία της μπορούν να αφηγηθούν μια ιστορία αποκλειστικά μέσα από εικόνες, χωρίς κείμενο.

Στην Πάτρα, μάλιστα, θα δώσει το «παρών» στην 1η Διεθνή Έκθεση Παιδικού & Εφηβικού Βιβλίου, έναν θεσμό που καθιερώνεται με πρωτοβουλία του Ελληνικού Ιδρύματος Βιβλίου και Πολιτισμού (ΕΛΙΒΙΠ), με τη χρηματοδότηση του Υπουργείου Πολιτισμού και της Περιφέρειας Δυτικής Ελλάδας, και φιλοδοξεί να αναδείξει τη δύναμη του βιβλίου και να καλλιεργήσει την αγάπη για την ανάγνωση.

Δείτε παρακάτω αναλυτικά τις εκδηλώσεις της Μάρτα Μπάρτολ.

ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ

Αθήνα
Τετάρτη 11 Νοεμβρίου 2026, στις 7 μ.μ.,
στον ΠΟΛΥΧΩΡΟ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ (Ιπποκράτους 118, Αθήνα)
Ημερίδα για γονείς και εκπαιδευτικούς με τίτλο
«Βουβά εικονοβιβλία (ή silent books): Kι όμως μιλούν!»
Στην ημερίδα συμμετέχουν η δημιουργός σιωπηλών βιβλίων Μάρτα Μπάρτολ,
ο εκπαιδευτικός – δημιουργός του ELNIPLEX Απόστολος Πάππος,
η Σύμβουλος Εκπαίδευσης Νηπιαγωγών Ανατολικής Αττικής
και διδάκτωρ Παιδικής Λογοτεχνίας Ελένη Πασχαλίδου
και ο ζωγράφος και εικονογράφος Αχιλλέας Ραζής.
Συντονίζει η δημοσιογράφος Μαρία Αθανασίου.
Με διαδοχική διερμηνεία.
Σε συνεργασία με το portal για το παιδικό βιβλίο και τις τέχνες ELNIPLEX
Δείτε περισσότερα

Πάτρα
Παρασκευή 13 Νοεμβρίου 2026, στις 7 μ.μ.,
στην 1η Διεθνή Έκθεση Παιδικού & Εφηβικού Βιβλίου
(Αίθουσα «Σελιδοδείκτης», Σκαγιοπούλειο Ίδρυμα, Σολωμού 86, ισόγειο)
Συζήτηση για γονείς και εκπαιδευτικούς με θέμα
«Silent books: Βιβλία για να πλάσουμε τη δική μας ιστορία»
Με τη Μάρτα Μπάρτολ συνομιλεί ο εκπαιδευτικός – δημιουργός του ELNIPLEX Απόστολος Πάππος.
Δείτε περισσότερα

Πάτρα
Σάββατο 14 Νοεμβρίου 2026, στις 12 το μεσημέρι,
στην 1η Διεθνή Έκθεση Παιδικού & Εφηβικού Βιβλίου
(Αίθουσα «Ράχη», Σκαγιοπούλειο Ίδρυμα, Σολωμού 86, ισόγειο)
Διαδραστική εκδήλωση για παιδιά από 6 ετών με τη Μάρτα Μπάρτολ
με αφορμή τα silent books
Μικρές πράξεις καλοσύνης, Φτάνουμε επιτέλους; και Μια συγγνώμη.
Δείτε περισσότερα

Αθήνα
Κυριακή 15 Νοεμβρίου 2026, στις 12 το μεσημέρι,
στο βιβλιοκαφέ KOUKOUBOOK, στην Καλλιθέα (Αγνώστου Στρατιώτου 34)
Διαδραστική εκδήλωση για παιδιά από 6 ετών με τη Μάρτα Μπάρτολ
με αφορμή τα silent books
Μικρές πράξεις καλοσύνης, Φτάνουμε επιτέλους; και Μια συγγνώμη.
Δείτε περισσότερα