Η Οικογένεια Λεμονή, το νέο βιβλίο του Πάνου Χριστοδούλου, σε εικονογράφηση της Ντανιέλας Σταματιάδη, καταφέρνει να αποτυπώσει ταυτόχρονα τις ευτυχείς ρουτίνες που γεννιούνται από μια ευτυχή καθημερινότητα και την απόλυτη συντριβή που γεννιέται από μια απόλυτη καταστροφή.
Μολονότι δεν γίνεται ρητή αναφορά, το βιβλίο των δύο δημιουργών διαπραγματεύεται μία από τις τραγικότερες στιγμές της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας: την πυρκαγιά στο Μάτι (23.7.2018), που άφησε πίσω της 104 νεκρούς, καμένη γη, νεκρά ζώα και οικογένειες τραυματισμένες για πάντα.
Εδώ λοιπόν είναι το σπίτι μου!
Αφηγητής του βιβλίου είναι ένα δέντρο. Ένα μικρό δεντράκι που γεννήθηκε στα αποκαΐδια ενός δάσους πολλά χρόνια πριν. Από κλωναράκι ακόμη, είναι παρατηρητικό και αισιόδοξο. Η μαυρίλα γύρω του υπάρχει, αλλά σταδιακά χάνεται κάτω από έντονες πινελιές πρασίνου. Ιδιαίτερα όταν κάποια στιγμή στη ζωή του μπαίνει μια οικογένεια.
Η οικογένεια Λεμονή, ένα ζευγάρι και οι τρεις κόρες τους, επισκέπτεται συχνά το δέντρο για πικνίκ και παιχνίδι. Το δέντρο μεγαλώνει μαζί τους και χαίρεται κάθε φορά που οι άνθρωποι βρίσκονται στη σκιά του. Αγαπούν τόσο πολύ εκείνο το κομμάτι γης, που τους χαρίζει δροσερές στιγμές τα καλοκαίρια, ώστε κάποια στιγμή χτίζουν εκεί ένα σπίτι.
Ένα εξοχικό σπίτι μέσα σε ένα καταπράσινο κτήμα. Ένα σπιτικό, όπου οι φίλοι έρχονται και παρέρχονται, τα κορίτσια μεγαλώνουν, ερωτεύονται, παντρεύονται και αποκτούν τα δικά τους παιδιά, τα «λεμονάκια». Ο χρόνος της οικογένειας Λεμονή, κοντά στο δέντρο, μέσα και έξω από το σπίτι, γεμίζει με χαρές και αναμνήσεις. Οι άνθρωποί της αποτυπώνονται με διάχυτο λεπτό χιούμορ και η ζωή τους αναδεικνύεται μέσα από απρόσμενες λεπτομέρειες.
Φιλίες, γιορτές, συναντήσεις, τραπέζια, παιχνίδια, συζητήσεις, έρωτες, απογοητεύσεις, ευτράπελα, τρυφερές και δύσκολες στιγμές. Όλα όσα κάνουν ένα σπίτι να ξεπερνά τα όρια των τοίχων του και να γίνεται κομμάτι της οικογενειακής ιστορίας. Στο δέντρο τα φυλάγανε τα παιδιά στο κρυφτό, στο δέντρο κρέμασαν την μπασκέτα για τα πρώτα τους σουτάκια, στον κορμό του χάραζαν τα αρχικά τους και κάτω από τα κλαδιά του φιλιόντουσαν οι ερωτευμένοι. Τα τελευταία χρόνια, φευ, οι νεότεροι της οικογένειας σκρόλαραν υπό τη σκιά του.
Πρέπει να φύγουμε…
Τέσσερις γενιές ζούσαν στον δικό τους παράδεισο τις χαρές και τις λύπες τους, όπως ακριβώς συμβαίνει πάντοτε σε μια ζωή αληθινή και γεμάτη. Μόνο που καμιά φορά, η ζωή είναι άδικη και αμείλικτη και το ταξίδι τελειώνει ξαφνικά και αδόκητα. Μια φριχτή ημέρα, η φωτιά επιστρέφει μανιασμένη και σαρώνει τα πάντα στο πέρασμά της. Ο σκούρος γκρίζος καπνός καλύπτει τα πάντα. Δεν χάνονται μόνο δέντρα, ζώα και σπίτια. Χάνονται και άνθρωποι, ανάμεσά τους και ένα μέλος της οικογένειας Λεμονή.
Ανάμεσα στα αποκαΐδια, το δέντρο στέκεται και συλλογίζεται. Επιβίωσε; Φαντάζεται τον εαυτό του σε μια γκρίζα πόλη και ξέρει ότι το μέλλον προβλέπεται εφιαλτικό. Θέλει να φωνάξει πως η ζωή μπορεί να ξαναρχίσει. Ακόμη και έπειτα από τα πιο φρικτά γεγονότα και τον βαθύτερο πόνο, μπορεί να βρει τρόπο να ξεπηδήσει ξανά.
Ενώνουμε τις φωνές μας
Οι άνθρωποι που έχασαν τη ζωή τους δεν θα γυρίσουν. Ούτε τα ζώα. Το δάσος όμως μπορεί να ξαναγεννηθεί. Και τα σπίτια, ιδίως εκείνα που έχουν φιλοξενήσει τις ζωές πολλών ανθρώπων, τις χαρές, τις λύπες και τα καλοκαίρια τους, μπορούν να ζωντανέψουν ξανά. Είναι δύσκολο, μα όχι ανέφικτο οι άνθρωποι που έμειναν πίσω να βοηθήσουν την καμένη γη να ζωντανέψει ξανά και τη χαρά να ριζώσει, τούτη τη φορά ακόμη πιο βαθιά.
Μόνο που ο αφηγητής μας, όπως όλα τα δέντρα, δεν έχει φωνή. Γι’ αυτό μπαίνει στην παραμυθιακή συνθήκη, όπου όλα είναι εφικτά. Μας ζητάει να γίνουμε η φωνή του. Θα γίνουμε; Δεν νομίζω ότι έχουμε περιθώριο να αρνηθούμε. Ακόμα κι αν φοβόμαστε, τα λόγια του μας δίνουν ώθηση να πάρουμε μια βαθιά ανάσα και να προχωρήσουμε. Να επιστρέψουμε. Να ανασκουμπωθούμε. Κι όλα θα ανθίσουν ξανά.
Αυτή η λαχτάρα κάθε πλάσματος για ζωή αποτυπώνεται στην εικονογράφηση της Ντανιέλας Σταματιάδη, όπου το πράσινο της αναγέννησης, με αρωγό του πινελιές από φωτεινά χρώματα, επικρατεί τελικά του κόκκινου της φωτιάς, του γκρίζου της στάχτης και του μαύρου του θανάτου.
Τι έχει να πει στα παιδιά η οικογένεια Λεμονή;
Το βιβλίο απευθύνεται σε παιδιά από 5 ετών και έχει να τους πει πολλές αλήθειες. Η σύνδεση με το Μάτι δεν είναι απαραίτητη, καθώς δεν αποτυπώνεται ρητά ούτε με λέξεις ούτε με εικόνες, όμως είναι μια ευκαιρία να τους μιλήσετε ήπια για τη συλλογική μνήμη, με αφορμή ένα γεγονός για το οποίο αργά ή γρήγορα θα μάθουν.
Το βιβλίο μιλά για τη δύναμη της φύσης, τα ανθρώπινα λάθη, τις συνέπειές τους, τον πόνο και το πένθος, που δεν απουσιάζουν ποτέ από την ανθρώπινη εμπειρία. Δεν αποκρύπτει τις απώλειες ούτε προσπαθεί να τις παρουσιάσει λιγότερο σκληρές από όσο είναι και έχει ένα σαφές οικολογικό μήνυμα.
Όμως, μαζί με αυτό έρχεται και ένα μεγάλο μήνυμα αισιοδοξίας. H πολυεπίπεδη οπτική αφήγηση της Ντανιέλας έχει αιχμαλωτίσει τη χαρά της συνύπαρξης στη φύση, τις ιστορίες που γράφουν οι οικογένειες και οι παρέες, την ανεμελιά παλιών καλοκαιριών και τους όμορφους τόπους που αξίζει να προστατεύσουμε και να συνδέσουμε με ευτυχισμένες αναμνήσεις. Η μνήμη και η συνέχεια μπορούν να συνυπάρξουν. Η ζωή, καλώς ή κακώς, συνεχίζεται. Το ερώτημα είναι ποια συνέχεια θα επιλέξουμε και αν τελικά θα γίνουμε η φωνή όσων έχουν να πουν τόσα πολλά, μα δεν μπορούν να μιλήσουν.
Είχα κι εγώ ένα τέτοιο σπίτι…
Αν και η κεντρική αφήγηση χτίζεται γύρω από το δέντρο, εγώ θα εστιάσω στο σπίτι που βρίσκεται πλάι στο δέντρο και συνδέεται με τα καλοκαίρια τεσσάρων ολόκληρων γενεών. Στο σπίτι που γίνεται αφορμή για συναντήσεις, τραπέζια, γέλια και παιχνίδια. Που παρακολουθεί τα παιδιά να μεγαλώνουν και τους μεγάλους να γερνούν όμορφα. Που συγκρατεί τις φωνές, τις σιωπές, τις χαρές και τις απογοητεύσεις τους.
Είχα κι εγώ ένα τέτοιο σπίτι.
Όταν κάηκε, στις 7 Ιουλίου του 1998, ήμουν η τρίτη γενιά του. Δεν χάθηκε κανείς άνθρωπος. Χάθηκαν αμέτρητα στρέμματα δάσους. Χάθηκαν πολλά ζώα. Κάηκαν όλα τα παιδικά και εφηβικά μου καλοκαίρια, τα βιβλία που δεν χώραγαν στην Αθήνα, μια τεράστια συλλογή από κόμικς, τα ημερολόγια και τα λευκώματά μου, που είχα αποθηκευμένα στο πράσινο μπαούλο… Πέραν της συλλογικής καθήλωσης και συντριβής μας, κάθε μέλος της οικογένειάς μου κατέγραψε τις προσωπικές του απώλειες.
Παρά τη μαυρίλα και τις δύσκολες συνθήκες, επιστρέψαμε. Αποφασίσαμε να ξαναχτίσουμε το σπίτι, με δάνεια (η κρατική αποζημίωση κάλυψε το καθάρισμα του οικοπέδου) και μεγάλα οικονομικά ζόρια, και να αφήσουμε τα δέντρα μας να μεγαλώσουν ξανά. Δεν μπορέσαμε να φανταστούμε ούτε στιγμή ότι η ζωή μας εκεί είχε τελειώσει.
Η επιστροφή, τέσσερα χρόνια αργότερα, δεν σήμαινε ότι ξεχάσαμε. Ούτε ότι μπορούσαμε να ξαναβρούμε ακριβώς όσα είχαμε χάσει. Ήταν δύσκολη. Παράξενη. Αμήχανη. Όμως, δεν αφήσαμε τη φωτιά να γράψει μόνη της το τέλος της ιστορίας του σπιτιού. Το δεύτερο σπίτι δεν έγινε ποτέ το πρώτο. Όμως εκεί μεγαλώνει μια νέα γενιά παιδιών, που σταδιακά εισέρχεται στην ενήλικη ζωή.
Τραύμα πάνω στο τραύμα
Όταν ξέσπασε η πυρκαγιά στο Μάτι, εκείνη την απόκοσμη νύχτα, η φρίκη ξύπνησε και γιγάντωσε το τραύμα μας. Η αγωνία που είναι μονίμως εγκατεστημένη μέσα μας ενώθηκε με τις εικόνες ανθρώπων σαν και εμάς, λίγα χιλιόμετρα μακριά. Μέσα σε εκείνη τη νύχτα ο τρόπος με τον οποίον αναμετριόμουν με το τραύμα μου άλλαξε οριστικά.
Η σύγκριση των δύο γεγονότων θα ήταν άδικη. Δεν συγκρίνονται η απώλεια ενός σπιτιού και ενός δάσους με την απώλεια ανθρώπων. Ωστόσο, τα τραύματα συνομιλούν. Το ένα μπορεί να ξυπνήσει το άλλο, να το μεγαλώσει και να του δώσει μια καινούργια, πολύ πιο οδυνηρή διάσταση.
Και όμως, υπάρχει ελπίδα. Το λέω εκ πείρας.
Το μαύρο μπορεί να ξαναγίνει πράσινο. Ένα μικρό κομμάτι, στον πυρήνα του, θα παραμένει πάντα καρβουνιασμένο, το παρελθόν άλλωστε δεν ξεγράφεται, αλλά γύρω του το χρώμα της φύσης και της ελπίδας, σε όλους τους τόνους και τις αποχρώσεις του, μπορεί να πυκνώνει όλο και περισσότερο, απαλύνοντας τον πόνο της απώλειας.
Το χρωστάμε σε όλους όσοι χάθηκαν άδικα στις πυρκαγιές. Το χρωστάμε και σε όσους είδαν την περιουσία, τον τόπο και τις αναμνήσεις τους να γίνονται στάχτη. Εύχομαι η οικογένεια Λεμονή, και όλες οι άλλες οικογένειες τις οποίες αγγίζει με τον έναν ή τον άλλο τρόπο αυτό το βιβλίο, να ζήσουν από εδώ και πέρα μέσα σε όλες τις αποχρώσεις του πράσινου, τιμώντας καθημερινά τη μνήμη όσων χάθηκαν.
Οικογένεια Λεμονή
Συγγραφέας: Πάνος Χριστοδούλου
Εικονογράφηση: Ντανιέλα Σταματιάδη
Εκδόσεις: Εκδόσεις Καστανιώτη
