Στην νέα παιδική σειρά εικονογραφημένων βιβλίων «Τάμι και Ρόκο», που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Διόπτρα σε κείμενο της Μαρίας Ρουσάκη και εικονογράφηση της Ναταλίας Καπατσούλια, τα παιδιά διαβάζουν για καταστάσεις που ζουν καθημερινά στο σπίτι.
Πρωταγωνιστούν δύο αδέλφια που δοκιμάζουν ρόλους, φορούν «μάσκες», μεταμφιέζονται και, μέσα από το παιχνίδι, βρίσκουν τρόπο να πουν πράγματα που αλλιώς θα έμεναν άρρητα. Η Μαρία γράφει ιστορίες με χιούμορ και καθαρό συναίσθημα, και η Ναταλία τις εικονογραφεί με ζωντάνια και λεπτομέρεια, σαν να συνεχίζει την αφήγηση με τις ζωγραφιές της.
Μαζί, οι δυο δημιουργοί έχουν φτιάξει έναν μικρό οικογενειακό κόσμο που χωρά τον υπερβολικό ζήλο του «καλού παιδιού», τον θυμό, την παραβίαση ορίων, αλλά και την προσπάθεια αποφυγής δύσκολων καταστάσεων.
Με αφορμή τα τρία πρώτα βιβλία της σειράς με ήρωες τους Τάμι και Ρόκο, φιλοξενούμε τη Μαρία Ρουσάκη, που φέτος συμπληρώνει είκοσι πέντε χρόνια ως συγγραφέας παιδικών βιβλίων.
Συζητάμε για το παιχνίδι ρόλων ως αφήγηση, για το πώς η καλοσύνη μπορεί να γίνει εξαντλητική, για το τι σημαίνει να αφήνεις χώρο και στα δύσκολα συναισθήματα, και για τη χημεία κειμένου και εικόνας σε βιβλία που διαβάζονται και ξαναδιαβάζονται δυνατά.
Μαρία, σε καλωσορίζω στο ParentStories. Αφορμή είναι η νέα σειρά παιδικών βιβλίων «Τάμι και Ρόκο», που δημιούργησες σε συνεργασία με τη Ναταλία Καπατσούλια και τις Εκδόσεις Διόπτρα. Δύο αδέλφια πρωταγωνιστούν στις ιστορίες, φορώντας «μάσκες». Γίνονται ακροβάτες, πειρατές, μάγοι, για να διαχειριστούν την πραγματικότητά τους.
Τι σε ώθησε να χρησιμοποιήσεις το παιχνίδι ρόλων ως κεντρικό αφηγηματικό όχημα, αποφεύγοντας έτσι τον άμεσο διδακτισμό; Είναι τελικά η μεταμφίεση ένας ασφαλής τρόπος για να πει ένα παιδί την αλήθεια του και ο ενήλικος να την αντιληφθεί και να την κατανοήσει;
Νομίζω ότι η μεταμφίεση είναι ένα είδος παιχνιδιού και μέσα από το παιχνίδι σίγουρα το παιδί εκφράζεται με μεγαλύτερη άνεση. Δεν ήταν συνειδητή απόφαση να αποφύγω τον διδακτισμό ή να χρησιμοποιήσω το παιχνίδι των ρόλων ως τέχνασμα για να περάσω το μήνυμά μου.
Ως συγγραφέας γράφω ιστορίες που πρωτίστως διασκεδάζουν εμένα – και έπειτα έρχεται και το βαθύτερο νόημα. Η διαδικασία δεν είναι τόσο ξεκάθαρη. Ίσως με τα χρόνια να έχω συνηθίσει να γράφω κατ’ αυτό τον τρόπο, δηλαδή να διασκεδάζω τη φαντασία μου λέγοντας μία ιστορία που κάτι μαθαίνει.
Ας ξεκινήσουμε με το Η Τάμι είναι Ακροβάτισσα. Εδώ θίγεις ένα θέμα που με αγγίζει πολύ: το παιδί που λειτουργεί ως people pleaser. Η Τάμι κάνει τα πάντα, τρέχει, ισορροπεί, εξυπηρετεί, ουσιαστικά για να είναι καλά οι άλλοι. Μέχρι που καταρρέει – κυριολεκτικά και μεταφορικά. Έχουμε, άραγε, πολλά τέτοια παιδιά δίπλα μας, που θυσιάζουν τις ανάγκες τους για να είναι τα «καλά παιδιά»; Και το κυριότερο: εμείς οι γονείς έχουμε τα αντανακλαστικά να το δούμε; Μήπως το βιβλίο λειτουργεί και ως υπενθύμιση για εμάς, που συχνά επαινούμε ακριβώς αυτή τη συμπεριφορά που εξουθενώνει το παιδί;
Ακριβώς, επαινούμε την «καλή» συμπεριφορά και την προσφορά η οποία πολλές φορές υπερβαίνει τα όρια. Η καλοσύνη γίνεται εξαναγκαστική. Η προσφορά μετατρέπεται στην υπερπροσφορά. Η προσπάθεια γίνεται υπερπροσπάθεια. Και ως γονείς αγνοούμε τα σημάδια, ώσπου έρχεται η κατάρρευση ή η αντίδραση (συνήθως στην εφηβεία). Θυμίζω στο βιβλίο ότι όλα θέλουν το μέτρο τους και ότι η αγάπη, η καλοσύνη και η προσφορά ανταποδίδονται με την ίδια χαρά. Δίνουμε και παίρνουμε. Οι σχέσεις χρειάζονται ισορροπία.
Περνάμε στο αντίπαλο δέος, στο δεύτερο βιβλίο, όπου Ο Ρόκο είναι πειρατής. Εδώ ο ήρωας δεν θέλει να ευχαριστήσει κανέναν. Αρπάζει, κατακτά, παραβιάζει όρια. Είναι αυτό που στερεοτυπικά θα λέγαμε «άτακτο» ή «ζόρικο» παιδί, συχνά αγόρι. Γιατί διάλεξες τη φιγούρα του πειρατή; Μπορεί ένας πειρατής να μάθει πώς να διεκδικεί τα σωστά λάφυρα;
Πολύ ωραία το έθεσες! Ναι, ένας πειρατής μπορεί να διεκδικήσει τα σωστά λάφυρα και σ’ αυτή την περίπτωση είναι η χαρά της ανάγνωσης, το βιβλίο, το μοίρασμα. Όμως δεν θέλω να μπω σε στερεοτυπικούς ρόλους. Μπορεί ο Ρόκο απλά να είχε μια «κακή μέρα». Να ήθελε εκείνη την ημέρα να αντιδράσει έτσι. Να θυμώσει, να αρπάξει, να κατακτήσει.
Δεν είναι κακό τα παιδιά να εκφράζουν τα συναισθήματα τους, γιατί αν δεν τα αφήνουμε να νιώσουν τον θυμό, τη ζήλια και όποιο άλλο αρνητικό συναίσθημα, πώς θα γνωρίζουν την αντίθετη όψη του νομίσματος; Πώς θα αξιοποιήσουν τις ευκαιρίες για χαρά, μοιρασιά, αλληλεγγύη;
Στο πιο πρόσφατο βιβλίο, Ο Ρόκο είναι μάγος, ο ήρωας πηγαίνει την άρνηση ένα βήμα παραπέρα. Δεν θέλει να κάνει τίποτα από όσα του ζητούν και η λύση του είναι η «μαγεία». Εξαφανίζει όλα, όλες και όλους. Ακόμα και την οικογένειά του. Εδώ βλέπουμε τον μηχανισμό της αποφυγής: «Αφού δεν μου αρέσει η πραγματικότητα, την εξαφανίζω».
Πόσο επικίνδυνη αλλά και γοητευτική είναι αυτή η παντοδυναμία για ένα παιδί; Και τι συμβαίνει όταν η μαγεία πετυχαίνει και ο Ρόκο μένει τελικά μόνος του; Πώς διαχειρίζεται το βιβλίο την ευθύνη των πράξεών μας και την αξία της παρουσίας των άλλων, ακόμα κι όταν μας δυσκολεύουν;
Καταρχάς, θέλω να πω ότι απ’ όλα τα βιβλία της σειράς, «Ο Ρόκο είναι μάγος» είναι αυτό που έγραψα πρώτο και το διασκέδασα πάρα πολύ! Γέλασα με την καρδιά μου γράφοντας το! Οπότε το «μήνυμα» βγήκε με έμμεσο τρόπο καθώς προσπαθούσα να γράψω μία ιστορία για ένα παιδί που έχει βαρεθεί τα πάντα – τη ρουτίνα, την οικογένεια, τις απαιτήσεις όλων, κ.τ.λ.
Το γεγονός ότι εξαφανίζει όλους γύρω του είναι ένας τρόπος άμεσης αποφυγής. Πρόκειται για μια μαγική λύση που στο τέλος τον αφήνει να εξετάσει την ακραία, αντιδραστική του συμπεριφορά και να επαναπροσδιορίσει τα θέλω του. Στην ουσία συμβιβάζεται με όσα τον εκνευρίζουν για χάρη της θαλπωρής, της αγάπης και της ζεστασιάς της οικογένειας. Κι αυτό είναι ένα σημαντικό μάθημα για όλους μας!
Θέλω να σταθούμε λίγο στη «συνομιλία» κειμένου και εικόνας. Σε αυτές τις ηλικίες, η εικονογράφηση είναι συν-αφήγηση. Η Ναταλία Καπατσούλια έχει ένα πολύ αναγνωρίσιμο, ζωντανό και εκφραστικό ύφος. Πώς λειτουργεί η χημεία σας; Της δίνεις ελευθερία στον σχεδιασμό των «μεταμφιέσεων» ή είχες συγκεκριμένη εικόνα στο μυαλό σου για το πώς μοιάζει, για παράδειγμα, η κατάρρευση της Τάμι ή ο θυμός του Ρόκο; Πόσο βοήθησε η δική της ματιά στο να βγει το χιούμορ και η ενσυναίσθηση που αποπνέει η σειρά;
Η Ναταλία Καπατσούλια ήταν καταπληκτική επιλογή για τη σειρά, γιατί συνδέει με εύστοχο τρόπο το παιχνιδιάρικο χιούμορ του κειμένου με το σοβαρό υπόβαθρο των μηνυμάτων. Φυσικά είχε απόλυτη ελευθερία να απεικονίσει τον Ρόκο και την Τάμι όπως ήθελε και θεωρώ ότι έκανε φοβερή δουλειά. Αγαπώ και την παλέτα χρωμάτων που χρησιμοποίησε για όλη τη σειρά. Επίσης, οι λεπτομέρειες στις εικόνες δίνουν τη δική της πινελιά για το πώς ερμηνεύει τον συναισθηματικό κόσμο των ηρώων. Η ματιά της είναι ουσιαστική. Άλλωστε, η σειρά είναι ένα πάντρεμα εικόνας και ιστορίας.
Η Τάμι και ο Ρόκο έχουν ήδη δοκιμαστεί σε τρεις πολύ δυνατούς ρόλους. Έχεις ανατροφοδότηση από γονείς και παιδιά για τα πρώτα βιβλία; Να περιμένουμε νέες μεταμφιέσεις και περιπέτειες; Έχεις εντοπίσει άλλες συμπεριφορές ή «δύσκολες» φάσεις της παιδικής ηλικίας που πιστεύεις ότι χρειάζονται τη δική τους ιστορία;
Έχω ακούσει ότι τα παιδιά διαβάζουν τη σειρά με πολύ ενθουσιασμό, μια και η μεταμφίεση είναι από τους πιο ωραίους τρόπους διασκέδασης. Υποδύονται και οι αναγνώστες τους χαρακτήρες των βιβλίων. Έχω σκεφτεί άλλο έναν ρόλο για την Τάμι. Το τέταρτο βιβλίο θα τη στολίσει σαν βασίλισσα! Εκεί η Τάμι θα δείχνει να διεκδικεί την εξουσία με τον δικό της τρόπο. Θα πετύχει άραγε; Θα μάθετε σύντομα στο βιβλίο Η Τάμι είναι βασίλισσα.
Αν κοιτάξεις τα βιβλία ως ενιαίο σώμα, ποιο είναι το κοινό νήμα που τα δένει; Θα μπορούσες να συμπυκνώσεις τη σημασία τους σε μία φράση που θα κρατούσε ένας γονιός;
Όλα τα βιβλία έχουν ως κεντρικό μήνυμα την αποδοχή και την ενσυναίσθηση. Με μια φράση θα περιέγραφα τη σειρά ως εξής: Η Τάμι και ο Ρόκο είναι δύο αδέλφια που, μέσα από διαφορετικούς ρόλους που υποδύονται, κινούνται στον χώρο του σπιτιού ανάμεσα στα πολλά μέλη της οικογένειας αποτυπώνοντας τις σκέψεις και τις συμπεριφορές πάρα πολλών παιδιών με τρόπο χιουμοριστικό και με πολλή φαντασία.
Κλείνοντας, μια ερώτηση πιο προσωπική. Αν έγραφες μια ιστορία βασισμένη στη δική σου παιδική ηλικία, ποιο χαρακτηριστικό της μικρής Μαρίας θα γινόταν βιβλίο; Ποια «ιδιοτροπία» ή συνήθειά σου από τότε, πιστεύεις ότι θα άξιζε σήμερα τη δική της ιστορία λύτρωσης;
Φαντάζομαι τη μικρή Μαρία να κρύβεται κάτω από το τραπεζάκι του δωματίου της με το μακρύ τραπεζομάντιλο να την καλύπτει, κρατώντας έναν φακό, ένα βιβλίο και ένα σημειωματάριο στο χέρι. Περιμένει να βάλει μπρος τη μαγική της ικανότητα: τη φαντασία. Αυτό θα ήταν το ξεκίνημα.
Ωστόσο, έχω γράψει πολλά χρόνια πριν ένα βιβλίο λίγο αυτοβιογραφικό: Οι λεμονιές από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος. Μιλά για ένα κορίτσι που γεννήθηκε στην Αμερική από Έλληνες γονείς και ζει στην Ελλάδα. Όμως δεν ξέρει πού ανήκει πιο πολύ. Η ζωή της καταγράφεται σε ένα ημερολόγιο, εκεί όπου κανείς δεν μπορεί να ακούσει την ψυχή της να γελάει και να κλαίει. Απλώς θέλει κάπου να ριζώσει, έτσι όπως ριζώνει ένα δέντρο, μια λεμονιά… Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα που αναφέρεται στην παλιννόστηση, στις σχέσεις των παιδιών μεταξύ τους και στις σχέσεις ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας.
Ανακαλύψτε τη σειρά
Τάμι & Ρόκο, Εκδόσεις Διόπτρα, 4+
Κείμενο: Μαρία Ρουσάκη, εικονογράφηση: Ναταλία Καπατσούλια
